Thymele Logo
Search

θέατρο του θανάτου [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 6
Videos Icon 8
[1]

Ορισμός

Σκηνική ποιητική που διατύπωσε ο Tadeusz Kantor στο ομώνυμο μανιφέστο του 1975 και ανέπτυξε στις παραστάσεις του Θεάτρου Cricot 2 έως τον θάνατό του (1990), η οποία διερευνά τον θάνατο, τη μνήμη και τη φθορά μέσα από τη σκηνική συνύπαρξη ζωντανών ηθοποιών, ομοιωμάτων και φθαρμένων αντικειμένων, ώστε η σκηνή να καθίσταται τόπος συνάντησης του παρελθόντος με το παρόν.

Ανάπτυξη

Το θέατρο του θανάτου αποτελεί την ώριμη και τελευταία φάση της θεατρικής δημιουργίας του Πολωνού σκηνοθέτη, εικαστικού και θεωρητικού του θεάτρου Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] (1915–1990). Αναπτύχθηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 έως τον θάνατό του και συνδέεται με το Θέατρο Cricot 2 [Κρικότ 2], το οποίο ο Kantor είχε ιδρύσει το 1955 στην Κρακοβία. Κεντρικά έργα της περιόδου είναι η Νεκρή τάξη [Umarła klasa, 1975], το Βιελοπόλε, Βιελοπόλε [Wielopole, Wielopole, 1980], το Ας ψοφήσουν οι καλλιτέχνες [Niech sczezną artyści, 1985] και το Δεν θα επιστρέψω ποτέ πια εδώ [Nigdy tu już nie powrócę, 1988]. Το τελευταίο, ανολοκλήρωτο έργο του, Σήμερα είναι τα γενέθλιά μου [Dziś są moje urodziny], παρουσιάστηκε στην Τουλούζη τον Ιανουάριο του 1991, έναν μήνα μετά τον θάνατο του δημιουργού του.


Ο Kantor διατύπωσε τις αρχές του θεάτρου του θανάτου στο ομώνυμο μανιφέστο, το οποίο δημοσίευσε το 1975 με αφορμή την πρεμιέρα της Νεκρής τάξης στην Κρακοβία. Στον πυρήνα της αντίληψής του βρίσκεται η μνήμη ως σκηνική διαδικασία ανάκλησης και όχι ως αναπαράσταση ενός ολοκληρωμένου παρελθόντος: η σκηνή μετατρέπεται σε χώρο όπου το παρελθόν εισβάλλει στο παρόν, ανασυντίθεται αποσπασματικά και επαναλαμβάνεται, χωρίς να ανακτάται ποτέ αυτούσιο. Ο θάνατος αναδείχθηκε σε κεντρικό μοτίβο, καθώς, κατά τον Kantor, η ζωή μπορεί να εκφραστεί στην τέχνη μόνο μέσω της απουσίας της. Το μανιφέστο ζητούσε από τον ηθοποιό να προσεγγίσει την «κατάσταση του νεκρού», δηλαδή την αλλόκοτη ετερότητα που αποκτά ένα οικείο πρόσωπο μετά τον θάνατό του.

Βασικό χαρακτηριστικό της σκηνικής ποιητικής του Kantor είναι η αμφισβήτηση των ορίων ανάμεσα στους ζωντανούς και στους νεκρούς, στον άνθρωπο και στο αντικείμενο, στο πραγματικό και στο αναπαριστώμενο. Στη Νεκρή τάξη, για παράδειγμα, ηλικιωμένοι ηθοποιοί επιστρέφουν στα σχολικά θρανία κρατώντας ομοιώματα που αναπαριστούν τους παιδικούς εαυτούς τους, συνθέτοντας μια ιδιότυπη συνύπαρξη διαφορετικών χρονικών επιπέδων. Τα ομοιώματα δεν λειτουργούν απλώς ως υποκατάστατα των ηθοποιών, αλλά ως υλικές παρουσίες της απουσίας, της μνήμης και του θανάτου. Παράλληλα, ο Kantor αξιοποιεί καθημερινά και φθαρμένα αντικείμενα, ευτελή κοστούμια, μηχανισμούς, έπιπλα, κούκλες και επαναλαμβανόμενες δράσεις, σύμφωνα με την αρχή της «πραγματικότητας της κατώτατης βαθμίδας». Συγκροτεί έτσι έναν σκηνικό κόσμο όπου το αντικείμενο αποκτά αυτοτελή δραματουργική και εικαστική λειτουργία.

