Thymele Logo
Search

στάσιμο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 6
Videos Icon 1
[1]

Ορισμός

Λυρικό άσμα που παρεμβαλλόταν ανάμεσα στα επεισόδια της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας και εκφωνείτο από τον Χορό, με τη συνοδεία μουσικής, συχνά ρυθμικών κινήσεων και χειρονομιών και, σπανιότερα, χορευτικής ανάπτυξης.

Ανάπτυξη

Τα στάσιμα (εκ του ρήματος ἵστημι) αποτελούσαν λυρικά άσματα, τα οποία, μαζί με την πάροδο (το αρχικό εκτενές άσμα της εισόδου του Χορού στην ορχήστρα), συγκροτούσαν τα χορικά μέρη της τραγωδίας. Εκφέρονταν ομαδικά από τον Χορό, εναλλασσόμενα με τα επεισόδια, τα διαλογικά δηλαδή μέρη των έργων. Μέσω αυτών ο Χορός, με ποιητικά πυκνό και πολύσημο λόγο, σχολίαζε τα γεγονότα, διαφώτιζε στοιχεία της πλοκής, αναφερόταν σε παρελθοντικά συμβάντα ή σε άλλα –περισσότερο ή λιγότερο– αντίστοιχα, μυθικά γεγονότα και πρόσωπα ή/και προσέδιδε στο έργο νέες ηθικές και φιλοσοφικές προεκτάσεις. Τα στάσιμα συνδέονταν συνήθως θεματικά (όχι πάντα με την ίδια δηλωτικότητα, ειδικά στην περίπτωση του Ευριπίδη [Euripides] με το εκάστοτε έργο και αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της δομής τόσο της τραγωδίας όσο και του σατυρικού δράματος. Ανάμεσα στις διαλογικές σκηνές της αρχαίας αττικής κωμωδίας παρεμβάλλονταν επίσης λυρικά άσματα του Χορού, που ομοιάζουν ως προς τη λειτουργία τους με τα στάσιμα της τραγωδίας, αλλά είχαν διαφορετική μορφολογική, γλωσσική, δραματουργική και ιδεολογική σύσταση, αρχής γενομένης από την παράβαση, ένα εκτενές χορικό άσμα με τυπικό σχήμα στο μέσον περίπου της κάθε κωμωδίας, αντίστοιχο του οποίου δεν συναντάται στην περίπτωση των τραγωδιών.


Η αρχαιότερη μνεία για το στάσιμο απαντάται στον Αριστοτέλη [Aristotle] (Ποιητ. 1452b, 15-23), ο οποίος το κατατάσσει στα κατά ποσόν μέρη του δράματος, επισημαίνοντας την απουσία αναπαιστικών και τροχαϊκών μέτρων, σε αντιδιαστολή με το χορικό άσμα της παρόδου. Το στάσιμο διέθετε διαφορετική μετρική, η οποία υποστήριζε μια πιο περιορισμένη κίνηση και αναδείκνυε πρωτίστως τη λυρική-ποιητική διάσταση του συστατικού αυτού μέρους, χωρίς, ωστόσο, να λείπουν περιπτώσεις όπου ο Xορός μπορεί να ανέπτυσσε μια πιο εντατική ρυθμική έως χορευτική κίνηση. Ένα στάσιμο συνήθως απαρτιζόταν από ένα ή περισσότερα στροφικά ζεύγη, που με τη σειρά τους αποτελούνταν από στροφές και αντιστροφές (όροι δηλωτικοί χορευτικής κίνησης), ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το στάσιμο πλαισιωνόταν από εισαγωγή και επωδό. Τα στάσιμα αποδίδονταν από τον τραγικό Χορό στη δωρική διάλεκτο, που διέφερε από την αττική-ιωνική γλώσσα των επεισοδιακών-διαλογικών μερών. Ως προς την κειμενική έκταση και ως προς τον αριθμό τους, τα στάσιμα παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές στις σωζόμενες τραγωδίες του Αισχύλου [Aeschylus], του Σοφοκλή [Sophocles] και του Ευριπίδη, όπως αντίστοιχα τα λυρικά μέρη παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές στις σωζόμενες κωμωδίες του Αριστοφάνη [Aristophanes].


