Τα θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα αποτελούν δομημένα εκπαιδευτικά πλαίσια τα οποία αξιοποιούν τη μεθοδολογία και τις τεχνικές του θεάτρου σε συνδυασμό με παιδαγωγικές θεωρίες, όπως αυτές του Friedrich Fröbel [Φρήντριχ Φρέμπελ] για τη σημασία του παιχνιδιού στην ανάπτυξη του παιδιού, του Johann Heinrich Pestalozzi [Γιόχαν Χάινριχ Πεσταλότσι] για την ολιστική μάθηση «με το κεφάλι, το χέρι και την καρδιά» και του John Dewey [Τζων Ντιούι] περί ενεργητικής ή βιωματικής μάθησης [learning by doing]. Τα θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα εφαρμόζονται στην τυπική και μη τυπική εκπαίδευση, κυρίως σε εκπαιδευτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά περιβάλλοντα, και απευθύνονται σε διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες, συχνά με στόχο την προσέγγιση κοινωνικών ζητημάτων, τη διαπολιτισμική αγωγή ή την ενδυνάμωση και την ευαισθητοποίηση. Με αυτή την οπτική τα θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα συνδέονται με την κριτική παιδαγωγική που πρεσβεύει τη χειραφετητική και δημοκρατική δυναμική της εκπαίδευσης και τις σύγχρονες προσεγγίσεις του εφαρμοσμένου θεάτρου.
Η πρώτη ουσιαστική θεσμοθέτηση θεατροπαιδαγωγικών προγραμμάτων συντελέστηκε στον αγγλοσαξονικό χώρο κατά τις δεκαετίες 1960-1970, όταν η Dorothy Heathcote [Ντόροθυ Χέθκοτ] και ο Gavin M. Bolton [Γκάβιν M. Μπόλτον] ανέπτυξαν τις βασικές αρχές του εκπαιδευτικού δράματος [drama-in-education] ως εκπαιδευτικού εργαλείου. Στη Γερμανία κατά τη δεκαετία 1970-1980 τα θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα αναδείχθηκαν σε βασικά εργαλεία σε μουσεία, σχολεία και θεατρικούς οργανισμούς, με στόχους την ανάπτυξη δημοκρατικής συνείδησης, την κοινωνική ένταξη και τη διαπολιτισμική εκπαίδευση. Στην Ελλάδα θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα εισάγονται κατά τη δεκαετία του 1990 με το πιλοτικό πρόγραμμα «Θεατρολόγοι στα Σχολεία», μία συνεργασία της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς και του Πανελληνίου Επιστημονικού Συλλόγου Θεατρολόγων - Π.Ε.ΣΥ.Θ (τότε Επιστημονικός Σύλλογος Αποφοίτων Θεατρικών Σπουδών) και την ίδρυση του Πανελληνίου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση. Από τότε, θεατρικοί οργανισμοί και πανεπιστημιακά τμήματα σχεδιάζουν και εφαρμόζουν σχετικά προγράμματα με θέματα τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη διαφορετικότητα, το περιβάλλον, τη βία και την ενδυνάμωση ευαίσθητων κοινωνικά ομάδων, όπως άτομα με αναπηρίες, ομάδες πληθυσμού με προσφυγικό υπόβαθρο και έγκλειστοι/ες σε σωφρονιστικά ιδρύματα.
Ένα θεατροπαιδαγωγικό πρόγραμμα δεν αποσκοπεί στην παράσταση ενός έργου, αλλά είναι προσεκτικά σχεδιασμένο, ώστε να ενθαρρύνει τα μέλη της ομάδας να συμμετέχουν ενεργά στην όλη διαδικασία, βιώνοντας μια εκπαιδευτική εμπειρία. Η επιλογή του θέματος συνήθως σχετίζεται με γραμματισμούς ή και ευρύτερα αντικείμενα, όπως η ιστορία (ιστορικός γραμματισμός), η κοινωνία (κριτικός γραμματισμός), το περιβάλλον (περιβαλλοντικός γραμματισμός), κ.ά.
Για τον σχεδιασμό ενός θεατροπαιδαγωγικού προγράμματος, ο/η θεατροπαιδαγωγός θέτει εξαρχής το θέμα και τους εκπαιδευτικούς στόχους. Ακολουθεί η επιλογή του ερεθίσματος, στο οποίο θα βασιστεί ο όλος σχεδιασμός· μια είδηση, ένα λογοτεχνικό κείμενο ή ποίημα, ένα παραμύθι, ένας πίνακας ζωγραφικής, κ.ά. αποτελούν παραδείγματα ερεθισμάτων. Η πηγή αυτή μετασχηματίζεται σε προκείμενο [pre-text], το οποίο προσδιορίζει το γεγονός, το δίλημμα ή το πρόβλημα προς επίλυση, τον χώρο και τον χρόνο, τους ρόλους των συμμετεχόντων και τους ρόλους που ενδεχομένως θα αναλάβει ο/η θεατροπαιδαγωγός, τεχνική που ονομάζεται Δάσκαλος/Δασκάλα σε Ρόλο [teacher-in-role].
Αφού καθοριστούν τα παραπάνω, δομείται το πρόγραμμα, δηλαδή δημιουργούνται οι ενότητες ή τα διαφορετικά επεισόδια, μέσα στις οποίες ξεδιπλώνεται η ιστορία. Κάθε επεισόδιο περιλαμβάνει μία ή περισσότερες θεατρικές μεθόδους (εκπαιδευτικού δράματος, θεάτρου Φόρουμ, επικού θεάτρου κ.ά.). Τα στάδια που κατά κανόνα περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα είναι α) η εισαγωγή – ενεργοποίηση, κατά την οποία επιλέγονται θεατρικές ασκήσεις, παιχνίδια γνωριμίας, εμπιστοσύνης, επικοινωνίας και σωματικής έκφρασης, β) η εισαγωγή στο θέμα της ιστορίας, γ) η παρουσίαση του προβλήματος ή διλήμματος προς επίλυση και απόδοση τελικής λύσης και δ) ο αναστοχασμός και η αξιολόγηση της όλης εμπειρίας. Τα επεισόδια συνδέονται με αφήγηση, εξασφαλίζοντας εσωτερική συνοχή.
Ένα ενδεικτικό παράδειγμα θεατροπαιδαγωγικού προγράμματος αποτελεί το «Κι αν ήσουν εσύ;», ένα πρόγραμμα ειδικά σχεδιασμένο από το Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση σε συνεργασία με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες για την ευαισθητοποίηση στα ανθρώπινα δικαιώματα και τους πρόσφυγες. Επίσης, ένα ακόμα παράδειγμα είναι το «Theatre in Mathematics ^2» (TiM^2) του Πανελληνίου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση και άλλων ξένων εταίρων, με σκοπό την εκμάθηση των μαθηματικών στη σχολική κοινότητα δια μέσου του Κοινωνικού και Διαδικαστικού Δράματος. Χαρακτηριστικά παραδείγματα θεατροπαιδαγωγικών προγραμμάτων με κοινωνικό προσανατολισμό αποτελούν οι δράσεις του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου με έγκλειστους και έγκλειστες στις φυλακές Ναυπλίου, Τίρυνθας, Κορυδαλλού και Τρίπολης, καθώς και αντίστοιχες δράσεις σε χώρους φιλοξενίας ηλικιωμένων.
