Thymele Logo
Search

δημιουργική διαδικασία [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 8
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύνολο διεργασιών διερεύνησης, πειραματισμού, επιλογής και σύνθεσης, συχνά μη γραμμικών και συλλογικών, μέσα από τις οποίες, ιδέες, υλικά, σώματα και τεχνικές μετασχηματίζονται σταδιακά σε καλλιτεχνικό έργο ή επιτέλεση.

Ανάπτυξη

Η δημιουργική διαδικασία περιγράφει την πορεία μέσα από την οποία μια αρχική ιδέα, ένα ερέθισμα ή ένα υλικό μετασχηματίζεται σταδιακά σε καλλιτεχνικό έργο ή επιτέλεση. Στις παραστατικές τέχνες η πορεία αυτή έχει ενσώματο, υλικό και κατά κανόνα συλλογικό χαρακτήρα, καθώς διαμορφώνεται από τις αισθητικές επιλογές των δημιουργών, τη φύση του υλικού και τις συνθήκες παραγωγής. Άλλοτε στηρίζεται σε προκαθορισμένο σχέδιο και άλλοτε αναπτύσσεται με αφετηρία τον αυτοσχεδιασμό και τη συλλογική διερεύνηση, ενώ μεταβάλλεται διαρκώς κατά τις δοκιμές, με βάση την ανατροφοδότηση και την αναθεώρηση των αρχικών επιλογών.


Η θεωρητική της μελέτη ξεκίνησε από την ψυχολογία: το 1926 ο Graham Wallas [Γκράχαμ Ουάλλας] περιέγραψε τέσσερα διαδοχικά στάδια της δημιουργικής σκέψης (προετοιμασία, επώαση, έκλαμψη, επαλήθευση). Μεταγενέστεροι μελετητές και μελετήτριες, όπως ο R. Keith Sawyer [Ρ. Κηθ Σώγιερ] και η Vera John-Steiner [Βέρα Τζων-Στάινερ], μετατόπισαν την προσοχή από το μεμονωμένο άτομο στη συλλογική δημιουργικότητα, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τον θεατρικό αυτοσχεδιασμό και τα σύνολα της τζαζ.


Στο θέατρο, η δημιουργική διαδικασία αναδείχθηκε σε οργανωμένη και αναστοχαστική πρακτική κατά τον 20ό αιώνα, κυρίως μέσα από τη συστηματική διερεύνηση της υποκριτικής. Ο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] ανέπτυξε στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας ένα σύστημα που συνέδεε την ανάλυση των δεδομένων συνθηκών, των στόχων και των δράσεων του προσώπου με την ψυχοσωματική ενότητα της ερμηνείας. Αργότερα μετέφερε το βάρος των δοκιμών στη μέθοδο των φυσικών δράσεων. Ο μαθητής του Μιχαήλ Τσέχωφ [Michael Chekhov] έδωσε έμφαση στη φαντασία, στην ατμόσφαιρα και στην ψυχολογική χειρονομία. Κατά το δεύτερο μισό του αιώνα, ο Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι] και ο Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα] μετέτρεψαν τις δοκιμές σε μακρόχρονη εργαστηριακή έρευνα πάνω στο σώμα, στη φωνή και στη σκηνική παρουσία. Την ίδια εποχή η Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν] καθιέρωσε με το Théâtre du Soleil [Θέατρο του Ήλιου] τη συλλογική δημιουργία, η οποία αντλούσε το υλικό της από τους αυτοσχεδιασμούς των ηθοποιών-δημιουργών, ενώ ο Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον] εκκινούσε από οπτικά σχεδιάσματα. Στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα, οι δημιουργοί διαφοροποίησαν ακόμη περισσότερο τις αφετηρίες τους: ο Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] ανατρέχει σε εικόνες, υλικά και σώματα και οι Rimini Protokoll [Ρίμινι Πρότοκολ] συνθέτουν τις παραστάσεις τους από τεκμήρια και από τις μαρτυρίες «ειδικών της καθημερινότητας» [Experten des Alltags].


