ψιμύθιο [ουσ. ουδ.]

Ο όρος ψιμύθιο (αρχ. ελλ. ψιμύθιον· λατ. cerussa) αναφέρεται σε μια συνθετική λευκή χρωστική ουσία της ελληνικής αρχαιότητας, με κύριο συστατικό τον τεχνητό ανθρακικό μόλυβδο, που παρασκευαζόταν σε εργαστήρια από μολυβδούχα ορυκτά (γαληνίτη και κερουσίτη). Σημαντική πηγή αποτελούσαν τα μεταλλεία του Λαυρίου. Απαντάται σε μορφή σκόνης ή ομοιόμορφων δισκίων που παράγονταν με μήτρες και πωλούνταν τυποποιημένα. Είχε ευρεία χρήση ως καλλυντικό από γυναίκες όλων των κοινωνικών στρωμάτων, κυρίως για τη λεύκανση του προσώπου, καθώς το λευκό χρώμα συμβόλιζε την αγνότητα και την αριστοκρατική καταγωγή. Υπήρχε και σε ροζ απόχρωση, με την προσθήκη κιννάβαρης. Παρόλο που η χρήση μολυβδούχων καλλυντικών σκονών, χωρίς χημική επεξεργασία, ξεκινά από την 3η χιλιετία π.Χ. στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία και από την Εποχή του Χαλκού στην Ελλάδα, τουλάχιστον από τον 6ο αι. π.Χ. —και συστηματικά από τον 4ο αι. π.Χ.— επικράτησε η τεχνητά παραγόμενη πούδρα, που προέκυπτε από την έκθεση μεταλλικού μόλυβδου σε ξίδι. Πρόκειται, όμως, για μια τοξική ουσία, με βλαβερές επιπτώσεις στην υγεία, αναγνωρισμένες ήδη από την ελληνιστική (Νίκανδρος, Ἀλεξιφάρμακα, στ. 600) και τη ρωμαϊκή εποχή.

Στο θέατρο, κατά την παράδοση, ο Θέσπις επάλειψε πρώτος στο πρόσωπό του με ψιμύθιο στις πρώτες παραστάσεις τραγωδίας. Πιθανώς, το εφάρμοζαν οι κωμαστές (6ος αι. π.Χ.) και οι φαλλοφόροι, καθώς και οι κανηφόροι στην πομπή των Μεγάλων Παναθηναίων. Φυλασσόταν σε σκεύη καλλωπισμού (πυξίδες, λεκανίδες), που έχουν εντοπιστεί σε γυναικείες ταφές, αλλά και σε ταφές αρχαίων υποκριτών, όπως του Μακαρέως στον Κεραμεικό (μέσα 4ου αι. π.Χ.)˙ εύρημα που συνδέεται με τη χρήση του ψιμυθίου από τους άνδρες υποκριτές για τη λεύκανση των ακάλυπτων μελών του σώματος (π.χ. χέρια), με στόχο την απόδοση της γυναικείας επιδερμίδας επί σκηνής.

Η καθημερινή χρήση ψιμυθίου από το γυναικείο φύλο έγινε αντικείμενο σάτιρας στη Μέση Κωμωδία και στη ρωμαϊκή σατιρική ποίηση, κυρίως μέσω χαρακτήρων ηλικιωμένων γυναικών που λεύκαιναν το πρόσωπο για να δείχνουν νεότερες. Το ψιμύθιο διαδόθηκε ευρέως κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο. Οι Ρωμαίες υιοθέτησαν το μολυβδόχρωμα από τις Ελληνίδες, ενώ υπάρχουν αναφορές και στη ρωμαϊκή κωμωδία. Στο ρωμαϊκό θέατρο, τον 2ο αι. π.Χ., οι άνδρες υποκριτές που ερμήνευαν γυναικείους ρόλους άσπριζαν επίσης τα χέρια τους, προτιμώντας, όμως, τον γύψο.

Στο μεσαιωνικό θέατρο, για το βάψιμο του προσώπου, ορισμένοι γελωτοποιοί ή ηθοποιοί μυστηρίων που υποδύονταν θεϊκές μορφές χρησιμοποιούσαν πιο οικονομικά υλικά, κυρίως αλεύρι ή κιμωλία. Στην Αναγέννηση, η λευκή σκόνη ανθρακικού μόλυβδου, ιδίως η βενετσιάνικη, επανήλθε ως δημοφιλές καλλυντικό της αριστοκρατίας (και για τα δύο φύλα), εδραιώνοντας τη χλωμή όψη ως αισθητικό πρότυπο, το οποίο διαδόθηκε ταχύτατα και στη σκηνή προς χρήση των ηθοποιών και των χορευτών. Στο ελισαβετιανό θέατρο, το ψιμύθιο ενέτεινε τις εκφράσεις του προσώπου και δήλωνε τα φαντάσματα.