Ήδη κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα ορισμένοι τραγικοί ποιητές, όπως «καταλογίζει» ο Αριστοτέλης στον Αγάθωνα [Agathon] (Αριστ. Ποιητ. 1456a), σταμάτησαν να συνθέτουν ειδικά χορικά άσματα για κάθε έργο και άρχισαν να παρεμβάλουν «εμβόλιμα» ανάμεσα στα επεισόδια, τα οποία μπορούσαν να επαναλαμβάνονται από παράσταση σε παράσταση χωρίς να σχετίζονται με το θέμα του εκάστοτε έργου. Η τάση αυτή φαίνεται πως επηρέασε άμεσα και ειδικά την αρχαία κωμωδία, με αποτέλεσμα στη διάρκεια του 4ου αι. π.Χ., αν και ο τραγικός Χορός παραμένει στον σκηνικό χώρο στη διάρκεια των επεισοδίων και εκτελεί στάσιμα που σχετίζονταν με τη δράση, ο κωμικός Χορός να αποσυνδέεται εντελώς από τη δράση και να παρεμβάλλεται μόνο ανάμεσα στα επεισόδια, προκειμένου να εκτελέσει τα αδιευκρίνιστου θεματικού περιεχομένου και οπτικοακουστικής εκτέλεσης μέρη του «ΧΟΡΟΥ». Στη διάρκεια της ελληνιστικής περιόδου η ίδια τάση θα συνοδεύσει και τις παραστάσεις τραγωδιών, χωρίς να λείπουν μαρτυρίες για τραγικούς, κωμικούς, σατυρικούς Χορούς και χοροδιδασκάλους στη διάρκεια και αυτής της περιόδου. Τα χορικά άσματα εξαλείφονται εντελώς στη Ρωμαϊκή Κωμωδία, όπου η μουσική και η κίνηση συνοδεύουν πλέον σε μεγάλη έκταση και ένταση τα διαλογικά μέρη, αλλά συνεχίζουν να υφίστανται στην περίπτωση των σωζόμενων αρχαιόθεμων τραγωδιών του Lucius Annaeus Seneca [Λεύκιος Ανναίος Σενέκας], έχοντας χαλαρή σύνδεση με την κύρια δράση.


Στην πρώτη παράσταση αρχαίου δράματος στη νεότερη εποχή (Εdipo tiranno, 1585, στο Τeatro Olympico στη Βιντσέντζα) τα χορικά διατηρούνται στην πλειονότητά τους και υπάρχει σαφής διαχωρισμός των χορικών μερών από τα διαλογικά μέρη ως προς το μέτρο και το γλωσσικό ύφος, με την πρόταξη της επιγραφής «Choro» (Χορῷ). Με την όπερα να υποσκελίζει και να υποκαθιστά στο εξής τις παραστάσεις αρχαίου ελληνικού δράματος, τα χορικά απουσιάζουν εντελώς από τα αρχαιόθεμα έργα της νεότερης ευρωπαϊκής δραματουργίας και θα υφίστανται μόνο στις παραστάσεις τραγωδιών που παρουσιάζονταν στο αρχαιοελληνικό πρωτότυπο σε σχολικά και πανεπιστημιακά πλαίσια. Τα στάσιμα θα επανέλθουν στις επαγγελματικές παραστάσεις αρχαίου ελληνικού δράματος, που θα αρχίσουν σταδιακά να επιχειρούνται στη Γερμανία του 19ου αιώνα. Στην πρώτη παράσταση αρχαίου δράματος σε ελληνική γλώσσα, στον Φιλοκτήτη του Σοφοκλή, που παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο του 1818, από ελληνικό θίασο ερασιτεχνών στην Οδησσό, τα χορικά μέρη είχαν επίσης απαλειφθεί εντελώς, σύμφωνα με το γαλλικό κλασικιστικό πρότυπο. Στο απελεύθερο ελληνικό κράτος, τα στάσιμα επανέρχονται στην πρώτη νεότερη παράσταση αρχαίου δράματος, την Αντιγόνη του Σοφοκλή, που παίχτηκε στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού το 1867. Αρχίζοντας από την παράσταση της Ορέστειας από το Βασιλικό Θέατρο το 1903, όπου έγιναν τολμηρές περικοπές (και) των χορικών μερών στη μετάφραση του Γεωργίου Σωτηριάδη, τα στάσιμα και γενικότερα τα χορικά μέρη στις νεότερες και σύγχρονες παραστάσεις των παραστάσεων αρχαίου δράματος μπορεί να καταργούνται, να περικόπτονται, να συμπτύσσονται, να μετατοπίζονται ή/και να αντικαθίστανται από άλλου είδους κείμενο, να συνδυάζονται με άλλου είδους κείμενο/α, όπως επίσης μπορεί να εκτελούνται από διαφορετικής (αριθμητικής και ταυτοτικής) σύστασης «Χορούς» και με πολύ διαφορετικούς καλλιτεχνικά τρόπους.