Στον χορό, η δημιουργική διαδικασία κινείται ανάμεσα στην τεχνική κατάρτιση, στη μουσική οργάνωση της κίνησης και στην αναζήτηση νέων κινητικών λεξιλογίων. Η Martha Graham [Μάρθα Γκράχαμ] θεμελίωσε μια προσωπική κινητική γλώσσα με άξονα τη συστολή και την απελευθέρωση [contraction and release], ενώ ο George Balanchine [Ζωρζ/Τζωρτζ Μπαλανσίν] συνέθετε σε στενό διάλογο με τη μουσική δομή. Η Pina Bausch [Πίνα Μπάους] επινόησε για το χοροθέατρό της μια ιδιαίτερη μέθοδο: έθετε ερωτήσεις στους χορευτές και τις χορεύτριες του Tanztheater Wuppertal [Χοροθέατρο του Βούπερταλ]. Οι απαντήσεις τους, λεκτικές, χειρονομιακές ή βιωματικές, συνέθεταν σταδιακά το σκηνικό υλικό. Στη μουσική, η δημιουργική διαδικασία εκτείνεται από τη σύνθεση και την ενορχήστρωση έως τον αυτοσχεδιασμό. Τα τετράδια σχεδιασμάτων του Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν], όπου ένα θέμα δοκιμάζεται και ξαναγράφεται επανειλημμένα, αποτελούν κλασσικό τεκμήριό της. Ο αυτοσχεδιασμός στην τζαζ, από την πλευρά του, αναδεικνύει τον στιγμιαίο και διαλογικό χαρακτήρα της. Από τα μέσα του 20ού αιώνα, η ηλεκτροακουστική μουσική και το στούντιο ηχογράφησης διεύρυναν τις δυνατότητες επεξεργασίας και μετασχηματισμού του ηχητικού υλικού.


Η δημιουργική διαδικασία δεν ολοκληρώνεται κατ' ανάγκην με την πρεμιέρα· συνεχίζεται στις επαναλήψεις των παραστάσεων, στις περιοδείες και στην αλληλεπίδραση με το κοινό. Από τα τέλη του 20ού αιώνα αποτελεί αυτοτελές αντικείμενο έρευνας, το οποίο προσεγγίζουν η εθνογραφική παρατήρηση των δοκιμών, όπως στη μελέτη της Gay McAuley [Γκέι Μακώλεϋ], η έρευνα μέσω της πρακτικής [practice as research] και η γενετική της παράστασης. Στην Ελλάδα, η έρευνα αυτή ενισχύθηκε μέσα από δύο προγράμματα αφιερωμένα στο αρχείο της Socìetas Raffaello Sanzio: το Archivio (2012–2014) του Πανεπιστημίου Κρήτης και το ARCH: Archival Research & Cultural Heritage (2014–2015) του Ε.Κ.Π.Α. Ακολούθησε το "Genesis" [«Γένεσις»] (2020–2024) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, το οποίο μελέτησε τη δημιουργική πορεία του Romeo Castellucci και του Δημήτρη Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou] μέσα από χειρόγραφα τετράδια σκηνοθεσίας, οπτικοακουστικές καταγραφές, τεκμήρια δοκιμών και διαδοχικές εκδοχές παραστάσεων.

Αγγλικά
creative process
Γαλλικά
processus créatif, le; processus de création, le
Γερμανικά
kreativer Prozess, der; Schaffensprozess, der
Ιταλικά
processo creativo, il

Σχετικοί όροι

πρόγραμμα δοκιμών, διδασκαλία, θέατρο της επινόησης, ερευνητικό θέατρο, έργο εν εξελίξει, συλλογική δραματουργία, συλλογική γραφή, υποκριτική, ηθοποιός-δημιουργός, χορός, περιοδεία

Μη προτεινόμενοι όροι

παραγωγική διαδικασία

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Genetic analysis reveals the hidden aspects of the artist’s creative thought and action, not only those which have led to a specific result on stage, but also those which never materialised, remaining unformed ideas and disjointed, incomplete work plans. This variable material constitutes a major and fascinating part of the creative process, which brings to light the artists’ aborted thoughts, hesitations, self-criticism and painful but productive labour of creation, preserving them as a treasure trove of information for contemporary and future researchers."


