Thymele Logo
Search

απολλώνιος, -α, -ο [επίθετο]

Articles Icon 4
Videos Icon 2
Videos Icon 3
[1]

Ορισμός

Ο επιθετικός προσδιορισμός «απολλώνιος, -α, -ο» προσδίδει στη χαρακτηριζόμενη έννοια (στοιχείο, αρχή, αντίληψη, δράση, ποιότητα) γνωρίσματα τα οποία προσιδιάζουν στον αρχαιοελληνικό θεό Απόλλωνα, σύμφωνα με τις αντιλήψεις της γερμανικής κλασικής φιλολογίας και φιλοσοφίας του 19ου αιώνα. Τα γνωρίσματα αυτά είναι το κάλλος, το μέτρο, η λογική, η τάξη, το φως, η εξιδανίκευση και η αυτοσυνειδησία. Ο όρος δημιουργήθηκε από τον Γερμανό φιλόσοφο Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε] στο έργο του Η γέννηση της τραγωδίας [Die Geburt der Tragödie, 1872], και αποτελεί μέρος ενός αντιθετικού διπόλου με το επίθετο «διονυσιακός, -ή, -ό».

Ανάπτυξη

Το απολλώνιο και το διονυσιακό είναι οι δύο αντιθετικές, αλλά συμπληρωματικές κινητήριες δυνάμεις που οδήγησαν, σύμφωνα με τον Nietzsche, στην άνθηση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.


Το απολλώνιο, σύμφωνα με τον Nietzsche, συνδέεται με την επινόηση του κόσμου των Ολύμπιων θεών, οι οποίοι, αν και διακρίνονται για τις σχεδόν ανθρώπινες επιθυμίες και τα ελαττώματά τους, είναι αθάνατοι και άτρωτοι. Οι Ολύμπιοι θεοί αποτελούν αναπαράσταση του ανθρώπινου κόσμου στην εξιδανικευμένη και εξωραϊσμένη εκδοχή του. Συνιστούν, με άλλα λόγια, το απολλώνιο ονειρικό πρίσμα μέσα από το οποίο και χάρη στο οποίο οι αρχαίοι Έλληνες μπόρεσαν να αντικρίσουν και να υπομείνουν τα δεινά της ύπαρξής τους.


Κατά την αντίληψη του Nietzsche, το απολλώνιο εκπορεύεται από την επική ποίηση του Ομήρου [Homer], την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική και γλυπτική, ενώ η αρχαία ελληνική τραγωδία, ιδιαίτερα εκείνη του Αισχύλου [Aeschylus] και του Σοφοκλή [Sophocles], είναι η καλλιτεχνική μορφή στην οποία το απολλώνιο και το διονυσιακό συνυπάρχουν με τρόπο υποδειγματικό. Ειδικότερα στο πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, το απολλώνιο δύναται να εκπροσωπείται από τα εξής στοιχεία, ενδεικτικά: τους ατομικούς χαρακτήρες των τραγικών ηρώων, τον διάλογο, την ανταλλαγή επιχειρημάτων και τη δικαιολόγηση των πράξεων των ηρώων, τη δόμηση της τραγωδίας σε διακριτά μέρη, την ορθολογική προοπτική και μετριοπάθεια του Χορού, την ηθική τάξη, τη δικαιοσύνη, το αίτημα της κοινωνικής ισορροπίας και το μοτίβο της κάθαρσης. Ο Nietzsche υποστηρίζει ότι η υποδειγματική συνύπαρξη του απολλώνιου και του διονυσιακού στις τραγωδίες του Αισχύλου και του Σοφοκλή φτάνει στο πέρας της με τον Ευριπίδη [Eurípides], η δραματουργία του οποίου, υιοθετώντας τις σωκρατικές φιλοσοφικές αρχές του ορθού λόγου, της ηθικής και της αλήθειας, διαστρεβλώνει το απολλώνιο και καταπιέζει το διονυσιακό.


