εκκύκλημα [ουσ. ουδ.]

Το εκκύκλημα ήταν ένας θεατρικός μηχανισμός που χρησιμοποιήθηκε ευρέως στο αρχαίο ελληνικό θέατρο. Οι αρχαίοι σχολιαστές και οι λεξικογράφοι διακρίνουν δύο κατηγορίες του: (α) η πρώτη είχε τη μορφή μιας ξύλινης τροχήλατης εξέδρας, την οποία έσπρωχναν από το εσωτερικό της σκηνής προς την ορχήστρα, μέσω της σκηνικής θύρας· (β) η δεύτερη είχε τη μορφή ενός ξύλινου δαπέδου που περιστρεφόταν πάνω σε έναν κεντρικό άξονα ή σε τροχούς, εκτελώντας κυκλική ή ημικυκλική κίνηση. Εικάζεται ότι το πλάτος του εκκυκλήματος ήταν αντίστοιχο με εκείνο της σκηνικής θύρας από την οποία εμφανιζόταν και ότι στο πίσω μέρος του διέθετε μία κάθετη ξύλινη «πλάτη», η οποία εμπόδιζε τους θεατές να βλέπουν το εσωτερικό της σκηνής, όταν αυτό κυλούσε προς τα έξω ή περιστρεφόταν.

Στην τραγωδία το εκκύκλημα χρησιμοποιούνταν για να αποκαλύψει τα θύματα μιας αιματηρής πράξης που είχε λάβει χώρα στο εσωτερικό της σκηνής και απαγορευόταν να παρουσιαστεί ενώπιον των θεατών βάσει της θεατρικής σύμβασης (πρβλ. τα πτώματα του Αγαμέμνονα και της Κασσάνδρας στην Ορέστεια του Αισχύλου [Aeschylus]). Στην κωμωδία, το ίδιο μηχάνημα παρουσίαζε γεγονότα που είχαν διαδραματιστεί σε εσωτερικούς χώρους, συνήθως παρωδώντας δημοφιλείς τραγικές σκηνές.

Η χρήση του εν λόγω ξύλινου μηχανήματος μαρτυρείται από την κλασική έως και την ελληνιστική εποχή μέσω των γραπτών πηγών, ελλείψει αρχαιολογικών τεκμηρίων, καθώς η φθαρτή του φύση δεν επέτρεψε τη διατήρησή του: Το ρήμα ἐκκυκλεῖν (= εμφανίζομαι συρόμενος πάνω σε ἐκκύκλημα) χρησιμοποιείται στους Αχαρνείς (στ. 408-409) (425 π.Χ.) και στις Θεσμοφοριάζουσες (στ. 96) (411 π.Χ.) του Αριστοφάνη [Aristophanes], όταν εμφανίζονται επί σκηνής ο Ευριπίδης [Eurípides] και ο Αγάθων [Agathon] αντίστοιχα. Επιπλέον, επιγραφές που αφορούν στο ελληνιστικό θέατρο της Δήλου αναφέρουν τον τορνίσκο, γύρω από τον οποίο πιθανότατα περιστρεφόταν το εκκύκλημα (IG XI 2, 161, 65), καθώς και η ἐξώστρα του θεάτρου (IG XI 2, 199, 95). Ο όρος εκκύκλημα, ωστόσο, εμφανίζεται για πρώτη φορά στο Ὀνομαστικὸν του Ιουλίου Πολυδεύκους [Julius Pollux] (2ος αι. μ.Χ.).

Το περιστρεφόμενο εκκύκλημα μπορεί να θεωρηθεί πρόδρομος της σύγχρονης περιστροφικής σκηνής [revolving stage, turntable] που είναι ενσωματωμένη στο δάπεδο της σκηνής και αποσκοπεί στο να δημιουργήσει εναλλασσόμενα επίπεδα αφήγησης και χώρους δράσης, ενισχύοντας την οπτική εμπειρία. Την περιστροφική σκηνή (επαν)εφηύρε ο Tommaso Francini [Τομμάσο Φραντσίνι] για την παράσταση Le ballet de la délivrance de Renaud, η οποία παρουσιάστηκε προς τιμήν της Μαρίας των Μεδίκων στο παλάτι του Λούβρου το 1617. Ο ίδιος μηχανισμός χρησιμοποιήθηκε, επίσης, έναν αιώνα αργότερα στο παραδοσιακό ιαπωνικό θέατρο Καμπούκι [Kabuki] (βλ. mawari-butai). Στο Δυτικό θέατρο, ο σκηνοθέτης και σκηνογράφος Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] πειραματίστηκε, από τα τέλη του 19ου αιώνα, με την ιδέα της «κινητικής σκηνής», ενώ η πρώτη σύγχρονη περιστροφική σκηνή κατασκευάστηκε το 1896 από τον Carl Lautenschläger [Καρλ Λαουτενσλέγκερ] για μια παράσταση της όπερας Δον Τζοβάννι [Don Giovanni, 1787] του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ], που ανέβηκε στο Residenztheater του Μονάχου. Στο νεότερο ελληνικό θέατρο, ο Κλεόβουλος Κλώνης συμπεριέλαβε τον συγκεκριμένο μηχανισμό στις τεχνικές καινοτομίες που εισήγαγε.

Κυλιόμενες εξέδρες που φέρουν τη σκηνική δράση απαντούν συχνά σε σύγχρονες παραστάσεις, όπως σε εκείνες που έχει σκηνοθετήσει η Ariane Mnouchkine [Αριάν Μνουσκίν] για το Théâtre du Soleil [Θέατρο του Ήλιου] –με χαρακτηριστική την εκτεταμένη χρήση τους στο Τελευταίο Καραβανσεράι [Le Dernier Caravansérail, 2003] και στους Εφήμερους [Les Éphémères, 2006]– ενέχοντας μια άμεση μεταθεατρική διάσταση, μέσω της οποίας αποκαλύπτεται στο κοινό ο χειροποίητος χαρακτήρας της παράστασης, ενώ παράλληλα λειτουργούν ως αποτελεσματικό μέσο ανοικείωσης.