Thymele Logo
Search

ηθο-θεατής, ηθο-θεάτρια [ουσ. αρσ., ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Μέλος του κοινού στο θέατρο των καταπιεσμένων το οποίο, αντί να παρακολουθεί παθητικά, εισέρχεται στη σκηνική δράση, αντικαθιστά πρόσωπα ή προτείνει λύσεις και δοκιμάζει επί σκηνής στρατηγικές αντιμετώπισης της καταπίεσης.

Ανάπτυξη

Ο όρος ηθο-θεατής / ηθο-θεάτρια αποδίδει το πορτογαλικό espect-ator [αγγλ. spect-actor], σύνθετο από τις λέξεις espectador (θεατής) και ator (ηθοποιός). Με αυτόν ο Βραζιλιάνος σκηνοθέτης και ακτιβιστής Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ] (1931–2009) όρισε το υποκείμενο που ενώνει τη θέαση με τη σκηνική δράση. Η έννοια διαμορφώθηκε στο πλαίσιο του θεάτρου των καταπιεσμένων, το οποίο ο Boal ανέπτυξε στη Βραζιλία της στρατιωτικής δικτατορίας (1964–1985) και, μετά τη φυλάκιση και την εξορία του το 1971, στην Αργεντινή και στο Περού. Καθοριστική ήταν η επίδραση του Paulo Freire [Πάουλο Φρέιρε] και του βιβλίου του Η αγωγή του καταπιεζόμενου [Pedagogia do oprimido, 1970]. Όπως ο Freire απέρριπτε την παθητική πρόσληψη της γνώσης, ο Boal απέρριψε την παθητική θέαση, κατά την οποία το κοινό εκχωρεί σε άλλους την εξουσία να δρουν για λογαριασμό του.


Στο έργο του Theatre of the oppressed [Το θέατρο των καταπιεσμένων] (1974) ο Boal υποστήριξε ότι το θέατρο ήταν αρχικά το τραγούδι του διθυράμβου που ερμήνευε ένας ελεύθερος λαός στο ύπαιθρο. Ο διαχωρισμός πρωταγωνιστή και Χορού, και έπειτα σκηνής και πλατείας, αφαίρεσε από το κοινό τα μέσα της θεατρικής δημιουργίας. Στο αριστοτελικό σύστημα ο θεατής και η θεάτρια εκχωρούν στον ήρωα την εξουσία να δρα και να σκέφτεται για λογαριασμό τους. Στο επικό θέατρο του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] διατηρούν, μέσω της ανοικείωσης, το δικαίωμα της κριτικής σκέψης, αλλά εκχωρούν τη δράση. Ο ηθο-θεατής και η ηθο-θεάτρια δεν εκχωρούν ούτε τη σκέψη ούτε τη δράση: αναλαμβάνουν οι ίδιοι/ίδιες τον πρωταγωνιστικό ρόλο, αλλάζουν τη δραματική δράση και δοκιμάζουν λύσεις. Το θέατρο λειτουργεί έτσι, κατά τον Boal, ως «πρόβα της επανάστασης», όπου ασκούνται πράξεις που μπορούν να επαναληφθούν στην πραγματική ζωή.


Η συμμετοχή του ηθο-θεατή και της ηθο-θεάτριας εκδηλώνεται με διαφορετικές μορφές στις τεχνικές του συστήματος. Στο θέατρο φόρουμ, μετά την παρουσίαση της σκηνής-προτύπου, μέλη του κοινού διακόπτουν τη δράση, αντικαθιστούν τον/την πρωταγωνιστή/πρωταγωνίστρια και δοκιμάζουν εναλλακτικές στρατηγικές. Στο εικονοθέατρο πλάθουν με τα σώματά τους ακίνητες εικόνες της καταπίεσης και τις μετασχηματίζουν. Στο νομοθετικό θέατρο οι προτάσεις τους μετατρέπονται σε σχέδια νόμων. Στο αόρατο θέατρο οι παρευρισκόμενοι/ες συμμετέχουν χωρίς να γνωρίζουν ότι πρόκειται για θεατρική δράση. Σύμφωνα με την αφήγηση του Boal, η ιδέα της άμεσης ανάληψης δράσης γεννήθηκε στο Περού το 1973. Πρώτη ηθο-θεάτρια υπήρξε μια θεάτρια που εισήλθε η ίδια στη σκηνή για να ερμηνεύσει την πρότασή της.


Τη διαδικασία συντονίζει ο/η τζόκερ, ο εμψυχωτής ή η εμψυχώτρια που, με μαιευτικές ερωτήσεις, καθοδηγεί τους ηθο-θεατές και τις ηθο-θεάτριες να συνδέσουν την ατομική περίπτωση καταπίεσης με τις κοινωνικές δομές που την παράγουν. Ο Boal ονόμασε τη μετάβαση αυτή άσκηση [ascese], αξιοποιώντας την ελληνική λέξη με ειδική σημασία: τη διεργασία γενίκευσης που οδηγεί από το μεμονωμένο φαινόμενο στον νόμο που το διέπει. Η συλλογική αυτή διεργασία καταλήγει στην κριτική συνειδητοποίηση [conscientização], όρο που ο Boal δανείστηκε από τον Freire.