Η αισθητική του θεάτρου του θανάτου διαμορφώθηκε μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών καλλιτεχνικών επιρροών. Ιδιαίτερα σημαντικές υπήρξαν η πολωνική πρωτοπορία του Μεσοπολέμου, και ειδικότερα το έργο του Stanisław Ignacy Witkiewicz [Στανίσλαβ Ιγκνάτσι Βιτκιέβιτς], τον οποίο ο Kantor σκηνοθέτησε επανειλημμένα, η πεζογραφία του Bruno Schulz [Μπρούνο Σουλτς] και το μυθιστόρημα Φερντυντούρκε [Ferdydurke, 1937] του Witold Gombrowicz [Βίτολντ Γκομπρόβιτς]. Σημαντικοί υπήρξαν επίσης ο ρωσικός κονστρουκτιβισμός και η βιο-μηχανική του Βσέβολοντ Μέγιερχολντ [Vsevolod Meyerhold]. Η θεωρία του Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] για την υπερ-μαριονέτα αποτέλεσε αφετηρία για τη χρήση των ομοιωμάτων, αλλά ο Kantor την αναθεώρησε: το ανδρείκελο δεν αντικαθιστά τον ζωντανό ηθοποιό, αλλά λειτουργεί ως πρότυπό του. Η κριτική έχει επίσης συσχετίσει το θέατρο του θανάτου με τις αντιλήψεις του Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ] για ένα θέατρο πέρα από την ψυχολογική αναπαράσταση.


Η παρακαταθήκη του θεάτρου του θανάτου υπερβαίνει το έργο του ίδιου του Kantor: η αξιοποίηση της μνήμης ως σκηνικού υλικού και η αμφισβήτηση της διάκρισης ανάμεσα στον ηθοποιό και στο σκηνικό αντικείμενο επηρέασαν το ευρωπαϊκό και το διεθνές θέατρο. Ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν] ανέδειξε την ύστερη φάση του έργου του Kantor σε κεντρικό παράδειγμα του μεταδραματικού θεάτρου (Postdramatisches Theater [Μεταδραματικό θέατρο], 1999). Ο Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον] αναγνώρισε τον Kantor ως καθοριστική επιρροή του και του απέδωσε επανειλημμένα φόρο τιμής, ενώ ο Jan Fabre [Γιαν Φάμπρε], ο οποίος τον θεωρεί δάσκαλό του, εγκαινίασε το 2016 τον εορτασμό των τριάντα χρόνων του θιάσου του, Troubleyn [Τρουμπλέιν], με αφιέρωμα στο έργο του. Απόηχοι του Kantor έχουν επισημανθεί επίσης στις παραστάσεις του βρετανικού θιάσου Complicité [Κομπλισιτέ].

Αγγλικά
theatre of death
Γαλλικά
théâtre de la mort, le
Γερμανικά
Theater des Todes, das
Ιταλικά
teatro della morte, il

Σχετικοί όροι

θέατρο της σκληρότητας, χάπενινγκ, τέχνη της συναρμογής, φτωχό θέατρο, θέατρο αντικειμένων, θέατρο εικόνων, ζωντανό αρχείο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"I do not share the belief that the MANNEQUIN (or WAX FIGURE) could replace the LIVE ACTOR, as Kleist and Craig wanted. This would be too simple and naive. I am trying to delineate the motives and intent of this unusual creature which has suddenly appeared in my thoughts and ideas. Its appearance complies with my ever-deepening conviction that it is possible to express life in art only through the absence of life, through an appeal to DEATH, through APPEARANCES, through EMPTINESS and the lack of a MESSAGE.

The MANNEQUIN in my theatre must become a MODEL, through which pass a strong sense of DEATH and the conditions of the DEAD. A model for the live ACTOR."


