Thymele Logo
Search

έντεχνο άσμα [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 12
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Είδος επώνυμης φωνητικής μουσικής σύνθεσης, κατά κανόνα για μία φωνή με ενόργανη συνοδεία πιάνου, το οποίο συνδυάζει έντεχνες συνθετικές πρακτικές με ποίηση λόγιας προέλευσης και προορίζεται συνήθως για συναυλιακή παρουσίαση.

Ανάπτυξη

Το έντεχνο άσμα συνδέεται, ως προς την προϊστορία του, με τα άσματα των τροβαδούρων [troubadours] και τρουβέρων [trouvères], των ερωτοτραγουδιστών [Minnesänger] και αρχιτραγουδιστών [Meistersinger], καθώς και των μαδριγαλιστών. Προδρομικά δείγματα του είδους εμφανίστηκαν με την εδραίωση της μονωδίας στον όψιμο 16ο και τον πρώιμο 17ο αιώνα στην Ιταλία, τη Γερμανία, την Αγγλία και τη Γαλλία. Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα το έντεχνο άσμα απέκτησε τα χαρακτηριστικά που το διακρίνουν ως είδος: σύνθεση κυρίως για μία φωνή με τη συνοδεία πληκτροφόρου οργάνου, υπό την εμφανή επιρροή της όπερας και του ζίνγκσπιλ [Singspiel]. Στη Γερμανία διακρίθηκαν η Πρώτη Σχολή Τραγουδιού του Βερολίνου [Erste Berliner Liederschule], με έμφαση στη μελωδία και την απλή συνοδεία, η Δεύτερη Σχολή Τραγουδιού του Βερολίνου [Zweite Berliner Liederschule], με στροφή προς τη φυσικότητα του λαϊκού τραγουδιού, και η Κλασσική Σχολή της Βιέννης, με έμφαση στη δομική οργάνωση του πιανιστικού μέρους. Στη Γαλλία το είδος αντιπροσωπεύτηκε από το σανσόν [chanson], την καντατίλλη [cantatille] και τη ρομάντζα [romance], στην Αγγλία από τη μπαλάντα [ballad].


Στις γερμανόφωνες χώρες του 19ου αιώνα καθιερώθηκε ο όρος Kunstlied [γερμανικό έντεχνο τραγούδι], με κύριους εκπροσώπους τους Franz Schubert [Φραντς Σούμπερτ], Robert Schumann [Ρόμπερτ Σούμαν], Johannes Brahms [Γιοχάνες Μπραμς] και Hugo Wolf [Χούγκο Βολφ]. Το Kunstlied άσκησε ισχυρή επίδραση στη μουσική δημιουργία της Βοημίας και της Σκανδιναβίας. Στη Γαλλία καλλιεργήθηκε παράλληλα η γαλλική μελοντί [mélodie], η οποία επηρέασε με τη σειρά της τη ρωσική σχολή, με εκπροσώπους τον Μοντέστ Πετρόβιτς Μουσόργκσκι [Modest Petrovich Mussorgsky] και τον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι [Pyotr Ilyich Tchaikovsky]. Στην Ιταλία το έντεχνο άσμα καλλιεργήθηκε υπό την ισχυρή επίδραση της όπερας. Στις αρχές του 20ού αιώνα, στις γερμανόφωνες χώρες, το είδος αποτέλεσε πεδίο πειραματισμού για τη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης και όχημα του μουσικού εξπρεσιονισμού, ενώ καθιερώθηκε παράλληλα το έντεχνο άσμα με συνοδεία ορχήστρας. Αντίστοιχα, στη Ρωσία, την Ουγγαρία, την Ισπανία και τις Η.Π.Α. το είδος εξελίχθηκε με νέες τεχνικές. Μορφές έντεχνου άσματος καλλιεργήθηκαν επίσης εκτός της Δύσης, ιδίως στην Ανατολική Ασία και την Αυστραλία, κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.