Η έννοια βρέθηκε στο επίκεντρο της θεωρητικής συζήτησης για τη θέση του κοινού. Ο Jacques Rancière [Ζακ Ρανσιέρ], στο Le spectateur émancipé [Ο χειραφετημένος θεατής] (2008), αμφισβήτησε την ίδια την αντίθεση ανάμεσα σε παθητική θέαση και ενεργό δράση. Υποστήριξε ότι η θέαση, ως ερμηνεία και συσχέτιση, είναι ήδη ενεργητική, και ότι η προσπάθεια να «ενεργοποιηθεί» το κοινό αναπαράγει την ιεραρχία που επιδιώκει να καταργήσει. Στην Ινδία, ο Σαντζόι Γκάνγκουλι [Sanjoy Ganguly], ιδρυτής της ομάδας Jana Sanskriti [Λαϊκός Πολιτισμός], επέκτεινε την έννοια στον θεακτιβιστή και τη θεακτιβίστρια [spect-activist], που μεταφέρουν τις προτάσεις των παραστάσεων στην κοινωνική και πολιτική δράση, όπως εκθέτει στο From Boal to Jana Sanskriti [Από τον Μποάλ στην Τζάνα Σανσκρίτι] (2017). Ο όρος χρησιμοποιείται σήμερα και πέρα από το θέατρο των καταπιεσμένων, στην τέχνη της επιτέλεσης και στη συμμετοχική τέχνη, για το κοινό που συνδιαμορφώνει το έργο.

Αγγλικά
spect-actor
Γαλλικά
spect-acteur, le; spect-actrice, la
Γερμανικά
Zuschauspieler, der / Zuschauspielerin, die
Ιταλικά
spett-attore, il / spett-attrice, la

Σχετικοί όροι

δραματουργία του κοινού, κάθαρσις, τέταρτος τοίχος, εμβυθιστική παράσταση, εφαρμοσμένο θέατρο, ψυχόδραμα, παιχνιδασκήσεις

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"In this usage, all human beings are Actors (they act!) and Spectators (they observe!). They are Spect-Actors."

«Με αυτή την έννοια, όλα τα ανθρώπινα όντα είναι Ηθοποιοί (δρουν!) και Θεατές/Θεάτριες (παρατηρούν!). Είναι Ηθο-θεατές/Ηθο-θεάτριες.»

Ο Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ], στο Games for actors and non-actors [Θεατρικά παιχνίδια για ηθοποιούς και μη ηθοποιούς], θεμελιώνει την έννοια του ηθο-θεατή και της ηθο-θεάτριας στην αρχαϊκότερη σημασία του θεάτρου, ως ικανότητας του ανθρώπου να παρατηρεί τον εαυτό του εν δράσει. Εφόσον κάθε άνθρωπος δρα και ταυτόχρονα παρατηρεί, η ιδιότητα του ηθο-θεατή και της ηθο-θεάτριας δεν αποτελεί προνόμιο της σκηνής: είναι καθολική ανθρώπινη δυνατότητα, την οποία το θέατρο των καταπιεσμένων επιδιώκει να καταστήσει συνειδητή. Τα κεφαλαία του πρωτοτύπου (Actors, Spectators, Spect-Actors) αναδεικνύουν τις τρεις λέξεις σε όρους και διατηρούνται στη μετάφραση.

Boal, A. (1992). Games for actors and non-actors (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge. Βλ. σ. xxx.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Δεύτερο από τα έξι μέρη της διάλεξης "The Emancipated Spectator" [«Ο χειραφετημένος θεατής»] του Jacques…

Το ντοκιμαντέρ O meu marido está a negar [Ο άντρας μου αρνείται] (2007)…

Ο Σαντζόι Γκάνγκουλι [Sanjoy Ganguly] και ιδρυτικά μέλη της ομάδας Jana Sanskriti [Λαϊκός Πολιτισμός] αφηγούνται…

Ταινία κινουμένων σχεδίων για το νομοθετικό θέατρο, το οποίο ανέπτυξε ο Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Στιγμιότυπο από παράσταση θεάτρου των καταπιεσμένων στο Centro Cultural Banco do Brasil [Πολιτιστικό Κέντρο της…

Σχεδιάγραμμα της κοινωνικής πραγματικότητας του ηθο-θεατή και της ηθο-θεάτριας, από το Acervo Augusto Boal…

The Wailing Wall [Το Τείχος των Δακρύων] (2011), επιτελεστική εγκατάσταση του Janez Janša…

Εργαστήριο της ομάδας Specta(c)tor της Γενεύης (φωτογραφία: Aline Zandona). Το σωματείο πολιτιστικής διαμεσολάβησης εργάζεται κυρίως…

βασική

Boal, A. (1981). Το θέατρο του καταπιεσμένου (Ε. Μπραουδάκη, Μετ.). Αθήνα: Θεωρία. (Πρωτότυπη έκδοση 1974)

Boal, A. (1995). The rainbow of desire: The Boal method of theatre and therapy (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (1998). Legislative theatre: Using performance to make politics (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (2001). Hamlet and the baker's son: My life in theatre and politics (A. Jackson & C. Blaker, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (2002). L'arc-en-ciel du désir: Du théâtre expérimental à la thérapie (J. Boal, Μετ.). Paris: La Découverte.