«Δεν συμμερίζομαι την πεποίθηση ότι το ΑΝΔΡΕΙΚΕΛΟ (ή το ΚΕΡΙΝΟ ΟΜΟΙΩΜΑ) θα μπορούσε να αντικαταστήσει τον ΖΩΝΤΑΝΟ ΗΘΟΠΟΙΟ, όπως ήθελαν ο Kleist και ο Craig. Κάτι τέτοιο θα ήταν υπερβολικά απλό και αφελές. Προσπαθώ να προσδιορίσω τα κίνητρα και την πρόθεση αυτού του ασυνήθιστου πλάσματος, που εμφανίστηκε ξαφνικά στις σκέψεις και στις ιδέες μου. Η εμφάνισή του συνάδει με την ολοένα βαθύτερη πεποίθησή μου ότι είναι δυνατόν να εκφραστεί η ζωή στην τέχνη μόνο μέσω της απουσίας της ζωής, μέσω μιας επίκλησης στον ΘΑΝΑΤΟ, μέσω των ΕΠΙΦΑΣΕΩΝ, μέσω του ΚΕΝΟΥ και της απουσίας ΜΗΝΥΜΑΤΟΣ.

Το ΑΝΔΡΕΙΚΕΛΟ στο θέατρό μου πρέπει να καταστεί ΠΡΟΤΥΠΟ, μέσα από το οποίο διέρχεται μια ισχυρή αίσθηση του ΘΑΝΑΤΟΥ και της κατάστασης των ΝΕΚΡΩΝ. Ένα πρότυπο για τον ζωντανό ΗΘΟΠΟΙΟ.»

Στο μανιφέστο του θεάτρου του θανάτου (1975), ο σκηνοθέτης και εικαστικός Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] απορρίπτει την ιδέα ότι το ανδρείκελο μπορεί να αντικαταστήσει τον ζωντανό ηθοποιό, όπως πρότειναν ο Heinrich von Kleist [Χάινριχ φον Κλάιστ] και ο Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ]. Υποστηρίζει ότι η ζωή εκφράζεται στην τέχνη μόνο μέσω της απουσίας της, με επίκληση στον θάνατο, στο κενό και στην απουσία μηνύματος. Το ανδρείκελο καθίσταται έτσι πρότυπο για τον ζωντανό ηθοποιό, φορέας της αίσθησης του θανάτου και της κατάστασης των νεκρών.

Kantor, T. (1986). The writings of Tadeusz Kantor 1956–1985 (M. Kobialka, Μετ.). The Drama Review: TDR, 30/3, σσ. 114–176. Βλ. σσ. 143–144.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Κινηματογραφική καταγραφή της Νεκρής τάξης [Umarła klasa] του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] σε…

Τηλεοπτική καταγραφή της παράστασης Βιελοπόλε, Βιελοπόλε [Wielopole, Wielopole] του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ]

Τηλεοπτική καταγραφή (Telewizja Polska) της παράστασης Ας ψοφήσουν οι καλλιτέχνες [Niech sczezną artyści]…

Ταινία βασισμένη σε υλικό από τις δοκιμές του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] για την παράσταση

Ντοκιμαντέρ Le Théâtre de Tadeusz Kantor [Το θέατρο του Tadeusz Kantor] των Denis…

Ντοκιμαντέρ TADEUSZ KANTOR. Teatr [Tadeusz Kantor. Θέατρο] με μαρτυρίες ηθοποιών, μελετητών και μελετητριών…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Σχέδιο του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] για τη Νεκρή τάξη [Umarła klasa, 1975].…

Ο Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] επί σκηνής κατά τη διάρκεια της Νεκρής τάξης [Umarła…

Ο Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] κατά τη διάρκεια παράστασης του Θεάτρου Cricot 2. Τα ομοιώματα…

Ο Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] στο Βιελοπόλε, Βιελοπόλε [Wielopole, Wielopole], παράσταση του θεάτρου…

Στιγμιότυπο από το Βιελοπόλε, Βιελοπόλε [Wielopole, Wielopole] του Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ],…

Ο Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] σε στιγμιότυπο από το Ας ψοφήσουν οι καλλιτέχνες [Niech…

