Thymele Logo
Search

σωματικότητα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Η ανθρώπινη εμπειρία που βιώνεται και εκφράζεται μέσα από το σώμα, την κίνηση και τη φυσική παρουσία· ο όρος στις παραστατικές τέχνες αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο το σώμα λειτουργεί ως πρωταρχικός φορέας νοήματος, συναισθήματος και πολιτισμικής ταυτότητας.

Ανάπτυξη

Η σωματικότητα δεν αντιμετωπίζει το σώμα ως μια απλή βιολογική οντότητα, αλλά ως ένα «βιωμένο σώμα» [le corps propre], όπως το όρισε ο φιλόσοφος Maurice Merleau-Ponty [Μωρίς Μερλώ-Ποντύ]. Σύμφωνα με τη φαινομενολογία, η γνώση, η μνήμη και η εμπειρία δεν είναι αφηρημένες νοητικές διεργασίες, αλλά ενσωματώνονται και εκφράζονται μέσα από τη φυσική μας παρουσία στον κόσμο. Η σωματικότητα, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, συνδέεται με έννοιες όπως η ενσωματωμένη γνώση [embodied knowledge], η μυική μνήμη [muscle memory], η ιδιοδεκτικότητα [proprioception] και η βιωμένη κίνηση.


Στις παραστατικές τέχνες, η σωματικότητα αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο. Στο θέατρο, συνδέεται με τη «σωματική υποκριτική», όπου η κίνηση, η στάση και η αναπνοή του/της ηθοποιού ανάγονται σε οργανικά στοιχεία της δραματουργίας. Ενδεικτικά, μέθοδοι όπως αυτή του Tadashi Suzuki [Ταντάσι Σουζούκι] ή του Θεόδωρου Τερζόπουλου εστιάζουν στη σωματική πειθαρχία και την ενέργεια, ενώ οι «οπτικές»[Viewpoints] της Anne Bogart [Ανν Μπόγκαρτ] αποτελούν ένα σύστημα εκπαίδευσης που καλλιεργεί τη χωροχρονική συνείδηση του/της ερμηνευτή/τριας. Στον χορό, η σωματικότητα είναι ο ίδιος ο πυρήνας της τέχνης. Πρακτικές όπως ο αυτοσχεδιασμός επαφής [contact improvisation] και το Μπούτο [Butoh] εξερευνούν τη μυική μνήμη, την αλληλεπίδραση και τη βιωμένη αντίληψη του σώματος ως πρωταρχικού φορέα νοήματος.


Η σωματικότητα δεν περιορίζεται στο θέατρο και τον χορό, αλλά διατρέχει όλο το φάσμα της ζωντανής επιτέλεσης:

  • Μιμοθέατρο, μιμόδραμα και παντομίμα: Αποτελούν την κατ΄εξοχήν έκφραση της σωματικότητας, καθώς ολόκληρη η αφήγηση και το συναίσθημα μεταδίδονται αποκλειστικά μέσω της κίνησης, της χειρονομίας και της έκφρασης του προσώπου, αντικαθιστώντας πλήρως τον λόγο.
  • Όπερα και μιούζικαλ: Η παραγωγή της φωνής είναι μια βαθιά σωματική πράξη, όπου η αναπνοή, η στάση και η μυϊκή ένταση καθορίζουν την εκφραστικότητα και τη δραματική δύναμη της ερμηνείας.
  • Μουσικές Συναυλίες: Η σκηνική παρουσία των μουσικών, ιδίως σε είδη όπως η ροκ, η ποπ και η τζαζ, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εμπειρίας, με την κίνηση, τη χειρονομία και την ενέργεια να διαμορφώνουν τη σχέση με το κοινό.
  • Τέχνη της επιτέλεσης και σωματική τέχνη: Καλλιτέχνες/ιδες χρησιμοποιούν το σώμα τους ως το ίδιο το υλικό του έργου, συχνά φτάνοντας στα όρια της φυσικής αντοχής για να διερευνήσουν θέματα πόνου, ταυτότητας και κοινωνικού ελέγχου, όπως στην περίπτωση της επιτέλεσης αντοχής ή των σαδομαζοχιστικών πρακτικών.
  • Μπουρλέσκ και Στριπτίζ: Σε αυτά τα είδη, η σωματικότητα συνδέεται άμεσα με την επιθυμία, την αποκάλυψη και το παιχνίδι του βλέμματος, αμφισβητώντας ή αναπαράγοντας κοινωνικές νόρμες για το σώμα και τη σεξουαλικότητα.
  • Τσίρκο: οι καλλιτέχνες του τσίρκου και οι κλόουν αναπτύσσουν μέσω της σωματικότητας έναν τρόπο αμφίδρομης επικοινωνίας με το κοινό που ενθαρρύνουν να συμμετάσχει στο δρώμενο.

