Η απαρχή της δομιστικής σκέψης εντοπίζεται στην έρευνα του Ελβετού γλωσσολόγου Ferdinand de Saussure [Φερντινάν ντε Σωσσύρ], καταγεγραμμένη κυρίως στο μεταθανάτιο δημοσίευμά του Μαθήματα γενικής γλωσσολογίας [Cours de linguistique générale] (1916), όπου πρότεινε την κατανόηση της γλώσσας ως συστήματος σημείων, των οποίων η σημασία δεν προκύπτει από έναν άμεσο δεσμό με την πραγματικότητα, αλλά από τις μεταξύ τους σχέσεις μέσα στο ίδιο σύστημα. Η αξία [valeur] κάθε στοιχείου είναι έτσι διαφορική, καθώς παράγεται από τις αντιθέσεις που το χωρίζουν από τα υπόλοιπα, ενώ οι διακρίσεις ανάμεσα στη γλώσσα [langue] και στην ομιλία [parole], καθώς και ανάμεσα στον συνταγματικό και στον παραδειγματικό άξονα, παρείχαν το μεθοδολογικό υπόβαθρο της μεθόδου. Αυτή η προσέγγιση αποτέλεσε τη βάση για τη δομιστική γλωσσολογία αλλά και για τη μεταγενέστερη ανάπτυξη δομιστικών θεωριών σε άλλα πεδία μελέτης κοινωνικών και πολιτισμικών φαινομένων.
Η μεταφορά της μεθόδου στις ανθρωπιστικές επιστήμες συντελέστηκε μέσω του Ρομάν Γιάκομπσον [Roman Jakobson] και του Γλωσσολογικού Κύκλου της Πράγας, του Βλαντίμιρ Προπ [Vladimir Propp], ο οποίος στη Μορφολογία του παραμυθιού (1928) ανήγαγε το μαγικό παραμύθι σε πεπερασμένο αριθμό αφηγηματικών λειτουργιών, και του Claude Lévi-Strauss [Κλωντ Λεβί-Στρως], ο οποίος στη Δομική ανθρωπολογία (1958) ανέλυσε τη συγγένεια και τον μύθο ως συστήματα δυαδικών αντιθέσεων. Στο θέατρο, η δομιστική ανάλυση διαμορφώθηκε πρώιμα στον Κύκλο της Πράγας, όπου ο Jindřich Honzl [Γίντρζιχ Χονζλ] και ο Jiří Veltruský [Γίρζι Βελτρούσκι] ανέδειξαν τον σημειακό και εναλλάξιμο χαρακτήρα κάθε σκηνικού στοιχείου, και συστηματοποιήθηκε κατόπιν με την κατάταξη του παραστασιακού υλικού σε δεκατρία συστήματα σημείων από τον Tadeusz Kowzan [Ταντέους Κοβζάν] (1968) και με την εφαρμογή του δραστικού σχήματος [modèle actantiel] του Algirdas Julien Greimas [Αλγκιρντάς Ζυλιέν Γκρεμάς] στο δραματικό κείμενο από την Anne Ubersfeld [Αν Υμπερσφέλντ], στο Lire le théâtre [Διαβάζοντας το θέατρο] (1977).
Στη θεατρική πρακτική, παραδείγματα της δομιστικής προσέγγισης συναντώνται στο έργο του Jean-Louis Barrault [Ζαν-Λουί Μπαρώ] και του Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ], που επαναδιαπραγματεύθηκαν τη δραματουργία όχι ως γραμμική αφήγηση, αλλά ως αλληλουχία λειτουργικών δομών. Το Living Theatre, θεατρικό σχήμα που ίδρυσαν οι Julian Beck [Τζούλιαν Μπεκ] και Judith Malina [Τζούντιθ Μαλίνα], εφάρμοσε δομιστικές αρχές παραγκωνίζοντας τη συμβατική δραματουργία και οργανώνοντας τις παραστάσεις του ως ανοιχτά συστήματα σημείων, μέσα από τη σωματικότητα, τη συλλογικότητα και την τελετουργική δομή. Το Performance Group, πειραματικό θεατρικό σύνολο που ίδρυσε ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέκνερ] στη Νέα Υόρκη, χρησιμοποίησε την επαναληπτικότητα, τις αντιθέσεις και τη διάρρηξη της σκηνικής σύμβασης για να αναδείξει τις σχέσεις μορφής και νοήματος ως πεδία ανάλυσης της πολιτισμικής δομής. Στο πλαίσιο αυτό ο Michael Kirby [Μάικλ Κέρμπυ] όρισε ως δομιστικό το θέατρο που καθιστά τη σχέση των μερών το πρωτεύον αισθητικό του στοιχείο, ανεξάρτητα από το οπτικό ύφος.
Στον χορό, το έργο του Merce Cunningham [Μερς Κάννινγκχαμ] μπορεί να θεωρηθεί ενδεικτικό μιας δομιστικής κατεύθυνσης, με έμφαση στη χωρική και τη χρονική σχέση μεταξύ των σωμάτων, στην αφαίρεση της ψυχολογικής ερμηνείας και στην αυτονόμηση των δομικών στοιχείων της παράστασης (κίνηση, μουσική, χώρος). Στη μουσική, αντιστοίχως, η δομιστική σκέψη τροφοδότησε τόσο την αναλυτική μεθοδολογία, με την παραδειγματική ανάλυση του Nicolas Ruwet [Νικολά Ρυβέ] και τη μουσική σημειωτική του Jean-Jacques Nattiez [Ζαν-Ζακ Νατιέ], όσο και τη συνθετική πράξη, όπου η προτεραιότητα της σχέσης έναντι της έκφρασης χαρακτηρίζει τον ολικό σειραϊσμό και, από διαφορετική αφετηρία, τον μινιμαλισμό. Αντίστοιχα, στο σύγχρονο θέατρο της επινόησης [devised theatre], συναντώνται συνθέσεις που προκύπτουν όχι από ένα αρχικό κείμενο, αλλά από τη συναρμογή διαφορετικών υλικών (σωματικών, φωνητικών, εικαστικών) σε ένα σύστημα όπου η σημασία αναδύεται από τις μεταξύ τους σχέσεις.
Ο δομισμός δέχθηκε έντονη κριτική, κυρίως από μεταδομιστές θεωρητικούς όπως ο Roland Barthes [Ρολάν Μπαρτ] και ο Jacques Derrida [Ζακ Ντεριντά], που υπογράμμισαν την αστάθεια και την ετερογένεια των νοημάτων, αποδομώντας την ιδέα ενός κλειστού και σταθερού συστήματος. Παρά την κριτική, η δομιστική σκέψη παραμένει θεμελιώδης στην κατανόηση της αισθητικής συγκρότησης πολλών έργων τέχνης, καθώς προσφέρει εργαλεία για τη μετέπειτα αποδόμηση των μηχανισμών που συγκροτούν το νόημα, ανεξάρτητα από την πρόθεση του δημιουργού ή την ψυχολογική αλήθεια των χαρακτήρων. Έτσι, ο δομισμός δεν αποτελεί μόνο θεωρία, αλλά και πρακτικό εργαλείο για καλλιτέχνες και θεωρητικούς που επιδιώκουν να κατανοήσουν ή να αναδομήσουν τη μορφή, την εμπειρία και την πρόσληψη της παράστασης ως ένα πλέγμα σχέσεων, λειτουργιών και αντιθέσεων.