Οι όροι «απολλώνιο» και «διονυσιακό» έχουν πλέον καθιερωθεί και χρησιμοποιούνται ευρέως στη φιλοσοφία και την αισθητική, στη θεωρία και την πρακτική των παραστατικών τεχνών. Στο πεδίο της μουσικής και της όπερας, ο απολλώνιος-διονυσιακός δυϊσμός ερευνήθηκε διεξοδικά από τον ίδιο τον Nietzsche κυρίως μέσω της μελέτης του έργου του συνθέτη του 19ου αιώνα Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ], αλλά και άλλων κλασικών δημιουργών. Η συνύπαρξη της απολλώνιας και διονυσιακής αρχής έχει μελετηθεί και σε μουσικά έργα του 20ού αιώνα, ενώ στο πλαίσιο της μεσοπολεμικής κριτικής πρόσληψης των δύο εννοιών στο πεδίο του χορού, το απολλώνιο στοιχείο συνδέθηκε περισσότερο με το κλασικό μπαλέτο.

Εναλλακτικές Εκδοχές

απολλώνειος
Αγγλικά
apollonian / apollinian / apolline
Γαλλικά
apollinien, le
Γερμανικά
Apollinische, das
Ιταλικά
apollineo, lo

Σχετικοί όροι

αρχέτυπο, ενέργεια, αρμονία, βαγκνερισμός, βακχικός, -ή, -ό, ορφικός, -ή, -ό

Μη προτεινόμενοι όροι

απολλωνιακό

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Αν ο Απόλλωνας και ο Διόνυσος αναζητηθούν στο σώμα, τότε τα χαρακτηριστικά της καθετότητας, ανύψωσης και έκτασης εστιάζονται στη σπονδυλική στήλη. Έτσι η περιοχή αυτή του σώματος θα μπορούσε να ονομαστεί απολλώνια. Αντίθετα, στη διονυσιακή κίνηση, η σύσπαση που προκαλεί την καμπύλη του σώματος επιτυγχάνεται από τη συστολή-σύσπαση της κοιλιακής χώρας, επεκτείνοντάς την σε όλο το σώμα. Το φαινόμενο αυτό θα μπορούσε να χαρακτηρίσει την κοιλιακή χώρα ως διονυσιακή περιοχή [...]. Ο χορευτής καλείται να λειτουργήσει ως αλχημιστής [...], πρέπει να επέμβει στην ίδια του την ύλη, να την εξαγνίσει, να την απελευθερώσει από τις μνήμες του παρελθόντος, ώστε η ύλη του μετουσιωμένη, διάφανη, να δεχτεί την επίδραση της απολλώνιας και της διονυσιακής αρχής. Τότε μπορεί να φθάσει σαν την Ισιδώρα Ντάνκαν να πει: «Είναι δυνατόν να χορέψεις με δύο τρόπους. Κάποιος μπορεί να ρίξει τον εαυτό του στο πνεύμα του χορού, και να το χορέψει αυτό καθεαυτό: Διόνυσος. Ή κάποιος να θαυμάσει το πνεύμα του χορού και να χορέψει όπως αυτός που συνθέτει μία ιστορία: Απόλλωνας.»

Αναφορά στον δυϊσμό απολλώνιου-διονυσιακού στο πνεύμα και την πρακτική του σύγχρονου χορού.

Μπουρίτη, Α. (2004). Απόλλωνας και Διόνυσος: Το χορεύον πνεύμα. Αρχαιολογία & Τέχνες, 93, σσ. 31–38. Βλ. σ. 32.

Quote Icon

«Σύμφωνα με τον Νίτσε, η τραγωδία γεννήθηκε από τη σύζευξη δύο ισχυρών παρορμήσεων, βαθιά ριζωμένων στην ανθρώπινη φύση, οι οποίες γνώρισαν μία ασυνήθιστη ελευθερία έκφρασης στον ελληνικό πολιτισμό. Το απολλώνιο πνεύμα είναι ψυχρό –μια αγάπη για την τάξη και το μέτρο– που εκφράζεται σε μια τέχνη τυπικής ομορφιάς και αναλογιών. Το διονυσιακό πνεύμα είναι άναρχο, κορυφώνεται σε μια κατάσταση έκστασης και μέθης [Rausch] που δέχεται πέρα για πέρα και χαρούμενα τη συγκίνηση και την οδύνη της ύπαρξης.»