Boal, A. (2004). Jeux pour acteurs et non-acteurs: Pratique du théâtre de l'opprimé. Paris: La Découverte.

Boal, A. (2006). The aesthetics of the oppressed (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (2013). Θεατρικά παιχνίδια για ηθοποιούς και μη ηθοποιούς (Μ. Παπαδήμα, Μετ.). Θεσσαλονίκη: Σοφία.

Boal, A. (2019). Theatre of the oppressed (C. A. McBride, M.-O. Leal McBride, & E. Fryer, Μετ.). London: Pluto Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1974)

Boal, A. (2021). Games for actors and non-actors (A. Jackson, Μετ.· 3η έκδ.). London & New York: Routledge.

Ganguly, S. (2017). From Boal to Jana Sanskriti: Practice and principles (R. Yarrow, Επιμ.). London & New York: Routledge.

Krpič, T. (2013). On the SpectActor: Janez Janša's performative installation The Wailing Wall. esse arts + opinions, 79, σσ. 64–67. esse.ca...

Rancière, J. (2015). Ο χειραφετημένος θεατής (Α. Κιουπκιολής, Μετ.). Αθήνα: Εκκρεμές. (Πρωτότυπη έκδοση 2008)

συμπληρωματική

Andrade, C. de. (2010). Remembering Boal through images. Critical Stages/Scènes critiques, 2. www.critical-stages.org...

Auslander, P. (1994). Boal, Blau, Brecht: The body. Στο M. Schutzman & J. Cohen-Cruz (Επιμ.), Playing Boal: Theatre, therapy, activism (σσ. 124–133). London & New York: Routledge.

Babbage, F. (2018). Augusto Boal (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Balme, C. B. (2008). The Cambridge introduction to theatre studies. Cambridge: Cambridge University Press.

Boal, J. (2023). Theatre of the oppressed and its times. London & New York: Routledge.

Carvalho, S. de. (2019). Contradictions of theatre of the oppressed. Στο K. Howe, J. Boal, & J. Soeiro (Επιμ.), The Routledge companion to theatre of the oppressed (σσ. 86–93). London & New York: Routledge.

Cohen-Cruz, J., & Schutzman, M. (Επιμ.). (2006). A Boal companion: Dialogues on theatre and cultural politics. London & New York: Routledge.

Freire, P. (1973). Education for critical consciousness. New York: Seabury Press.

Freire, P. (1977). Η αγωγή του καταπιεζόμενου (Γ. Κρητικός, Μετ.). Αθήνα: Κέδρος – Ράππα. (Πρωτότυπη έκδοση 1970)

Howe, K., Boal, J., & Soeiro, J. (Επιμ.). (2019). The Routledge companion to theatre of the oppressed. London & New York: Routledge.

Milling, J., & Ley, G. (2001). Modern theories of performance: From Stanislavski to Boal. Basingstoke & New York: Palgrave.

Santos, B. (2019a). Theatre of the oppressed, roots and wings: A theory of praxis (O. Nikolova & J. Marshall, Μετ.). Los Angeles: Kuringa, UCLA Art & Global Health Center & UCLA Prison Education Program.

Santos, B. (2019b). Aesthetics of the oppressed: Self-criticism and re-foundation of theatre of the oppressed. Στο K. Howe, J. Boal, & J. Soeiro (Επιμ.), The Routledge companion to theatre of the oppressed (σσ. 195–200). London & New York: Routledge.

Ζώνιου, Χ. (2018). Προσεγγίσεις της υποκριτικής του κοινωνικού θεάτρου: Η περίπτωση του ηθοποιού-εμψυχωτή του θεάτρου του καταπιεσμένου του Augusto Boal. Στο Α. Αλτουβά & Κ. Διαμαντάκου (Επιμ.), Θέατρο και δημοκρατία: Πρακτικά Ε΄ Πανελλήνιου Θεατρολογικού Συνεδρίου (σσ. 511–526). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ηθο-θεατής, ηθο-θεάτρια. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ηθο-θεατής-ηθο-θεάτρια

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ηθο-θεατής, ηθο-θεάτρια». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ηθο-θεατής-ηθο-θεάτρια.

MLA

«ηθο-θεατής, ηθο-θεάτρια». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ηθο-θεατής-ηθο-θεάτρια.

1388