μαγικό εάν [ουσ. ουδ.]

Το μαγικό εάν [магическое «если бы», magicheskoe esli by] συγκαταλέγεται στα θεμελιώδη στοιχεία του συστήματος υποκριτικής που διαμόρφωσε ο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Η συστηματική διατύπωσή του περιέχεται στο πρώτο μέρος του έργου Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του [Работа актёра над собой, 1938], το οποίο κυκλοφόρησε νωρίτερα σε συντετμημένη αγγλική μετάφραση της Elizabeth Reynolds Hapgood [Ελίζαμπεθ Ρέυνολντς Χάπγκουντ] ως An Actor Prepares [Ένας ηθοποιός δημιουργείται, 1936]. Εκεί, στο κεφάλαιο για τη σκηνική δράση, ο δάσκαλος Τόρτσοφ [Tortsov], μυθοπλαστική περσόνα του ίδιου του Στανισλάφσκι, παρουσιάζει το εάν μέσα από ασκήσεις και αυτοσχεδιασμούς με τους μαθητές και τις μαθήτριές του. Ο Στανισλάφσκι συνέδεσε την αρχή με τη ρήση του Αλεξάντρ Πούσκιν [Aleksandr Pushkin] περί «αλήθειας των παθών και αληθοφάνειας των συναισθημάτων μέσα στις προτεινόμενες συνθήκες», από την οποία άντλησε και τον όρο προτεινόμενες συνθήκες. Στο ρωσικό κείμενο απαντά επίσης η διατύπωση δημιουργικό εάν [творческое «если бы»].

Η λειτουργία του μαγικού εάν είναι απλή: ο/η ηθοποιός δεν καλείται να πιστέψει ότι είναι το δραματικό πρόσωπο ούτε ότι όσα συμβαίνουν επί σκηνής είναι πραγματικά, αλλά να απαντήσει με ειλικρίνεια στο ερώτημα «τι θα έκανα εγώ, εάν βρισκόμουν στη θέση του;». Ο υποθετικός σύνδεσμος απαλλάσσει από το ψεύδος της πλήρους ταύτισης και μετατοπίζει το βάρος από το συναίσθημα στη δράση. Το εάν λειτουργεί, κατά τον Στανισλάφσκι, ως μοχλός που μεταφέρει τον/την ηθοποιό από την καθημερινή πραγματικότητα στο επίπεδο της φαντασίας, όπως το παιδί που παίζει πιστεύει στη συνθήκη του παιχνιδιού χωρίς να τη συγχέει με την πραγματικότητα. Το επίθετο μαγικό δηλώνει την ικανότητα της υπόθεσης να προκαλεί άμεση, ενστικτώδη αντίδραση: στο χαρακτηριστικό παράδειγμα του βιβλίου, η υπόθεση ότι ένα σταχτοδοχείο είναι «κρύος βάτραχος» ή ότι ένα ποτήρι νερό είναι δηλητηριασμένο προκαλεί άμεσες, ενστικτώδεις αντιδράσεις των μαθητριών και καταδεικνύει τη λειτουργία του μαγικού εάν ως αφετηρίας της σκηνικής δράσης.

Ο Στανισλάφσκι διέκρινε τα «μονώροφα» εάν, τα οποία προκαλούν μία απλή και άμεση αντίδραση, από τα «πολυώροφα» εάν, τα οποία συναρθρώνονται σε αλληλουχία υποθέσεων σχετικά με τον δραματικό χρόνο και χώρο, τις σχέσεις των προσώπων, την προϊστορία της υπόθεσης και τους στόχους του χαρακτήρα. Με τον τρόπο αυτό το εάν συνδέεται με τα υπόλοιπα στοιχεία του συστήματος: τις προτεινόμενες συνθήκες, τη φαντασία, τον στόχο και τον υπερστόχο, την αίσθηση της αλήθειας και, κατά την τελευταία περίοδο, τη μέθοδο των φυσικών δράσεων. Η μαθήτριά του Μαρία Κνέμπελ [Maria Knebel] ενέταξε το υποθετικό ερώτημα στην ενεργητική ανάλυση του έργου και του ρόλου, όπου οι ηθοποιοί διερευνούν τις σκηνές μέσα από ασκήσεις πριν από την απομνημόνευση του κειμένου. Στη διαδικασία των δοκιμών τα ερωτήματα του εάν διατυπώνονται είτε από τον/την ίδιο/ίδια τον/την ηθοποιό είτε από τον σκηνοθέτη / τη σκηνοθέτρια και τον δάσκαλο / τη δασκάλα υποκριτικής, ως μέσο εμβάθυνσης στη σκηνική δράση και στις σχέσεις των δραματικών προσώπων.

Η αρχή διαδόθηκε ευρέως πέρα από το θέατρο πρόζας. Ο ίδιος ο Στανισλάφσκι την εφάρμοσε στο Στούντιο Όπερας του Θεάτρου Μπολσόι από το 1918, ζητώντας από τους/τις μονωδούς να θεμελιώνουν τη φωνητική εκφορά σε δικαιολογημένη σκηνική δράση. Στον χορό, τα σοβιετικά δραματικά μπαλέτα και, αργότερα, το χοροθέατρο αξιοποίησαν την υποθετική συνθήκη ως αφετηρία κινητικής επινόησης. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω του Ryszard Bolesławski [Ρίτσαρντ Μπολεσλάφσκι] και, στη συνέχεια, της Stella Adler [Στέλλα Άντλερ], του Lee Strasberg [Λη Στράσμπεργκ], του Sanford Meisner [Σάνφορντ Μάισνερ] και της Uta Hagen [Ούτα Χάγκεν], το εάν ενσωματώθηκε στην αμερικανική εκπαίδευση του/της ηθοποιού και στην υποκριτική του κινηματογράφου. Στο εφαρμοσμένο θέατρο, στο θέατρο στην εκπαίδευση και στη δραματοθεραπεία, η υποθετική συνθήκη του «ως εάν» συνιστά τη βάση κάθε ανάληψης ρόλου.