«Η γενετική ανάλυση αποκαλύπτει τις αθέατες πτυχές της δημιουργικής σκέψης και δράσης του καλλιτέχνη / της καλλιτέχνιδος — όχι μόνο εκείνες που οδήγησαν σε ένα συγκεκριμένο σκηνικό αποτέλεσμα, αλλά και όσες δεν υλοποιήθηκαν ποτέ, παραμένοντας ανεπεξέργαστες ιδέες και ασύνδετα, ημιτελή σχέδια εργασίας. Αυτό το μεταβλητό υλικό συνιστά ένα κεντρικό και συναρπαστικό μέρος της δημιουργικής διαδικασίας, καθώς φέρνει στο φως τις ματαιωμένες σκέψεις, τους δισταγμούς, την αυτοκριτική και τον επίπονο αλλά παραγωγικό μόχθο της καλλιτεχνικής δημιουργίας, διασώζοντάς τα ως έναν πολύτιμο θησαυρό πληροφοριών για τους ερευνητές / τις ερευνήτριες του σήμερα και του αύριο.»

Η Έλενα Παπαλεξίου [Elena Papalexiou] προσεγγίζει τη δημιουργική διαδικασία ως δυναμικό και μεταβλητό σύνολο διεργασιών και όχι ως γραμμική πορεία προς το τελικό σκηνικό αποτέλεσμα. Στο σύνολο αυτό εντάσσει και ό,τι δεν έφτασε ποτέ στη σκηνή: τις ιδέες που εγκαταλείφθηκαν, τα ημιτελή σχέδια, τους δισταγμούς και την αυτοκριτική των δημιουργών. Η γενετική ανάλυση των ιχνών αυτών φωτίζει τον επίπονο αλλά παραγωγικό μόχθο της δημιουργίας και τα διασώζει ως τεκμήρια για τη σημερινή και τη μελλοντική έρευνα.

Papalexiou, E. (2020). Towards a model of digital narration of the creative process of performance. European Journal of Theatre and Performance, 2, σσ. 376–423. journal.eastap.com.... Βλ. σ. 393.

Quote Icon

"The analytical work has a purpose: to uncover as much as possible about the play's social, cultural, and psychological underpinnings. When mining a play's world, theatre practitioners continually ask key dramaturgical questions: who (Who are the characters involved in this narrative?), why (What is their purpose in the story?), where (How does the location of the play affect the characters and the dramatic action?), when (What is the play's time period and how does it relate to the story, people, and ideas?), how (What dramaturgical techniques and scenic images are used to tell the story?), and so what (Why is this play important?). Finding potential answers to these questions requires the theatre artist to engage the following elements of the creative process: careful observation, research, imaging, abstracting, recognizing and forming patterns, analogizing, body thinking, empathizing, dimensional thinking, modeling, playing, transforming, and synthesizing."


«Η αναλυτική εργασία έχει έναν σκοπό: να αναδείξει όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία σχετικά με τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ψυχολογικές παραμέτρους που διαμορφώνουν το έργο. Κατά τη διερεύνηση του κόσμου ενός θεατρικού έργου, οι επαγγελματίες του θεάτρου θέτουν διαρκώς καίρια δραματουργικά ερωτήματα: ποιος (ποιοι χαρακτήρες εμπλέκονται σε αυτή την αφήγηση;), γιατί (ποιος είναι ο σκοπός τους στην ιστορία;), πού (πώς επηρεάζει ο τόπος στον οποίο διαδραματίζεται το έργο τους χαρακτήρες και τη δραματική δράση;), πότε (ποια είναι η χρονική περίοδος στην οποία εκτυλίσσεται το έργο και πώς συνδέεται με την ιστορία, τα πρόσωπα και τις ιδέες;), πώς (ποιες δραματουργικές τεχνικές και ποιες σκηνικές εικόνες χρησιμοποιούνται για την αφήγηση της ιστορίας;) και, τελικά, τι σημασία έχει (γιατί είναι σημαντικό αυτό το έργο;). Η αναζήτηση πιθανών απαντήσεων σε αυτά τα ερωτήματα απαιτεί από τον/τη δημιουργό του θεάτρου να ενεργοποιήσει τα ακόλουθα στοιχεία της δημιουργικής διαδικασίας: την προσεκτική παρατήρηση, την έρευνα, τη δημιουργία νοερών εικόνων, την αφαίρεση, την αναγνώριση και τη διαμόρφωση μοτίβων, την αναλογική σκέψη, τη σωματική σκέψη, την ενσυναίσθηση, τη σκέψη σε πολλαπλές διαστάσεις, τη δημιουργία μοντέλων, το παιχνίδι, τον μετασχηματισμό και τη σύνθεση.»

