κόμικς [ουσ. ουδ.]

Τα κόμικς (από το λατ. comicus < αρχ. κωμικός), γνωστά και ως «ένατη τέχνη» ή «διαδοχική τέχνη» [sequential art], συνιστούν σειρά ασπρόμαυρων ή έγχρωμων σχεδίων που αποτυπώνουν την εξέλιξη γεγονότων σε ακολουθίες πλαισίων (καρέ, βινιέτες), δημιουργώντας την αίσθηση της κίνησης και της χρονικής συνέχειας. Διακρίνονται από το καρτούν [cartoon], τη μεμονωμένη σατιρική εικόνα (γελοιογραφία). Ο λόγος ενσωματώνεται σε συννεφάκια [speech balloons], σε περιγραφικές λεζάντες ή με τη γραπτή απόδοση ήχων (ονοματοποιία). Χαρακτηριστικά είναι τα ηχομιμητικά επιφωνήματα που καθιερώθηκαν και στις ελληνικές εκδόσεις («γκλουπ», «κλαπ», «σνιφ», «μπαρέκουακ», «μαμπλ μαμπλ»). Δημοσιεύονται ως λωρίδες [comic strips] σε εφημερίδες και περιοδικά, ως αυτοτελείς εκδόσεις ή ως εκτενείς γραφικές νουβέλες [graphic novels].

Οι ρίζες της διαδοχικής αφήγησης μέσω εικόνων ανιχνεύονται σε αρχαίους πολιτισμούς (αιγυπτιακοί πάπυροι, στήλη του Τραϊανού, ταπισερί της Μπαγιέ). Τα σύγχρονα κόμικς διαμορφώθηκαν όμως στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, με πρωτοπόρους τον Ελβετό Rodolphe Tö pffer [Ροντόλφ Τεπφέρ], τον Αμερικανό Richard Outcault [Ρίτσαρντ Άουτκωλτ] με το «Yellow Kid» [Το κίτρινο παιδί] (1895), τον Winsor McCay [Γουίνσορ ΜακΚέι] και τον George Herriman [Τζωρτζ Χέρριμαν]. Η θεματολογία και το χιούμορ των πρώιμων αμερικανικών κόμικς επηρεάστηκαν από λαϊκές θεατρικές μορφές, όπως το βωντβίλ και το μιούζικ χωλ, καθώς και από τον βωβό κινηματογράφο, υιοθετώντας την μπαλαφάρα [slapstick], τους στερεότυπους χαρακτήρες και την καταληκτική ατάκα [punchline].

Από τις αρχές του 20ού αιώνα τα κόμικς εξαπλώθηκαν ραγδαία. Οικονομικοί περιορισμοί, ιδίως στα χρόνια του Κραχ του 1929, ευνόησαν τη σύντομη, ασπρόμαυρη μορφή. Δίπλα στους κλασσικούς ήρωες των λωρίδων (Ποπάυ, Σνούπυ) αναδύθηκε η «Χρυσή Εποχή» των υπερηρώων (Σούπερμαν, Μπάτμαν της DC· Κάπταιν Αμέρικα της Marvel), ενώ διεθνή απήχηση γνώρισαν τα περιοδικά της Disney (Μίκυ Μάους, Ντόναλντ), τα ευρωπαϊκά κόμικς (Τεντέν του Hergé [Ερζέ], Λούκυ Λουκ, Αστερίξ των Goscinny και Uderzo) και τα ιαπωνικά μάνγκα [manga] του Οσάμου Τεζούκα [Osamu Tezuka]. Τη δεκαετία του 1960 τα υπόγεια κόμικς [underground comix] έφεραν αντισυμβατικό περιεχόμενο για ενήλικες, ενώ αργότερα ωρίμασε η μορφή της γραφικής νουβέλας, με έργα όπως Corto Maltese του Hugo Pratt [Ούγκο Πρατ] και τα ερωτικά κόμικς του Milo Manara [Μίλο Μανάρα].

Στην Ελλάδα τα κόμικς καθιερώθηκαν μεταπολεμικά μέσω των «Κλασσικών Εικονογραφημένων» [Classics Illustrated] (1951), που διασκεύαζαν έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και του δραματολογίου, καθώς και των αγαπημένων περιοδικών Disney και των αγορίστικων εκδόσεων (γουέστερν τύπου Μπλεκ, ποδοσφαιρικά). Η ελληνική δημιουργία απογειώθηκε με το περιοδικό Βαβέλ (1981) και τη Βαβούρα, που ανέδειξαν μια ολόκληρη γενιά σκιτσογράφων. Σε αυτό ακριβώς το περιβάλλον πρωτοεμφανίστηκε ως σχεδιαστής κόμικς ο Δημήτρης Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou], προτού καθιερωθεί διεθνώς ως δημιουργός χοροθεάτρου και τέχνης της επιτέλεσης. Στα πρώτα ελληνικά κόμικς συγκαταλέγεται και η σειρά «Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη» των Τάσου Αποστολίδη (σενάριο) και Γιώργου Ακοκαλίδη (σχέδιο), με πρώτο τίτλο τη Λυσιστράτη (1983).

Η εγγενής θεατρικότητα των κόμικς τα κατέστησε πρόσφορο υλικό για μεταφορές στο θέατρο, συνήθως ως μιούζικαλ (Annie του Μπρόντγουεϋ, 1977· η Φρουτοπία του Ευγένιου Τριβιζά σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Ρήγου, 2005). Αντίστροφα, θεατρικά κείμενα και αρχαία δράματα διασκευάζονται σε κόμικς για εκπαιδευτικούς και εκλαϊκευτικούς σκοπούς (π.χ. σειρά Manga Shakespeare). Η αισθητική τους ενέπνευσε την ποπ αρτ (Roy Lichtenstein [Ρόυ Λίχτενσταϊν]), ενώ η λογική της διαδοχικής απεικόνισης αξιοποιείται στο διάγραμμα σκηνικής δράσης [storyboard] των σύγχρονων παραστάσεων.