Αφίσα της παράστασης Δεν θα επιστρέψω ποτέ πια εδώ [Nigdy tu już nie powrócę

Κέρινα ομοιώματα και σκηνικά αντικείμενα της Νεκρής τάξης [Umarła klasa] του Tadeusz Kantor…

βασική

Bablet, D. (Επιμ.). (2005α). Tadeusz Kantor 1: Le théâtre Cricot 2, La classe morte, Wielopole-Wielopole (Les voies de la création théâtrale, 11). Paris: CNRS Éditions. (Πρωτότυπη έκδοση 1983)

Bablet, D. (Επιμ.). (2005β). Tadeusz Kantor 2 (Les voies de la création théâtrale, 18). Paris: CNRS Éditions. (Πρωτότυπη έκδοση 1993)

Banu, G. (Επιμ.). (1990). Kantor, l'artiste à la fin du XXe siècle. Arles: Actes Sud-Papiers.

Guidicelli, C. (Επιμ.). (2013). Surmarionnettes et mannequins: Craig, Kantor et leurs héritages contemporains. Montpellier: L'Entretemps.

Institut für moderne Kunst Nürnberg (Επιμ.). (1983). Tadeusz Kantor: Theater des Todes. Die tote Klasse. Wielopole – Wielopole. Zirndorf: Verlag für moderne Kunst.

Kantor, T. (1977). Le théâtre de la mort (D. Bablet, Επιμ.). Lausanne: L'Âge d'Homme.

Kantor, T. (1986). The writings of Tadeusz Kantor 1956–1985 (M. Kobialka, Μετ.). The Drama Review: TDR, 30/3, σσ. 114–176.

Kantor, T. (1993). A journey through other spaces: Essays and manifestos, 1944–1990 (M. Kobialka, Επιμ. & Μετ.). Berkeley: University of California Press.

Kantor, T. (2021). Scritti: Τόμ. 2. 1975–1984 (S. Parlagreco, Επιμ.· L. Marinelli & F. Groggia, Μετ.). Spoleto: Editoria & Spettacolo.

Kantor, T. (2022). Scritti: Τόμ. 3. 1985–1990 (S. Parlagreco, Επιμ.· L. Ryba, Μετ.). Spoleto: Editoria & Spettacolo.

Kobialka, M. (2009). Further on, nothing: Tadeusz Kantor's theatre. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Kobialka, M., & Zarzecka, N. (Επιμ.). (2018). Tadeusz Kantor's memory: Other pasts, other futures. London: Polish Theatre Perspectives.

Miklaszewski, K. (2002). Encounters with Tadeusz Kantor (G. Hyde, Μετ. & Επιμ.). London: Routledge.

Pleśniarowicz, K. (2004). The dead memory machine: Tadeusz Kantor's Theatre of Death (W. Brand, Μετ.). Aberystwyth: Black Mountain Press.

Romanska, M. (2012). The post-traumatic theatre of Grotowski and Kantor: History and Holocaust in Akropolis and Dead Class. London: Anthem Press.

Twitchin, M. (2016). The theatre of death – the uncanny in mimesis: Tadeusz Kantor, Aby Warburg, and an iconology of the actor. London: Palgrave Macmillan.

Παπαμιχαήλ, Στ. (2008). Το θέατρο του θανάτου του Tadeusz Kantor. Στο Δρώμενα και γράμματα σλαβικού πολιτισμού: Πρακτικά διημερίδας (σσ. 82–93). Θεσσαλονίκη: Σχολή Βαλκανικών Γλωσσών και Ρωσικής.

συμπληρωματική

Lehmann, H.-T. (2006). Postdramatic theatre (K. Jürs-Munby, Μετ.). London: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 1999)

Wiśniewski, T. (2016). Complicite, theatre and aesthetics: From scraps of leather. Cham: Palgrave Macmillan. doi.org...

Βαροπούλου, Ε. (2002). Το ζωντανό θέατρο: Δοκίμιο για τη σύγχρονη σκηνή. Αθήνα: Άγρα.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θέατρο του θανάτου. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-του-θανάτου

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θέατρο του θανάτου». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-του-θανάτου.

MLA

«θέατρο του θανάτου». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-του-θανάτου.

1388