Στον ελληνικό χώρο το έντεχνο άσμα για φωνή και συνοδεία πιάνου αναπτύχθηκε αρχικά στα Επτάνησα ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, στο πλαίσιο της διαρκούς διαπολιτισμικής επαφής της περιοχής με τον ευρωπαϊκό χώρο, ιδίως την Ιταλία, χωρίς να λείπουν οι γερμανικές και οι γαλλικές αναφορές. Τα έντεχνα άσματα των Επτανήσιων συνθετών, αρχικά σε ιταλική και, τουλάχιστον από το 1820, και σε ελληνική δημοτική ποίηση, χαρακτηρίστηκαν από τη σύζευξη στοιχείων της όπερας με τη λαϊκή και παραδοσιακή μουσική παρακαταθήκη (Νικόλαος Χαλικιόπουλος Μάντζαρος [Nikolaos Chalikiopoulos Mantzaros], Σπυρίδων Ξύνδας, Παύλος Καρρέρ [Pavlos Carrer], Ναπολέων Λαμπελέτ [Napoleon Lambelet], Γεώργιος Λαμπελέτ, Διονύσιος Λαυράγκας [Dionysios Lavrangas ], μεταξύ άλλων). Στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο το έντεχνο άσμα εμφανίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα, καλλιεργούμενο από Έλληνες συνθέτες που συνδέονταν άμεσα ή έμμεσα με μουσικά κέντρα της Ευρώπης, και παρουσιαζόταν σε ιδιωτικές μουσικές εκδηλώσεις αστικών οικιών που διέθεταν πιάνο ή άλλα όργανα, καθώς και στο πλαίσιο μουσικών ή συναυλιακών σωματείων.


Στις αρχές του 20ού αιώνα οι εκπρόσωποι της λεγόμενης «Εθνικής Μουσικής Σχολής» έδωσαν έμφαση στην καλλιέργεια του έντεχνου άσματος, μελοποιώντας ποίηση σε δημοτική γλώσσα και ενσωματώνοντας στοιχεία της δημοτικής και της βυζαντινής μουσικής παράδοσης. Έντεχνα άσματα συνέθεσαν επίσης Έλληνες συνθέτες συνδεδεμένοι με τον μεσοπολεμικό εξπρεσιονισμό, όπως ο Δημήτρης Μητρόπουλος [Dimitri Mitropoulos] ή δημιουργοί συνδεδεμένοι με τη νεοελληνική μουσική πρωτοπορία μετά το 1950. Οι Μάνος Χατζιδάκις [Manos Hatzidakis] και Μίκης Θεοδωράκης [Mikis Theodorakis], με το δικό του ιδιαίτερο ύφος ο καθένας, μελοποίησαν κατά κύριο λόγο ποίηση εκπροσώπων της Γενιάς του Τριάντα, ενσωματώνοντας στις έντεχνες πρακτικές τους στοιχεία παραδοσιακής, αστικολαϊκής και βυζαντινής μουσικής δημιουργίας και διαμορφώνοντας το λεγόμενο έντεχνο-λαϊκό τραγούδι.

Αγγλικά
art song
Γαλλικά
chanson, la / mélodie, la
Γερμανικά
Kunstlied, das / Lied, das
Ιταλικά
canzone d'arte, la

Συνώνυμα

έντεχνο τραγούδι, Lied

Σχετικοί όροι

φωνητική μουσική, καντάδα, μενεστρέλος, λιμπρέτο, μπελκάντο

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

[Pavlos] Carrer in particular was one of the first Greek opera composers to systematically engage in the creation of art songs. He composed numerous romances (mainly for soprano, performed by his wife Isavella Iatrà, who was a professional singer), heroic songs with patriotic content and folkloric colouring (in the spirit of klephtic ballads), opera paraphrases, and various dances, sometimes adopting European and sometimes Greek rhythms and styles.


«Ο [Παύλος] Καρρέρ, συγκεκριμένα, ήταν από τους πρώτους Έλληνες συνθέτες όπερας που ασχολήθηκαν συστηματικά με τη δημιουργία έντεχνων ασμάτων. Συνέθεσε πολυάριθμες ρομάντσες (κυρίως για υψίφωνο, τις οποίες ερμήνευε η σύζυγός του Ισαβέλλα Ιατρά, επαγγελματίας λυρική τραγουδίστρια), ηρωικά τραγούδια με πατριωτικό περιεχόμενο και δημώδη χροιά (στο πνεύμα των κλέφτικων τραγουδιών), παραφράσεις όπερας και διάφορους χορούς, υιοθετώντας άλλοτε ευρωπαϊκούς και άλλοτε ελληνικούς ρυθμούς και τεχνοτροπίες.»

Το απόσπασμα τεκμηριώνει τη συμβολή του Παύλου Καρρέρ στην καλλιέργεια του έντεχνου άσματος στα Επτάνησα, μέσα από τη σύνθεση ρομάντζας για υψίφωνο. Αναδεικνύεται παράλληλα ο τρόπος με τον οποίο το έντεχνο άσμα συνυπήρξε, στο έργο του ίδιου συνθέτη, με άλλα είδη λόγιας και δημώδους μουσικής παραγωγής.

