διακαλλιτεχνικότητα [ουσ. θηλ.]

Η διακαλλιτεχνικότητα περιγράφει τις σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των τεχνών όταν η μία παραπέμπει, μεταφράζει, ενσωματώνει ή αφομοιώνει την άλλη. Ως θεωρητικό πεδίο προήλθε από τη συγκριτική γραμματολογία: ο Oskar Walzel [Όσκαρ Βάλτσελ] μίλησε το 1917 για την «αμοιβαία διαφώτιση των τεχνών», ο Calvin S. Brown [Κάλβιν Μπράουν] συνέκρινε μουσική και λογοτεχνία (1948), και από τη δεκαετία του 1990 οι διακαλλιτεχνικές σπουδές [interart studies] συστηματοποιήθηκαν, με κέντρα το Πανεπιστήμιο της Λουντ και τον Claus Clüver [Κλάους Κλύβερ]. O Walter Moser [Βάλτερ Μόζερ] εισηγήθηκε το 2007 τον όρο interartialité και ο Bernard Vouilloux [Μπερνάρ Βουγιού] την παραλλαγή interarticité, τοποθετώντας τη διακαλλιτεχνικότητα ως ιστορική προϋπόθεση της διαμεσικότητας. Η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε] πρότεινε το 2016 τη μετάβαση από τη σύγκριση των τεχνών στη μελέτη των επιτελεστικών διαδικασιών που τις συναρθρώνουν.

Η σχέση των τεχνών απασχόλησε τη θεωρία από την αρχαιότητα. Ο Σιμωνίδης ο Κείος, κατά τον Πλούταρχο, ονόμασε τη ζωγραφική «σιωπηλή ποίηση» και την ποίηση «ομιλούσα ζωγραφική», και ο Οράτιος [Quintus Horatius Flaccus] διατύπωσε στην Ποιητική τέχνη [Ars poetica] τη φράση «ut pictura poesis» («όπως η ζωγραφική, έτσι και η ποίηση»). Η αρχαία ελληνική τραγωδία συνένωνε λόγο, μέλος και όρχηση σε ενιαία σκηνική μορφή. Στην Αναγέννηση ο Leonardo da Vinci [Λεονάρντο ντα Βίντσι] έθεσε το ζήτημα ως paragone, αγώνα υπεροχής μεταξύ των τεχνών, ενώ ο Gotthold Ephraim Lessing [Γκότχολντ Έφραιμ Λέσσινγκ] στον Λαοκόοντα [Laokoon] (1766) χάραξε αυστηρά όρια ανάμεσα στις τέχνες του χώρου και στις τέχνες του χρόνου. Ο 19ος αιώνας αντέστρεψε τη θέση αυτή: ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] διακήρυξε στο Έργο τέχνης του μέλλοντος [Das Kunstwerk der Zukunft] (1849) την ενοποίηση ποίησης, μουσικής, χορού και εικαστικών στο ολοτέχνημα και την υλοποίησε στην τετραλογία Το δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ [Der Ring des Nibelungen], που δομήθηκε κατά το πρότυπο της αισχύλειας τριλογίας και παρουσιάστηκε ολόκληρη στο Μπαϋρόιτ το 1876. Ο Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε] στη Γέννηση της τραγωδίας [Die Geburt der Tragödie] (1872) είδε στο βαγκνερικό δράμα την αναγέννηση της αττικής τραγωδίας.

Οι πρωτοπορίες του 20ού αιώνα μετέτρεψαν τη διακαλλιτεχνικότητα από ιδεώδες σε μέθοδο εργασίας. Στα Ρωσικά Μπαλέτα του Sergei Diaghilev [Σεργκέι Ντιαγκίλεφ] η Parade [Παρέλαση] (1917) συνένωσε λιμπρέτο του Jean Cocteau [Ζαν Κοκτώ], μουσική του Erik Satie [Ερίκ Σατί], σκηνικά και κοστούμια του Pablo Picasso [Πάμπλο Πικάσο] και χορογραφία του Léonide Massine [Λεονίντ Μασίν]. Στο Μπάουχαους ο Oskar Schlemmer [Όσκαρ Σλέμμερ] μετέτρεψε το σώμα σε κινούμενο γλυπτό με το Τριαδικό μπαλέτο [Triadisches Ballett] (1922). Το Theater Piece No. 1 [Θεατρικό κομμάτι αρ. 1] (1952) του John Cage [Τζων Καίητζ], με τον Merce Cunningham [Μερς Κάννινγκχαμ] και τον Robert Rauschenberg [Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ], παρέθεσε μουσική, χορό, ζωγραφική και ποίηση χωρίς ιεραρχία, ανοίγοντας τον δρόμο στο χάπενινγκ. Η όπερα Einstein on the Beach [Ο Αϊνστάιν στην παραλία] (1976) του Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον] και του Philip Glass [Φίλιπ Γκλας] και το χοροθέατρο της Pina Bausch [Πίνα Μπάους] καθιέρωσαν τη σκηνή ως τόπο όπου οι τέχνες συνυπάρχουν ισότιμα.

Η θεωρία της διαμεσικότητας, όπως τη συστηματοποίησε η Irina Rajewsky [Ιρίνα Ραγιέφσκι] (2002, 2005), προσφέρει τριμερή τυπολογία που εφαρμόζεται και στη διακαλλιτεχνικότητα. Πρώτον, η αναφορά: ένα έργο παραπέμπει σε άλλη τέχνη με τα δικά του μέσα, όπως ο ζωντανός πίνακας που αναπαράγει ζωγραφικό έργο επί σκηνής ή η όπερα που μιμείται κινηματογραφικό μοντάζ. Δεύτερον, η μεταφορά ή διασημειωτική μετάθεση: ένα έργο μεταβαίνει από το ένα σημειωτικό σύστημα στο άλλο, όπως συμβαίνει με τη μελοποίηση ενός μυθιστορήματος σε όπερα, τη χορογραφική διασκευή ενός θεατρικού έργου ή την κινηματογραφική μεταφορά μιας παράστασης.Τρίτον, ο συνδυασμός: περισσότερες τέχνες συνυπάρχουν υλικά στο ίδιο έργο, όπως στην όπερα, στο χοροθέατρο και στην εγκατάσταση με ζωντανή επιτέλεση. Στη σύγχρονη σκηνή η τρίτη κατηγορία κυριαρχεί: εικαστικοί όπως ο Δημήτρης Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou], ο Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] και ο William Kentridge [Ουίλλιαμ Κέντριτζ] σκηνοθετούν παραστάσεις στις οποίες η ζωγραφική, η γλυπτική, το κινούμενο σχέδιο και η μουσική δεν συνοδεύουν το θέατρο, αλλά το συγκροτούν. Η διακαλλιτεχνικότητα αποτελεί έτσι σήμερα τον κανόνα και όχι την εξαίρεση της παραστασιακής δημιουργίας.