Η σκέψη του Nietzsche για την τέχνη εστιάζει στη διφυή υπόσταση της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας.

Beardsley, M. C. (1989). Ιστορία των αισθητικών θεωριών: Από την κλασική αρχαιότητα μέχρι σήμερα (Δ. Κούρτοβικ & Π. Χριστοδουλίδης, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη. Βλ. σ. 264.

Quote Icon

«Αυτή τη χαρούμενη αναγκαιότητα της εμπειρίας του ονείρου εξέφρασαν και οι Έλληνες με τον Απόλλωνά τους: Ο Απόλλων, θεός όλων των πλαστικών τεχνών [Kräfte], είναι συγχρόνως ο θεός της μαντείας. Αυτός που, κατά τη ρίζα του, είναι η ακτινοβόλα "φαινομενικότητα" [der "Scheinende"], η θεότητα του φωτός, είναι και ο κύριος της όμορφης φαινομενικότητας του εσωτερικού κόσμου τη φαντασίας … [περιορίζεται στο] μέτρο, την ελευθερία από τις σφοδρότερες συγκινήσεις, τη σοφή αταραξία του θεού των πλαστικών μορφών. Το βλέμμα του πρέπει νάναι "ηλιοειδές" σαν την καταγωγή του· ακόμα κι εκεί που βλέπει με θυμό ή κακή διάθεση, διατηρεί πάντα τη μεγαλοπρέπεια της όμορφης φαινομενικότητας. […] Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε για τον Απόλλωνα […] και να τον δούμε μάλιστα τον ίδιο ως τη μεγαλόπρεπη θεία εξεικόνιση της αρχής της εξατομίκευσης, που μέσα από τις κινήσεις και τα βλέμματά της μιλάει όλη η χαρά και η σοφία της "φαινομενικότητας", μαζί με την ομορφιά της.»

Νίτσε, Φ. (2016). Η γέννηση της τραγωδίας ή ελληνισμός και απαισιοδοξία (Χ. Μαρσέλλος, Μετ.). Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Βλ. σ. 60–61.

Quote Icon

«Ευρίωνος τάφος»


Εις το περίτεχνον αυτό μνημείον,

ολόκληρον εκ λίθου συηνίτου,

που το σκεπάζουν τόσοι μενεξέδες, τόσοι κρίνοι,

είναι θαμμένος ο ωραίος Ευρίων.

Παιδί αλεξανδρινό, είκοσι πέντε χρόνων.

Aπ’ τον πατέρα του, γενιά παληά των Μακεδόνων·

από αλαβάρχας της μητέρας του η σειρά.

Έκαμε μαθητής του Aριστοκλείτου στην φιλοσοφία,

Του Πάρου στα ρητορικά. Στας Θήβας τα ιερά

γράμματα σπούδασε. Του Aρσινοΐτου

νομού συνέγραψε ιστορίαν. Aυτό τουλάχιστον θα μείνει.

Χάσαμεν όμως το πιο τίμιο —την μορφή του,

που ήτανε σαν μια απολλώνια οπτασία.

Απολλώνιο κάλλος στην ποίηση του Κ.Π. Καβάφη [C.P. Cavafy]

Κ. Π. Καβάφης, «Ευρίωνος τάφος», στο Γ. Π. Σαββίδης (1963, Επιμ.) Τα Ποιήματα, Τ. Α΄ 1897-1918. Αθήνα: Ίκαρος.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

«Ο ελληνικός χορός χθες και σήμερα» (1983), κείμενα-παρουσίαση: Ραλλού Μάνου. Ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στον απολλώνιο