Εναλλακτικές Εκδοχές

στάσιμον
Αγγλικά
stasimon
Γαλλικά
stasimon, le
Γερμανικά
Stasimon, das
Ιταλικά
stasimo, lo

Σχετικοί όροι

χορικό, λυρικό μέρος, κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας, μέλος, Χορός, όρχησις

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«…όπως υποδηλώνει ο ορισμός του Αριστοτέλη […] το στάσιμον έρχεται σε αντίθεση με την πάροδο· κατά λέξη ο όρος σημαίνει «αυτό που μένει στη θέση του, στάσιμο, σταθερό» και αναφέρεται στο γεγονός ότι τα μέλη του χορού καταλάμβαναν τις θέσεις τους στην ορχήστρα και δεν μετακινούνταν όσο τραγουδούσαν».

Επεξήγηση του όρου στάσιμο σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει ο Αριστοτέλης στο έργο του Ποιητική (Batezzato, 2010, σ. 208.)

Battezzato, L. (2010). Τα Λυρικά Μέρη (Μ. Καίσαρ, Γ. Φιλίππου, & Ό. Μπεζαντάκου, μτφ.). Στο J. Gregory (επιμ.), Όψεις και θέματα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας: 31 εισαγωγικά δοκίμια (επιμ. Ελλ. Έκδ. Δ. Ιακώβ) (σσ. 206–229). Αθήνα: Παπαδήμας, Δημ. Ν.

Quote Icon

«Μέρη δὲ τραγῳδίας οἷς μὲν ὡς εἴδεσι δεῖ χρῆσθαι πρότερον εἴπομεν, κατὰ δὲ τὸ ποσὸν καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται κεχωρισμένα τάδε ἐστίν, πρόλογος ἐπεισόδιον ἔξοδος χορικόν, καὶ τούτου τὸ μὲν πάροδος τὸ δὲ στάσιμον, κοινὰ μὲν ἁπάντων ταῦτα, ἴδια δὲ τὰ ἀπὸ τῆς σκηνῆς καὶ κομμοί. ἔστιν δὲ πρόλογος μὲν μέρος ὅλον τραγῳδίας τὸ πρὸ χοροῦ παρόδου, ἐπεισόδιον δὲ μέρος ὅλον τραγῳδίας τὸ μεταξὺ ὅλων χορικῶν μελῶν, ἔξοδος δὲ μέρος ὅλον τραγῳδίας μεθ᾽ ὃ οὐκ ἔστι χοροῦ μέλος· χορικοῦ δὲ πάροδος μὲν ἡ πρώτη λέξις ὅλη χοροῦ, στάσιμον δὲ μέλος χοροῦ τὸ ἄνευ ἀναπαίστου καὶ τροχαίου, κομμὸς δὲ θρῆνος κοινὸς χοροῦ καὶ ἀπὸ σκηνῆς. μέρη δὲ τραγῳδίας οἷς μὲν ‹ὡς εἴδεσι› δεῖ χρῆσθαι πρότερον εἴπαμεν, κατὰ δὲ τὸ ποσὸν καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται κεχωρισμένα ταῦτ᾽ ἐστίν».


«Ποια μέρη πρέπει να θεωρούνται σε κάθε τραγωδία μορφολογικά συστατικά της στοιχεία το είπαμε πρωτύτερα· από την άποψη όμως του αριθμού των χωριστών μερών από τα οποία αποτελείται μια τραγωδία, τα μέρη αυτά είναι τα ακόλουθα: πρόλογος, επεισόδιο, έξοδος, χορικό (που διακρίνεται σε πάροδο και στάσιμο). Τα μέρη αυτά είναι κοινά σε όλες τις τραγωδίες, σε μερικές όμως βρίσκουμε, ως ιδιαίτερα μέρη, τα τραγούδια που τραγουδιούνται πάνω στη σκηνή και τους κομμούς. Πρόλογος είναι ολόκληρο το κομμάτι της τραγωδίας πριν από την είσοδο του Χορού. Επεισόδιο είναι ένα ολοκληρωμένο κομμάτι της τραγωδίας που βρίσκεται ανάμεσα σε δύο ολοκληρωμένα χορικά τραγούδια. Έξοδος είναι το ολοκληρωμένο κομμάτι της τραγωδίας ύστερα από το οποίο δεν υπάρχει πια άλλο χορικό τραγούδι. Πάροδος είναι το πρώτο χορικό που λέει ολόκληρος ο Χορός. Το στάσιμο είναι τραγούδι του Χορού δίχως ανάπαιστους και τροχαίους. Ο κομμός είναι κοινό θρηνητικό τραγούδι Χορού και ηθοποιού/ηθοποιών. Για τα μέρη που σε κάθε τραγωδία πρέπει να θεωρούνται μορφολογικά συστατικά της στοιχεία μιλήσαμε στα προηγούμενα. Από την άποψη όμως του αριθμού των χωριστών μερών από τα οποία αποτελείται μια τραγωδία, τα μέρη αυτά είναι αυτά που μόλις τώρα είπαμε».

