"Terminai alfin, bene o male, quasi tutto il primo atto. Non mi mancava più che il finale. Questo finale, che deve essere per altro intimamente connesso col rimanente dell'opera, è una spezie di commediola o di picciol dramma da sé, e richiede un novello intreccio ed un interesse straordinario. […] Il recitativo n'è escluso, si canta tutto […]. In questo finale devono per teatrale domma comparir in scena tutti i cantanti, se fosser trecento, a uno, a due, a tre, a sei, a dieci, a sessanta, per cantarvi de' soli, de' duetti, de' terzetti, de' sestetti, de' sessantetti; e, se l'intreccio del dramma nol permette, bisogna che il poeta trovi la strada di farselo permettere, a dispetto del criterio, della ragione e di tutti gli Aristotili della terra; e, se trovasi poi che va male, tanto peggio per lui."
«Τελείωσα επιτέλους, καλώς ή κακώς, σχεδόν ολόκληρη την πρώτη πράξη. Δεν μου έλειπε παρά μόνο το φινάλε. Το φινάλε αυτό, που οφείλει άλλωστε να συνδέεται στενά με το υπόλοιπο έργο, είναι ένα είδος αυτοτελούς μικρής κωμωδίας ή μικρού δράματος και απαιτεί καινούργια πλοκή και εξαιρετικό ενδιαφέρον. […] Το ρετσιτατίβο αποκλείεται· όλα τραγουδιούνται […]. Σε αυτό το φινάλε, κατά θεατρικό δόγμα, πρέπει να εμφανιστούν στη σκηνή όλοι οι τραγουδιστές και όλες οι τραγουδίστριες, κι ας ήταν τριακόσιοι, ένας ένας, ανά δύο, ανά τρεις, ανά έξι, ανά δέκα, ανά εξήντα, για να τραγουδήσουν σόλο, ντουέτα, τρίο, σεξτέτα, “εξηντέτα”. Κι αν η πλοκή του δράματος δεν το επιτρέπει, ο ποιητής πρέπει να βρει τον τρόπο να το καταστήσει δυνατό, παρά την κρίση, τη λογική και όλους τους Αριστοτέληδες της γης· κι αν ύστερα αποδειχθεί ότι το αποτέλεσμα δεν πετυχαίνει, τόσο το χειρότερο γι' αυτόν.»
Στα Απομνημονεύματά του [Memorie] (1823–1827) ο Lorenzo Da Ponte [Λορέντσο Ντα Πόντε] αφηγείται τη σύνθεση του πρώτου του λιμπρέτου, Il ricco d'un giorno [Ο πλούσιος μιας ημέρας] (Βιέννη, 1784), για τον Antonio Salieri [Αντόνιο Σαλιέρι], και περιγράφει με ειρωνεία τις συμβάσεις του φινάλε της όπερας μπούφα. Το φινάλε λειτουργεί ως αυτοτελής «μικρή κωμωδία» με δική του πλοκή, τραγουδιέται εξ ολοκλήρου χωρίς ρετσιτατίβο και επιβάλλει τη σταδιακή συγκέντρωση όλων των προσώπων στη σκηνή, σε σύνολα κάθε μεγέθους. Σε αυτό το «θεατρικό δόγμα» ο λιμπρετίστας οφείλει να υποτάξει την πλοκή, ακόμη και «παρά την κρίση, τη λογική και όλους τους Αριστοτέληδες της γης».
Da Ponte, L. (1918). Memorie (G. Gambarin & F. Nicolini, Επιμ.; Τόμ. 1). Bari: Laterza. (Πρωτότυπη έκδοση 1823–1827). Βλ. σσ. 97–98. it.wikisource.org...