Thymele Logo
Search

βαγκνερισμός [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Αισθητική, καλλιτεχνική και ευρύτερα πολιτισμική τάση εμπνευσμένη από το έργο και τις ιδέες του Γερμανού συνθέτη Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] ή έκφραση έντονου θαυμασμού προς αυτόν.

Ανάπτυξη

Ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] εξελίχθηκε από τα μέσα του 19ου αιώνα σε έναν από τους πιο επιδραστικούς συνθέτες στην ιστορία της δυτικοευρωπαϊκής μουσικής, αφού το έργο, η δράση και οι ιδέες του άσκησαν επιρροή τόσο στη μουσική όσο και σε άλλες σφαίρες της τέχνης και του πολιτισμού παγκοσμίως. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως βαγκνερισμός.


Ο βαγκνερισμός έχει διάφορες εκφάνσεις στη μουσική. Συχνά πραγματώνεται μέσω της υιοθέτησης συγκεκριμένων τεχνικών, όπως η χρήση εξαγγελτικών μοτίβων, η χρωματική αρμονία, ο ενισχυμένος ρόλος της ορχήστρας στις όπερες, η συνεχής μουσική γραφή, που αποφεύγει τα κλειστά οπερατικά «νούμερα», και η θεματολογία που αντλείται από τον μύθο και τον μεσαιωνικό θρύλο.


Στον χώρο της μουσικής, ο Wagner άφησε σημαντικό αποτύπωμα κατ' εξοχήν στον γερμανόφωνο κόσμο, καθώς και, σε διαφορετικό βαθμό, σε ολόκληρη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Στον γερμανόφωνο χώρο τη βαγκνερική κληρονομιά συνέχισαν, μεταξύ άλλων, οι Anton Bruckner [Άντον Μπρούκνερ], Hugo Wolf [Χούγκο Βολφ], Engelbert Humperdinck [Ένγκελμπερτ Χούμπερντινκ] και Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους]. Στη Γαλλία υπήρξαν συνθέτες οι οποίοι σαφώς επηρεάστηκαν από το φαινόμενο «Wagner», μεταξύ των οποίων οι César Franck [Σεζάρ Φρανκ], Ernest Chausson [Ερνέστ Σωσσόν], Emmanuel Chabrier [Εμμανουέλ Σαμπριέ] και Vincent d'Indy [Βενσάν ντ' Εντύ]. Σημαντική ήταν επίσης η επιρροή της αισθητικής και των έργων του συνθέτη στη λεγόμενη Giovane Scuola [Νέα Σχολή], τη γενιά Ιταλών συνθετών όπερας που συνδέθηκε με τον βερισμό προς τα τέλη του 19ου αιώνα. Στην Ελλάδα αξίζει να αναφερθούν οι περιπτώσεις του Δημητρίου Λιάλιου [Demetrios Lialios], του συνεργάτη του Wagner Δημητρίου Λάλλα [Dimitrios Lallas], του Διονυσίου Ροδοθεάτου [Dionisio Rodoteato], του Σπυρίδωνος Φιλίσκου Σαμάρα [Spyridon Samaras] και του Μανώλη Καλομοίρη [Manolis Kalomiris], για τον οποίο ο Wagner υπήρξε δεδηλωμένο πρότυπο.


Η επίδραση του Wagner μέσω του καλλιτεχνικού και του θεωρητικού του έργου σε άλλες τέχνες, ιδιαίτερα στο θέατρο, στη λογοτεχνία, στον χορό, στις εικαστικές τέχνες και στον κινηματογράφο, είναι εξίσου σημαντική. Γόνιμο έδαφος για τις ιδέες και την αισθητική του Γερμανού συνθέτη αποτέλεσαν η Γαλλία και η Ρωσία, όπου η άνθηση του συμβολισμού ευνόησε τη διάδοσή τους. Στον γαλλόφωνο χώρο, ο βαγκνερισμός εντοπίζεται στο έργο και τα θεωρητικά γραπτά ποιητών και δραματουργών όπως οι Charles Baudelaire [Σαρλ Μπωντλαίρ], Paul Verlaine [Πωλ Βερλαίν] και Stéphane Mallarmé [Στεφάν Μαλλαρμέ], εικαστικών όπως ο Henri Fantin-Latour [Ανρί Φαντέν-Λατούρ], σκηνογράφων όπως ο Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά], και σκηνοθετών όπως ο Paul Fort [Πωλ Φορ]. Η Αμερικανίδα χορεύτρια Isadora Duncan [Ιζαντόρα Ντάνκαν / Ισιδώρα Ντάνκαν], λάτρις του Wagner, χορογράφησε, με πρόσκληση της Cosima Wagner [Κόζιμα Βάγκνερ], τη «Βακχανάλια» ["Bacchanale"] του Ταννχόυζερ [Tannhäuser] στο Φεστιβάλ του Μπαϋρόιτ (1904). Στη Ρωσία το έργο του Wagner υπήρξε πυξίδα για συμβολιστές ποιητές και λογοτέχνες, όπως οι Βιατσεσλάβ Ιβάνοβιτς Ιβάνοφ [Vyacheslav Ivanovich Ivanov], Αντρέι Μπέλι [Andrey Bely] και Αλεξάντρ Αλεξάντροβιτς Μπλοκ [Alexander Alexandrovich Blok].