Αριστοτέλης, Ποιητική, 1452b, 12. Στο απόσπασμα από το έργο του Αριστοτέλη αναφέρεται πως το χορικό, το οποίο διακρίνεται σε πάροδο και στάσιμο, αποτελεί μέρος της τραγωδίας.

Αριστοτέλης. (2008). Ποιητική (Μ. Λυπουρλή, Επιμ.˙ Δ. Λυπουρλής, Μετ.). Θεσσαλονίκη: Ζήτρος.

Quote Icon

"Nella tragedia antica, gli atti di violenza, i morti, i suicidi e tutti gli eventi cruenti avevano luogo dietro le quinte, creando uno iato nell’azione scenica. L’intervento lirico del coro (stasimon) cade come una tenda per coprire questa cesura che interdice le azioni terribili. Nel Purgatorio [di Romeo Castellucci] l’interludio è invece silenzioso, sebbene una scritta proiettata rechi la scritta “Musique”. Ma se nella tragedia, lo spettatore viene riconsegnato alla dimensione realistica con l’ingresso del messaggero che racconta dettagliatamente gli eventi tragici dopo che hanno avuto luogo, nel Purgatorio siamo tenuti in un bilico irrisolvibile fra il reale e il non-reale, dal momento che non udiamo alcuna narrazione, nessuna spiegazione sull’accaduto."

«Στην αρχαία τραγωδία οι πράξεις βίας, εγκλήματα, θάνατοι, αυτοκτονίες, όλα τα αφόρητα γεγονότα, διαδραματίζονται εξωσκηνικά, προκαλώντας κενό σκηνικής δράσης. Μία λυρική αυλαία πέφτει για να κρύψει το κενό αυτό, με τη μορφή ενός χορικού, ενός στασίμου. Ο χορός άδει και με το τραγούδι του καλύπτει τις φοβερές πράξεις που συντελούνται στο εσωτερικό. Στο Καθαρτήριο [του Romeo Castellucci] το στάσιμον είναι σιωπηλό: La musique. Και ενώ στην τραγωδία ο θεατής επανέρχεται στη ρεαλιστική διάσταση με την είσοδο του αγγελιαφόρου, που αφηγείται λεπτομερώς τα τραγικά γεγονότα αφού αυτά έχουν τελεστεί, στο Καθαρτήριο στεκόμαστε στο μεταίχμιο μεταξύ πραγματικού και μη πραγματικού, καθώς δεν ακούμε καμία αφήγηση, αλλά βιώνουμε το γεγονός ταυτόχρονα με την τέλεσή του, πάντα χωρίς να το βλέπουμε».

Μία κατ' αναλογίαν λειτουργία του στασίμου ως χρονική-δραματουργική-μεταφορική "στάση" κατά την οποία παγώνει ο δραματικός και σκηνικός χρόνος εντοπίζεται στην παράσταση Καθαρτήριο σε σκηνοθεσία Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι].

Papalexiou, E. (2015). Nyx Teleia. Nella notte profonda del mondo greco antico. Στο Di Matteo, P. (Εd.), Toccare il reale. L’arte di Romeo Castellucci (pp. 21-34). Napoli: Cronopio.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ραδιοφωνική εκπομπή του Αντώνη Λάβδα από το Ε.Ι.Ρ. με τίτλο Η εποχή, τα πρόσωπα και…

«Α' χορικό» από τις πρόβες για τις Εκκλησιάζουσες, Εθνικό Θέατρο [National Theatre of Greece]

Βίντεο από την παράσταση Ηλέκτρα του Ευριπίδη (1988), από το Θεσσαλικό Θέατρο, σε σκηνοθεσία