Xepapadakou, A. (2022). Popular Song in Nineteenth-century Greece. In D.B. Scott (Ed.), Popular Song in the Nineteenth Century (pp. 297-316). Turnhout: Brepols.

Quote Icon

The voyeuristic violence forced by the spectator is reflected in Romeo Castellucci’s creation of "Schwanengesang" (Swansong), staged in the summer 2013 at the Festival d’Avignon. In an empty stage, the soprano Kerstin Avemo stands alone, interpreting the Lieder of Schubert, accompanied by the pianist Alain Franco, sitting slightly lower. The audience is on standby, when after some time the actress Valérie Dréville appears on stage, kneeling with her back to the audience. She repeats emphatically part of the lyrics and performs some stylized movements, fulfilling her duty as a dramatic artist. Suddenly she interrupts the “performance” when she realizes the presence of spectators. She turns and addresses them in a hushed and horrified voice: “What’s happening?”, “Is anyone here?”, “Who’s there?”, “What are you doing here?” Later in a crescendo of screaming she accuses the voyeuristic attitude of the audience by repeating the phrases: “What are you looking at? You are looking at what? What are you looking at?”, insulting and mocking the spectators. The actress-martyr reacts to the violence of the gaze with the violence of the words. In vain... for she will then succumb to our voracious gaze and to the pleasure of viewing, returning again to the humble safety of her role: “Please forgive me, I am only an actress”.


Η ηδονοβλεπτική βία που επιβάλλεται από τους θεατές αντικατοπτρίζεται στη δημιουργία του Romeo Castellucci, "Schwanengesang" [Κύκνειον Άσμα], που παρουσιάστηκε το καλοκαίρι του 2013 στο Φεστιβάλ της Αβινιόν. Σε μια άδεια σκηνή, η υψίφωνος Kerstin Avemo στέκεται μόνη της, ερμηνεύοντας τα έντεχνα άσματα [Lieder] του Schubert, συνοδευόμενη από τον πιανίστα Alain Franco, ο οποίος κάθεται ελαφρώς χαμηλότερα. Το κοινό βρίσκεται σε κατάσταση αναμονής, ώσπου, μετά από λίγη ώρα, εμφανίζεται στη σκηνή η ηθοποιός Valérie Dréville, γονατιστή με την πλάτη στραμμένη προς το κοινό. Επαναλαμβάνει με έμφαση μέρος των στίχων και εκτελεί κάποιες στιλιζαρισμένες κινήσεις, εκπληρώνοντας το καθήκον της ως δραματική καλλιτέχνις. Ξαφνικά διακόπτει την “παράσταση” όταν αντιλαμβάνεται την παρουσία των θεατών. Στρέφεται και τους απευθύνεται με χαμηλή και τρομοκρατημένη φωνή: «Τι συμβαίνει;», «Είναι κανείς εδώ;», «Ποιος είναι εκεί;», «Τι κάνετε εδώ;». Αργότερα, σε ένα κρεσέντο κραυγών, κατηγορεί την ηδονοβλεπτική στάση του κοινού, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις: «Τι κοιτάτε; Κοιτάτε τι; Τι κοιτάτε;», προσβάλλοντας και περιγελώντας τους θεατές. Η ηθοποιός-μάρτυρας αντιδρά στη βία του βλέμματος με τη βία των λέξεων. Μάταια… καθώς τελικά υποκύπτει στη λαίμαργη ματιά μας και την ηδονή της θέασης, επιστρέφοντας και πάλι στην ταπεινή ασφάλεια του ρόλου της: «Σας παρακαλώ, συγχωρέστε με, είμαι απλώς μια ηθοποιός».

Το απόσπασμα καταδεικνύει τη μετάθεση του έντεχνου άσματος, και συγκεκριμένα του κύκλου Lieder του Schubert, από τη συναυλιακή αίθουσα στο πεδίο της σύγχρονης σκηνικής επιτέλεσης. Μέσω της σκηνοθεσίας του Castellucci, το έντεχνο άσμα λειτουργεί ως δραματουργικό υλικό που αναδιαπραγματεύεται τη σχέση ερμηνεύτριας και κοινού.