Αγγλικά
Wagnerism
Γαλλικά
wagnérisme, le
Γερμανικά
Wagnerismus, der
Ιταλικά
wagnerismo, il

Σχετικοί όροι

μουσικό δράμα, ρομαντική όπερα, είδωλο, ολοτέχνημα, ιερό τέρας, ατέρμονη μελωδία, μοντερνισμός

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Alles erwogen, hätte ich meine Jugend nicht ausgehalten ohne Wagnerische Musik. Denn ich war verurtheilt zu Deutschen. Wenn man von einem unerträglichen Druck loskommen will, so hat man Haschisch nöthig. Wohlan, ich hatte Wagner nöthig. Wagner ist das Gegengift gegen alles Deutsche par excellence, – Gift, ich bestreite es nicht... Von dem Augenblick an, wo es einen Klavierauszug des Tristan gab – mein Compliment, Herr von Bülow! –, war ich Wagnerianer. Die älteren Werke Wagner's sah ich unter mir – noch zu gemein, zu „deutsch"... Aber ich suche heute noch nach einem Werke von gleich gefährlicher Fascination, von einer gleich schauerlichen und süssen Unendlichkeit, wie der Tristan ist, – ich suche in allen Künsten vergebens."


«Αν τα σταθμίσω όλα, δεν θα είχα αντέξει τα νιάτα μου χωρίς τη βαγκνερική μουσική. Γιατί ήμουν καταδικασμένος στους Γερμανούς. Όταν θέλει κανείς να απαλλαγεί από μια αφόρητη πίεση, χρειάζεται χασίς. Ε λοιπόν, εγώ χρειαζόμουν τον Wagner. Ο Wagner είναι κατ' εξοχήν το αντίδοτο σε καθετί γερμανικό – δηλητήριο, δεν το αρνούμαι… Από τη στιγμή που κυκλοφόρησε το σπαρτίτο του Τριστάνου – τα συγχαρητήριά μου, κύριε von Bülow! –, ήμουν βαγκνεριστής. Έβλεπα από ψηλά τα παλαιότερα έργα του Wagner – ακόμη υπερβολικά χυδαία, υπερβολικά «γερμανικά»… Αναζητώ όμως ακόμη και σήμερα ένα έργο με τόσο επικίνδυνη γοητεία, με μια τόσο ανατριχιαστική και γλυκιά απεραντοσύνη, όσο ο Τριστάνος – αναζητώ μάταια σε όλες τις τέχνες.»

Στο αυτοβιογραφικό Ecce homo (1888) ο Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε] ανατρέχει στη νεανική του αφοσίωση στη μουσική του Wagner. Ως αφετηρία της ορίζει την κυκλοφορία του σπαρτίτου του Τριστάνου και Ιζόλδης [Tristan und Isolde], που επιμελήθηκε ο Hans von Bülow [Χανς φον Μπύλοβ] (1860). Οι μεταφορές του χασίς και του δηλητηρίου αποδίδουν τη διττή φύση του βαγκνερισμού, ως απελευθερωτικής μέθης και ως εξάρτησης, την οποία ο φιλόσοφος καταδίκασε την ίδια χρονιά στην Περίπτωση Βάγκνερ [Der Fall Wagner]. Η ομολογία «ήμουν βαγκνεριστής», από τον σφοδρότερο επικριτή του συνθέτη, μαρτυρεί τη γοητεία που άσκησε το βαγκνερικό έργο ακόμη και σε όσους αργότερα το αποκήρυξαν.

Nietzsche, F. (1988). Ecce homo: Wie man wird, was man ist. Στο G. Colli & M. Montinari (Επιμ.), Sämtliche Werke: Kritische Studienausgabe (Τόμ. 6, σσ. 255–374). München: Deutscher Taschenbuch Verlag· Berlin: de Gruyter. (Πρωτότυπη έκδοση 1908). Βλ. σ. 289.

Quote Icon

«Από το πρωί ως το βράδυ, πάνω στο λόφο, στο ναό με τα κόκκινα τούβλα, παρακολουθούσα όλες τις πρόβες αναμένοντας την πρεμιέρα — Τανχόιζερ, Το δαχτυλίδι, Πάρσιφαλ, ώσπου έφτασα σε μια κατάσταση μουσικής μέθης. Για να καταλάβω καλύτερα τις όπερες, έμαθα απέξω τα κείμενά τους, έτσι που ο νους μου είχε εμποτιστεί μ' αυτούς τους μύθους και όλο μου το είναι δονούνταν από τις μελωδίες του Βάγκνερ.»