Στην Κίνα, συνθετικός λευκός μόλυβδος παραγόταν ήδη από τον 8ο αι. π.Χ. Μαζί με τη σκόνη ρυζιού, προοριζόταν για καλλυντική χρήση, κυρίως από το γυναικείο φύλο. Στην όπερα του Πεκίνου, στην οποία το σκηνικό μακιγιάζ αποτελεί βασικό στοιχείο της συμβολικής απόδοσης των ρόλων (πχ. το λευκό δηλώνει τον ύπουλο χαρακτήρα), οι χρωστικές περιείχαν επίσης βαρέα μέταλλα, συμπεριλαμβανομένου του μολύβδου. Σήμερα, στις παραστάσεις των ποικίλων ειδών του ασιατικού θεάτρου υιοθετούνται ασφαλέστερες εναλλακτικές. Από τον 8ο αιώνα μ.Χ., η πρακτική μεταδόθηκε στην Ιαπωνία, όπου η λευκή σκόνη από ρύζι οσιρόι [oshiroi] εξελίχθηκε σε παχύρευστη πάστα με βάση τον μόλυβδο. Στο θέατρο Καμπούκι [Kabuki], εφαρμοζόταν σε παχιά στρώση ως βάση για τη σχεδίαση των χαρακτηριστικών του προσώπου. Το 1954 κυκλοφόρησε το πρώτο οσιρόι χωρίς μόλυβδο. Η λευκή πάστα με βάση τον μόλυβδο καθιερώθηκε από τον 17ο αιώνα και στο μακιγιάζ των γκεϊσών.

Στην Ευρώπη του 17ου και 18ου αιώνα, ιδίως στη Γαλλία, συνεχίστηκε η χρήση της λευκής πούδρας προσώπου με βάση τον ανθρακικό μόλυβδο για τον καθημερινό καλλωπισμό και των δύο φύλων, ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1770 επικρατούσε και στη σκηνή. Οι ηθοποιοί που έπαιζαν πλέον σε μόνιμες θεατρικές αίθουσες, φωτισμένες με κεριά (και από το 1783 με λάμπες πετρελαίου), προσάρμοσαν τα καθημερινά καλλυντικά για να αποκτήσουν πορσελάνινη όψη και να διακρίνονται τα πρόσωπά τους. Από τα μέσα του 18ου αιώνα η τοξικότητα του μόλυβδου άρχισε να αναγνωρίζεται, οδηγώντας στη σταδιακή εγκατάλειψη των τοξικών ουσιών. Κατά τον 19ο αιώνα, στην ευρωπαϊκή και αμερικανική σκηνή, οι εξελίξεις στον σκηνικό φωτισμό (υγραέριο, ηλεκτρικοί λαμπτήρες) ενέτειναν τη χρήση καλλυντικών για την απόδοση της χλωμής όψης. Προοδευτικά, κυριάρχησε η κιμωλία ως ασφαλέστερη επιλογή. Το 1873 ο Ludwig Leichner [Λούντβιχ Λάιχνερ] παρασκεύασε θεατρικά καλλυντικά απαλλαγμένα από μόλυβδο, αν και ως τα τέλη του αιώνα συνέχισαν να χρησιμοποιούνται τοξικά σκευάσματα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο μόλυβδος καταργήθηκε από τα καλλυντικά προσώπου τη δεκαετία του 1930, ενώ στην Ευρώπη τη δεκαετία του 1970, οδηγώντας στη δημιουργία ασφαλέστερων και εξειδικευμένων θεατρικών προϊόντων.

Πέρα από την ιστορία των υλικών, το κατάλευκο ψιμυθιωμένο πρόσωπο εδραιώθηκε ως αυτοτελές σκηνικό σύμβολο μέσα από μια μακρά παράδοση που ενσάρκωσε η μορφή του Pierrot [Πιερότος]. Η μελαγχολική αυτή φιγούρα-υπηρέτης πέρασε από την κομμέντια ντελλ άρτε (ως Pedrolino [Πεντρολίνο]) στη γαλλική σκηνή και στην παντομίμα, με το πουδραρισμένο, χωρίς μάσκα πρόσωπό της να συνδέεται ανεξίτηλα με τον χαρακτήρα. Τον 19ο αιώνα ο μίμος Jean-Gaspard Deburau [Ζαν-Γκασπάρ Ντεμπυρώ] καθιέρωσε στο Théâtre des Funambules του Παρισιού το ολόλευκο πρόσωπο του Πιερότου ως ουσιώδες γνώρισμα της σιωπηλής υποκριτικής, ενώ τον 20ό αιώνα ο Marcel Marceau [Μαρσέλ Μαρσώ], με τον χαρακτήρα Bip [Μπιπ], ανανέωσε την παράδοση, μετατρέποντας το ψιμυθιωμένο πρόσωπο του μίμου σε παγκόσμιο σύμβολο.