Η σωματικότητα, είτε ως πειθαρχημένη τεχνική είτε ως αυθόρμητη έκφραση, αποτελεί τη βάση κάθε παραστασιακής πράξης. Υπενθυμίζει ότι η τέχνη δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα, αλλά μια βιωμένη, ενσώματη εμπειρία που μοιράζονται ερμηνευτές/τριες και κοινό στον ίδιο χώρο και χρόνο.

Αγγλικά
corporeality/ physicality
Γαλλικά
corporéité, la
Γερμανικά
Leiblichkeit, die
Ιταλικά
corporeità, la

Σχετικοί όροι

ενσωμάτωση, υλικότητα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Για τους χορευτές η ευθραυστότητα ή η ευαλωτότητα είναι στοιχεία της ανθεκτικότητας και της δύναμης. [...] Είναι και η φιλοσοφία του contact improvisation άλλωστε, πρακτική την οποία εξασκώ τα τελευταία χρόνια: το πώς μπορεί κανείς να είναι ευαίσθητος να ακούει τα ερεθίσματα που έρχονται από το άλλο σώμα και ταυτόχρονα να έχει τονικότητα και δύναμη ώστε να μπορεί να διαχειριστεί τις φυσικές δυνάμεις που ασκούνται στα δύο σώματα όταν κινούνται μαζί. Νομίζω ότι το να εμπιστευτείς είναι το μεγαλύτερο στοίχημα. Δεν είναι εύκολο να διαχειριστείς τη σωματικότητα των άλλων και να δώσεις απλόχερα το πιο πολύτιμο σου αγαθό, το σώμα σου. Το να συνδεθείς με τον άλλον αποτελεί μια αμοιβαία συμφωνία που χρειάζεται μεγάλη γενναιοδωρία και από τους δύο. Παράλληλα χρειάζεται καθαρότητα και εκπαίδευση.»

Στο απόσπασμα αυτό η χορεύτρια, χορογράφος και ερευνήτρια Τέτη Νικολοπούλου προσεγγίζει τη σωματικότητα ως πεδίο όπου η ευαλωτότητα και η δύναμη συνυπάρχουν, μέσα από την πρακτική του αυτοσχεδιασμού επαφής. Περιγράφει πώς η σωματική επαφή δύο σωμάτων που κινούνται μαζί απαιτεί ταυτόχρονα ευαισθησία στα ερεθίσματα του άλλου σώματος και τονικότητα για τη διαχείριση των φυσικών δυνάμεων. Η σωματικότητα αναδεικνύεται έτσι ως τόπος αμοιβαίας εμπιστοσύνης και σχεσιακής διαμόρφωσης, όπου το σώμα προσφέρεται ως το πολυτιμότερο αγαθό στη συνάντηση με τον άλλον.

Νικολοπούλου, Τ. (2019, 4 Μαΐου). «Η γενιά μου πρέπει να παλέψει για να αναστρέψει την κατηφόρα που έχει πάρει ο πλανήτης, μας βλέπω κουρασμένους & ανησυχώ.» Art and Press.

Quote Icon

"In Bausch’s pieces, her dancers continually foreground the body itself, its corporeality – its various parts, the ways in which they work or don’t work, what they can or cannot do – and the body’s materiality – what it is made of, how it behaves. Relationships between corporeality and materiality are revealed as open and complex. The similarities and differences between what a body is and can do, and what constitutes it or makes it up are exposed in Bausch’s works as not straightforward and deterministic, as our cultural codes imply, but as indeterminable and rife with multiple possibilities."


«Στα έργα της Bausch, οι χορευτές/χορεύτριές της θέτουν συνεχώς στο προσκήνιο το ίδιο το σώμα, τη σωματικότητά τους – τα διάφορα μέλη του, τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν ή δεν λειτουργούν, τι μπορούν ή δεν μπορούν να κάνουν – και την υλικότητα του σώματος – από τι αποτελείται και πως συμπεριφέρεται. Οι σχέσεις μεταξύ σωματικότητας και υλικότητας αποδεικνύονται ανοιχτές και πολύπλοκες. Στα έργα της Bausch, οι ομοιότητες και οι διαφορές ανάμεσα στο τι είναι ένα σώμα και τι μπορεί να κάνει, και στο τι το συνιστά, αποκαλύπτονται όχι ως αυτονόητες και προκαθορισμένες, όπως υπονοούν οι πολιτισμικοί μας κώδικες, αλλά ως ακαθόριστες και πολυδιάστατες.»