Στην αυτοβιογραφία της η Isadora Duncan [Ιζαντόρα Ντάνκαν / Ισιδώρα Ντάνκαν] αφηγείται την παραμονή της στο Μπαϋρόιτ το 1904. Τότε, με πρόσκληση της Cosima Wagner [Κόζιμα Βάγκνερ], χορογράφησε τη «Βακχανάλια» του Ταννχόυζερ και παρακολουθούσε καθημερινά τις δοκιμές στο Φεστιβαλικό Θέατρο, τον «ναό με τα κόκκινα τούβλα» στον λόφο της πόλης. Η «μουσική μέθη» και η αποστήθιση των κειμένων αποτυπώνουν την ολική, σχεδόν θρησκευτική αφοσίωση που χαρακτήρισε τον βαγκνερισμό των αρχών του 20ού αιώνα. Μέσα από τη μαρτυρία της χορεύτριας φαίνεται επίσης πώς πέρασε το φαινόμενο από τη μουσική στον χορό.

Ντάνκαν, Ι. (1990). Η ζωή μου (Ά. Σικελιανού, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη. (Πρωτότυπη έκδοση 1927). Βλ. σ. 126.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η όπερα Fervaal (1897) του Vincent d'Indy [Βενσάν ντ' Εντύ] σε ραδιοφωνική μετάδοση από το…

Η Χορωδία «Μανώλης Καλομοίρης», σε μουσική διεύθυνση Νίκου Μαλιάρα, ερμηνεύει το "Die Karthause" ["Η…

Το έργο Souvenirs de Bayreuth [Αναμνήσεις από το Μπαϋρόιτ, περ. 1888] των Gabriel…

Οι δίδυμοι πιανίστες Richard Humburger [Ρίχαρντ Χούμπουργκερ] και Valentin Humburger [Βάλεντιν Χούμπουργκερ] συζητούν με τον

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Γελοιογραφία με τίτλο «Ο αγώνας του Richard Wagner ενάντια στη ζωοτομία», από το σατιρικό περιοδικό

Εξώφυλλο του β΄ τόμου (Φεβρουάριος 1886 – Ιανουάριος 1887) της Revue wagnérienne. Το περιοδικό…

Χειρόγραφη διαφάνεια σε ριζόχαρτο με τα εξαγγελτικά μοτίβα της μουσικής τραγωδίας Ο Πρωτομάστορας (1916) του

Σκίτσο του Corey Mohler [Κόρυ Μόλερ] από το φιλοσοφικό διαδικτυακό κόμικ Existential Comics (αρ. 311,…

βασική

Bartlett, R. (1995). Wagner and Russia. Cambridge: Cambridge University Press.

Cœuroy, A. (1965). Wagner et l'esprit romantique. Paris: Gallimard.

Guichard, L. (1963). La musique et les lettres en France au temps du wagnérisme. Paris: Presses Universitaires de France.

Huebner, S. (1999). French opera at the fin de siècle: Wagnerism, nationalism, and style. Oxford: Oxford University Press.

Large, D. C., & Weber, W. (Επιμ.). (1984). Wagnerism in European culture and politics. Ithaca: Cornell University Press.

Leblanc, C., & Pistone, D. (Επιμ.). (2016). Le wagnérisme dans tous ses états, 1913–2013. Paris: Presses Sorbonne Nouvelle.

Muir, S., & Belina-Johnson, A. (Επιμ.). (2013). Wagner in Russia, Poland and the Czech Lands: Musical, literary and cultural perspectives. Burlington: Ashgate.

Ross, A. (2020). Wagnerism: Art and politics in the shadow of music. New York: Farrar, Straus and Giroux.

Sutton, E. (2002). Aubrey Beardsley and British Wagnerism in the 1890s. Oxford: Oxford University Press.

Tomlinson, G. (2013). Parahuman Wagnerism. The Opera Quarterly, 29(3–4), σσ. 186–202. doi.org...

Κουρμπανά, Σ. (2017). Όψεις του βαγκνερισμού στον ελληνικό 19ο αιώνα [Διδακτορική διατριβή, Ιόνιο Πανεπιστήμιο]. doi.org...

Φράγκου-Ψυχοπαίδη, Ο. (1990). Η Εθνική Σχολή Μουσικής: Προβλήματα ιδεολογίας. Αθήνα: Ίδρυμα Μεσογειακών Μελετών.

συμπληρωματική

Fauser, A. (2008). "Wagnerism": Responses to Wagner in music and the arts. Στο T. S. Grey (Επιμ.), The Cambridge companion to Wagner (σσ. 221–234). Cambridge: Cambridge University Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. βαγκνερισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/βαγκνερισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «βαγκνερισμός». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/βαγκνερισμός.

MLA

«βαγκνερισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/βαγκνερισμός.

1388