Απόσπασμα από το νεοκλασικό μπαλέτο Apollo (1960) σε μουσική σύνθεση του Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Raffaello Sanzio/Raphaël [Ραφαήλ], «Η Μεταμόρφωση» (1516-1520), Πινακοθήκη του Βατικανού. Για τον Nietzsche, ο πίνακας…

Εσωτερικό λευκής αττικής κύλικας με παράσταση Απόλλωνα, 480-470 π.Χ, Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών. Ο θεός Απόλλων…

Στιγμιότυπο του Falco Kapuste [Φάλκο Καπούστε] ως Απόλλωνα από το μπαλέτο Apollo (1978) σε μουσική…

βασική

Daniels, P. R. (2013). Nietzsche and 'The birth of tragedy'. London & New York: Routledge.

Lloyd-Jones, H. (2020). Nietzsche and the study of the ancient world. Στο J. C. O’. Flaherty, T. F. Sellner, & R. M. Helm (Επιμ.), Studies in Nietzsche and the classical tradition (σσ. 1–15). North Carolina: University of North Carolina Press.

Nussbaum, M. C. (1999). Nietzsche, Schopenhauer, and Dionysus. Στο C. Janaway (Επιμ.), The Cambridge companion to Schopenhauer (σσ. 344–374). New York: Cambridge University Press.

Sallis, J. (1984). Apollo’s mimesis. Στο Journal for the British Society for Phenomenology, 15/1, σσ. 16–21.

Sallis, J. (1991). Crossings: Nietzsche and the space of tragedy. Chicago: University of Chicago Press.

Silk, M. S., & Stern, J. P. (1981). Nietzsche on tragedy. New York: Cambridge University Press.

Νίτσε, Φ. (2010). Η περίπτωση Βάγκνερ. Νίτσε εναντίον Βάγκνερ. Οι διθύραμβοι του Διονύσου (Ζ. Σαρίκας, Μετ.). Αθήνα: Πανοπτικόν.

Νίτσε, Φ. (2016). Η γέννηση της τραγωδίας ή ελληνισμός και απαισιοδοξία (Χ. Μαρσέλλος, Μετ.). Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας.

Νίτσε, Φ. (2020). Διόνυσος κατά Εσταυρωμένου: Eκλογή απ’ τα κατάλοιπα περί αρχαίου δράματος (1864-1875) (Β. Δουβαλέρης, Μετ.· Ή. Ρ. Αποστολίδης, Επιμ.). Αθήνα: Gutenberg.

συμπληρωματική

Beardsley, M. C. (1989). Ιστορία των αισθητικών θεωριών: Από την κλασική αρχαιότητα μέχρι σήμερα (Δ. Κούρτοβικ & Π. Χριστοδουλίδης, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη.

Cox, C. (2006). Nietzsche, Dionysus, and the ontology of music. Στο K. A. Pearson (Επιμ.), A companion to Nietzsche (σσ. 495–513). Oxford: Blackwell.

Higgins, K. M. (1992). Apollo, music, and cross-cultural rationality. Philosophy East and West, 42/4, σσ. 623–641.

Jones, S. (2013). Nietzsche, Modernism, and dance: Dionysian or Apollonian?. Στο Literature, Modernism, and Dance (σσ. 44–69). Oxford: Oxford University Press. doi.org...

Straus, R. (2021). Nietzsche’s looming presence in the 1930s dance polemics of John Martin and Lincoln Kirstein. Dance Research: The Journal of the Society for Dance Research, 39/2, σσ. 182–203.

Young, J. (1992). Nietzsche’s philosophy of art. Cambridge: Cambridge University Press.

Μερκενίδου, Ε. (2002). Το απολλώνιο της Πλάνης και του Ονείρου. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Μπουρίτη, Α. (2004). Απόλλωνας και Διόνυσος: Tο χορεύον πνεύμα. Αρχαιολογία & Τέχνες, 93, σσ. 31–38.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). απολλώνιος, -α, -ο. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/απολλώνιος-α-ο

Chicago

"απολλώνιος, -α, -ο." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/απολλώνιος-α-ο.

1741