Στο απόσπασμα αυτό η θεωρητικός του χορού Valerie A. Briginshaw [Βάλερι Α. Μπρίτζινσω] διακρίνει τη σωματικότητα (τα μέλη του σώματος, τις δυνατότητες και τους περιορισμούς τους) από την υλικότητα (τη σύσταση και τη συμπεριφορά του σώματος), αναδεικνύοντας τη μεταξύ τους σχέση ως ανοιχτή και πολύπλοκη. Στα έργα της Pina Bausch [Πίνα Μπάους] οι χορευτές / χορεύτριες φέρνουν διαρκώς στο προσκήνιο τη σωματικότητα, αποκαλύπτοντάς την όχι ως προκαθορισμένη από τους πολιτισμικούς κώδικες, αλλά ως ακαθόριστη και ανοιχτή σε πολλαπλές δυνατότητες.

Briginshaw, V. A. (2009). Corporeality and materiality in Pina Bausch’s Tanztheater: Notions of the irreparable. In V. A. Briginshaw & R. Burt (Ed.), Writing dancing together. London: Palgrave Macmillan, pp. 112-113.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Pina Bausch, "Ιεροτελεστία της Άνοιξης /Rite of Spring" (1975), απόσπασμα από το…

Θεόδωρος Τερζόπουλος "Ορέστεια", Teatro Olimpico di Vicenza, 20 & 21 Σεπτεμβρίου 2024. Εθνικό…

Πρόβα για το έργο "Διόνυσος/Dionysus" από την Suzuki Company of Toga & Purnati…

Η παράσταση Ιούλιος Καίσαρ [Giulio Cesare] σε σκηνοθεσία Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] διερευνά ακραίες εκφάνσεις…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Φωτογραφία της επιτέλεσης των Nam June Paik [Ναμ Τζουν Πάικ] και Charlotte Moorman [Σάρλοτ Μούρμαν]

Η Αμερικανίδα χορεύτρια του καμπαρέ και «λυγίστρια» [contortionist] 'La Sylphe' [Η Συλφίς], γνωστή και ως…

Ο Tatsumi Hijikata [Τατσούμι Χιτζικάτα], θεμελιωτής του χορού μπουτό στην επιτέλεση Nikutai no hanran [

Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou] και ο Μιχάλης Θεοφάνους στο Primal Matter [Πρώτη ύλη

βασική

Cooper Albright, A. (2013). Engaging Bodies: The Politics and Poetics of Corporeality. Middletown: Wesleyan University Press.

Csordas,, T. J. (Ed.). (1994). Embodiment and Experience: The Existential Ground of Culture and Self. New York: Cambridge University Press.

Gallagher, S. (2005). How the body shapes the mind. New York:Oxford University Press.

Foster, S. (Ed.). (1995). Corporealities: Dancing knowledge, culture and power. London: Routledge.

Ingold, T. (2011). Being Alive: Essays on Movement, Knowledge and Description. London: Routledge.

Sheets‑Johnstone, M. (2015). The phenomenology of dance (50th anniversary; M. Cunningham, Ed. & Trans.). Philadelphia, PA: Temple University Press.

Schechner, R. (2002). Performance Studies: An Introduction . London: Routledge.

Suzuki, T. M. (2015). Culture Is the Body. New York:Theatre Communications Group.

Μερλώ-Ποντύ, Μ. (2016). Φαινομενολογία της αντίληψης (Κ. Καψαμπέλη, Μετ.). Αθήνα : Νήσος.

Τερζόπουλος, Θ. (2015). Η επιστροφή του Διονύσου. Αθήνα: Άγρα.

συμπληρωματική

Barba, E., & Savarese, N. (1991). The Secret Art of the Performer : a dictionary of theatre anthropology. London: Routledge.

Bogart, A., & Landau, T. (2005). The Viewpoints book: A practical guide to viewpoints and composition. New York: Theatre Communications Group.

Foster, S. L. (2011). Choreographing empathy: Kinesthesia in performance. London: Routledge.

Klein, M. H., & Smith, H. (2013). Body and Mind in Motion: Dance and Neuroscience in Conversation. Chicago: University of Chicago Press.

Lecoq, J. (1997). Le Corps poétique. Un enseignement de la création théatrale. En collaboration avec J.-G. Carasso et J.-C. Lallias. Actes Sud-Papiers Collection “Cahiers Théatre/éducation”, Anrat (Association Nationale de Recherche et d’Action Théatrale).

Lepecki, A. (2006). Exhausting dance: Performance and the politics of movement. London: Routledge.

Novack, C. (1990). Sharing the Dance: Contact Improvisation and American Culture. London: University of Wisconsin Press.

Sheets-Johnstone, M. (2011). The Primacy of Movement (2nd ed.). Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins B.V.

Shusterman, R. (2008). Body Consciousness: A Philosophy of Mindfulness and Somaesthetics. New York: Cambridge University Press.

Zarrilli, P. B. (2009). Psychophysical Acting: An Intercultural Approach after Stanislavski. London: Routledge.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σωματικότητα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σωματικότητα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σωματικότητα». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σωματικότητα.

MLA

«σωματικότητα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σωματικότητα.

1733