Η Nancy Kindelan [Νάνσυ Κίντελαν] συνδέει τη δημιουργική διαδικασία στο θέατρο με τη δραματουργική ανάλυση του έργου, η οποία αρθρώνεται γύρω από έξι βασικά ερωτήματα: ποιος, γιατί, πού, πότε, πώς και τι σημασία έχει. Οι διεργασίες που απαριθμεί για την αναζήτηση των απαντήσεων συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό με τα δεκατρία «εργαλεία σκέψης» που είχαν διατυπώσει οι Robert [Ρόμπερτ] και Michele Root-Bernstein [Μισέλ Ρουτ-Μπέρνσταϊν] στο Sparks of Genius [Σπίθες ιδιοφυΐας] (1999). Έτσι η δημιουργικότητα του θεατρικού δημιουργού ή της θεατρικής δημιουργού εντάσσεται σε ένα ευρύτερο μοντέλο, κοινό για τις τέχνες και τις επιστήμες.

Kindelan, N. (2022). STEM, theatre arts, and interdisciplinary integrative learning: Bridging the cultures. Cham: Palgrave Macmillan. Βλ. σ. 159.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο σκηνοθέτης Michael Buffong [Μάικλ Μπάφονγκ] παρουσιάζει πτυχές της δημιουργικής διαδικασίας του για το King…

Ο χορογράφος Wayne McGregor [Ουέιν Μακγκρέγκορ] συνθέτει ζωντανά κινητικές φράσεις με δύο μέλη της ομάδας…

Η συγγραφέας Temi Wilkey [Τέμι Ουίλκυ] και ο σκηνοθέτης Daniel Bailey [Ντάνιελ Μπέιλυ] συζητούν για…

Η χορογράφος και χορεύτρια Micaela Taylor [Μικαέλα Τέιλορ], ιδρύτρια της ομάδας TL Collective στο…

Ο πιανίστας και συνθέτης της τζαζ Bill Evans [Μπιλ Έβανς] συνομιλεί με τον αδελφό του

Ο μουσικός παραγωγός Mark Ronson [Μαρκ Ρόνσον] περιγράφει τη δημιουργική διαδικασία στο στούντιο ηχογράφησής του…

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου αναλύει τη δημιουργική διαδικασία πίσω από το Primal Matter [Πρώτη ύλη

Η δημιουργική διαδικασία της παράστασης Democracy in America [Η δημοκρατία στην Αμερική] (2017)…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σελίδα από τη συλλογή σχεδιασμάτων Landsberg 10 του Ludwig van Beethoven (1808), με την πρώτη…

Η Pina Bausch προετοιμάζει τη χορεύτρια Κιόμι Ιτσίντα [Kyomi Ichida] για τον ρόλο της Εκλεκτής…

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου καθοδηγεί τους ερμηνευτές και τις ερμηνεύτριές του στη διάρκεια της δημιουργικής διαδικασίας

Η συστηματική τεκμηρίωση του πρωτογενούς υλικού είναι το πρώτο αναγκαίο βήμα για τη μελέτη της

βασική

Barba, E. (1995). The paper canoe: A guide to theatre anthropology (R. Fowler, Μετ.). London & New York: Routledge.

Cassiers, E., De Laet, T., & Van den Dries, L. (2019). Text: The director's notebook. Στο M. S. Boyle, M. Cornish & B. Woolf (Επιμ.), Postdramatic theatre and form (σσ. 33–47). London: Methuen Drama. doi.org...