Τα στάσιμα, σε ιταλική μετάφραση, της τραγωδίας Οιδίπους Τύραννος, που παρουσιάστηκε το 1585 στο…

H Mόνικα μελοποιεί και τραγουδά το Γ΄ Στάσιμο της Αντιγόνης («Ωδή στον Έρωτα») του Σοφοκλή,…

«Ανασύσταση» ενός μικρού αποσπάσματος από το Α΄ Στάσιμο του Ορέστη (408 π.Χ.) του Ευριπίδη, το…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Φωτογραφία από την παράσταση Ορέστεια (1959) του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη, στο…

βασική

Calame, C. (2017). La Tragédie Chorale: Poésie Grecque et Rituel Musicale. Paris: Les Belles Lettres.

Foley, H. (2003). Choral Identity in Greek Tragedy. Classical Philology, 98(1), 1–30.

Gagné, R., & Hopman, M. G. (Επιμ.). (2013). Choral Mediations in Greek Tragedy. Cambridge: Cambridge University Press.

Mathiesen, T. J. (1999). Apollo’s Lyre: Greek Music and Music Theory in Antiquity and the Middle Ages. Lincoln & London: University of Nebraska Press.

Rehm, R. (1992). Greek Tragic theatre. London and New York: London.

Poe, J. P. (1993). The Determination of Episodes in Greek Tragedy. The American Journal of Philology, 114(3), 343–396.

Weiss, N. (2017). Noise, Music, Speech: The representation of Lament in Greek Tragedy. The American Journal of Philology, 138(2), 243–266.

Wiles, D. (2000). Greek Theatre Performance: An introduction. Cambridge: Cambridge University Press. Στα ελληνικά (2009). Το αρχαίο ελληνικό δράμα ως παράσταση (Ελ. Οικονόμου, μτφ.). Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ.

Wiles, D. (2009). Το αρχαίο ελληνικό δράμα ως παράσταση (Ελ. Οικονόμου, Μετ.). Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ.

Φλασχάρ, Χ. (2022). Η αρχαιότητα επί σκηνής. Το αρχαίο ελληνικό δράμα στο θέατρο από την πρώιμη νεωτερικότητα έως τις μέρες μας (Ι. Μεϊτάνη, Μετ.). Αθήνα: Μ.I.E.T.

Χουρμουζιάδης, Ν. Χ. (1998). Περί Χορού. Ο ρόλος του ομαδικού στοιχείου στο αρχαίο δράμα. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

συμπληρωματική

Battezzato, L. (2005). Lyric. Στο J. Gregory (Ed.), A Companion to Greek Tragedy (σσ. 149–166). Malden, MA: Blackwell

Calame, C. (1994). From Choral Poetry to Tragic Stasimon: The Enactment of Women’s Song. Arion: A Journal of Humanities and the Classics, 3(1), 136–154.

Papalexiou El. (2005). La tragédie grecque sur la scène contemporaine. Université Paris IV – Sorbonne, École Doctorale de Littérature Française et Comparée, Centre de Recherche sur l’Histoire du Théâtre, Atelier National de Reproduction des Thèses.

Vasseur-Legangneux P. (2004). Les tragédies grecques sur la scène moderne : Une utopie théâtrale. Villeneuve d'Ascq: Presses universitaires du Septentrion.

Battezzato, L. (2010). Τα Λυρικά Μέρη (Μ. Καίσαρ, Γ. Φιλίππου, & Ό. Μπεζαντάκου, Μετ.). Στο J. Gregory (Επιμ.), Όψεις και θέματα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας: 31 εισαγωγικά δοκίμια (Δ. Ιακώβ, Επιμ. ελλ. εκδ.) (σσ. 206–229). Αθήνα: Παπαδήμας, Δημ. Ν.

Easterling P. E. (2007). Μορφολογία και παράσταση. Στο P. E. Easterling (Επιμ.), Οδηγός για την Αρχαία Ελληνική Τραγωδία. Από το Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ (Λ. Ρόζη & Κ. Βαλάκας, Μετ.) (σσ. 225-266). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Μιχελάκης, Π. (2008). Η θεατρική πρόσληψη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Στο Α. Μαρκαντωνάτος, Χ. Τσαγγάλης (Επιμ.), Αρχαία ελληνική τραγωδία. Θεωρία και Πράξη (σσ. 609-635). Αθήνα: Gutenberg.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). στάσιμο. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/στάσιμο

Chicago

"στάσιμο." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/στάσιμο.

1741