Féral, J. (1998). Pour une étude génétique de la mise en scène. Théâtre/Public, 144, σσ. 54–59.

Féral, J. (2011). Théorie et pratique du théâtre: Au-delà des limites. Montpellier: L'Entretemps.

Fischer-Lichte, E. (2008). The transformative power of performance: A new aesthetics (S. I. Jain, Μετ.). London & New York: Routledge.

Grésillon, A. (1994). Éléments de critique génétique: Lire les manuscrits modernes. Paris: Presses Universitaires de France.

Grésillon, A., Mervant-Roux, M.-M., & Budor, D. (Επιμ.). (2010). Genèses théâtrales. Paris: CNRS Éditions.

John-Steiner, V. (2000). Creative collaboration. Oxford & New York: Oxford University Press.

Kangelari, D. (1996). Que le chemin soit long… Les répétitions de Leftéris Voyatzis. Alternatives théâtrales, 52–53–54, σσ. 178–184.

Kindelan, N. (2022). STEM, theatre arts, and interdisciplinary integrative learning: Bridging the cultures. Cham: Palgrave Macmillan.

Lepecki, A. (2006). Exhausting dance: Performance and the politics of movement. London & New York: Routledge.

Lucet, S., Boisson, B., & Denizot, M. (Επιμ.). (2021). Fabriques, expériences et archives du spectacle vivant. Rennes: Presses Universitaires de Rennes.

McAuley, G. (2012). Not magic but work: An ethnographic account of a rehearsal process. Manchester: Manchester University Press.

Mitter, S. (1992). Systems of rehearsal: Stanislavsky, Brecht, Grotowski and Brook. London & New York: Routledge.

Nelson, R. (2013). Practice as research in the arts: Principles, protocols, pedagogies, resistances. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Papalexiou, E. (2020). Towards a model of digital narration of the creative process of performance. European Journal of Theatre and Performance, 2, σσ. 376–423. journal.eastap.com...

Papalexiou, E., & Xepapadakou, A. (2016). Raise the curtain! Digital theatre archives. Insights. Archives and People in the Digital Age, 2, σ. 14.

Proust, S., Lucet, S., & Lemonnier-Texier, D. (Επιμ.). (2017). Mémoires, traces et archives en création dans les arts de la scène. Rennes: Presses Universitaires de Rennes.

Sawyer, R. K. (2003). Group creativity: Music, theater, collaboration. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

Sawyer, R. K. (2012). Explaining creativity: The science of human innovation (2η έκδ.). Oxford & New York: Oxford University Press.

Wallas, G. (1926). The art of thought. London: Jonathan Cape.

Μπάρμπα, Ε. (2019). Κάψε το σπίτι: Για τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία (Κ. Βάντζος & Ά. Μαθιά, Μετ.). Αθήνα: Δωδώνη.

Μπόγκαρτ, Α. (2009). Ένας σκηνοθέτης προετοιμάζεται: Δοκίμια για την τέχνη και το θέατρο (Ε. Τζιρτζιλάκη, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός.

Στανισλάφσκι, Κ. (2016α). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του. 1. Το βίωμα (Β. Λιακοπούλου, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον.

Στανισλάφσκι, Κ. (2016β). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του. 2. Η ενσάρκωση (Χ. Μυγδάλη & Β. Ντζούνης, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον.

συμπληρωματική

Barba, E., & Savarese, N. (1991). A dictionary of theatre anthropology: The secret art of the performer (R. Fowler, Μετ.). London & New York: Routledge.

Butterworth, J., & Wildschut, L. (Επιμ.). (2009). Contemporary choreography: A critical reader. London & New York: Routledge.

Carlson, M. (1996). Performance: A critical introduction. London & New York: Routledge.

Hodge, A. (Επιμ.). (2010). Actor training (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Zarrilli, P. B. (Επιμ.). (1995). Acting (re)considered: Theories and practices. London & New York: Routledge.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. δημιουργική διαδικασία. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/δημιουργική-διαδικασία

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «δημιουργική διαδικασία». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/δημιουργική-διαδικασία.

MLA

«δημιουργική διαδικασία». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/δημιουργική-διαδικασία.

1388