Papalexiou, Ε. (2015). The Dramaturgies of the Gaze: Strategies of Vision and Optical Revelations in the Theatre of Romeo Castellucci and the Socìetas Raffaello Sanzio, in: G. Rodosthenous (ed.), Theatre as Voyeurism. The Pleasures of Watching, pp. 50-68, London: Palgrave-Macmillan.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

John Dowland [Τζων Ντάουλαντ], The First Booke of Songes [Το πρώτο βιβλίο ασμάτων] (1597), αρ.…

Giulio Caccini [Τζούλιο Κατσίνι], Le Nuove Musiche [Η νέα μουσική] (1601). Roberto Balconi…

Heinrich Schütz [Χάινριχ Σουτς], "Herr, nun lässest du deinen Diener" ["Κύριε, τώρα αφήνεις τον δούλο…

Franz Schubert [Φραντς Σούμπερτ], "Gretchen am Spinnrade" [«Η Μαργαρίτα στο ροδάνι»], έργο 2, D 118…

Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν], "An die ferne Geliebte" [«Στη μακρινή αγαπημένη»] (1816). Fritz…

Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ], "Nuit d'étoiles" [«Έναστρη Νύχτα»] (1880). Sabine Devieilhe [Σαμπίν Ντεβιέλ], υψίφωνος, Alexandre…

Francis Poulenc [Φρανσίς Πουλένκ], "Métamorphoses" [«Μεταμορφώσεις»] (1943). Catherine Dubosc [Κατρίν Ντιμπόσκ], υψίφωνος, Pascal Rogé…

Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους], Vier letzte Lieder [Τέσσερα τελευταία άσματα] (1948). Margaret Price…

Luciano Berio [Λουτσάνο Μπέριο], Sequenza III [Ακολουθία III] (1965). Cathy Berberian [Κάθι Μπερμπεριάν],…

Απόσπασμα από την παράσταση χοροθεάτρου May B (1981), μια δημιουργία της Maguy Marin [Μαγκύ Μαρέν]

Σπυρίδων Ξύνδας, «Νάνι-νάνι». Μαρίνα Βουλογιάννη, υψίφωνος, Νέλλη Σεμιτέκολο, πιάνο.

«Μουσική και Λόγος!», 24.10.2024, Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη. Συναυλία με έργα Ελλήνων συνθετών για…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Chansonnier du roi [Χειρόγραφο του βασιλέως], Bibliothèque nationale de France, Manuscrits, Français 844…

Franz Schubert: το έντεχνο άσμα "Gretchen am Spinnrade" [Η Μαργαρίτα στο ροδάνι] (Opus 2), αντλεί…

Νικόλαος Χαλικιόπουλος Μάντζαρος (1795-1872), θεμελιωτής της Επτανησιακής Μουσικής Σχολής, στο πλαίσιο της οποίας καλλιεργήθηκε συστηματικά…

Το ποίημα «Το Φίλημα» του Γεωργίου Ζαλοκώστα, γνωστό και ως «Μια βοσκοπούλα αγάπησα», έτυχε…

βασική

Chew, G., Mathiesen, T., Payne, T., & Fallows, D. (2001). Song. Grove Music Online. Retrieved 2 Jan. 2025, from www.oxfordmusiconline.com....

Meister, B. (1980). An Introduction to the Art Song. New York: Taplinger Publishing Company.

Michels, U. (1994). Άτλας της Μουσικής. Από τους προϊστορικούς χρόνους έως την Αναγέννηση (ΙΕΜΑ Μετ. και μουσικολογική Επιμ.). Αθήνα: Φίλιππος Νάκας.

Varcoe, S. (2000). European Art Song. The Cambridge Companion to Singing. Cambridge: Cambridge University Press. 109-122.

συμπληρωματική

Gheorghiță, N. (Ed.) (2020). 19th-Century Salon Music from the Balkans. Bucharest: Editura Universității Naționale de Muzică București.

Kennedy, M. & Bourne Kennedy, J. (2012). The Oxford Dictionary of Music (6th ed.) (Tim Rutherford-Johnson, Επιμ.). Oxford: Oxford University Press.

Kimball, C. (2006). Song: A Guide to Art Song Style and Literature (rev. ed.). Milwaukee: Hal Leonard.

Machlis, J., & Forney, K. (1996). Η απόλαυση της μουσικής. Εισαγωγή στην τέχνη της διεισδυτικής ακρόασης (Δημήτρης Πυργιώτης, Μετ. και επιμ.). Αθήνα: Fagotto books.

Moore, F. L. & Varchaver, M. (1999). Dictionary of the Performing Arts. Chicago: Contemporary Books.

Samson, J. (Ed.) (2004). The Cambridge History of Nineteenth-Century Music. Cambridge: Cambridge University Press.

Seaton, D. (1987). The Art Song: a Research and Information Guide. New York: Garland Publishing Co.

Tokita, A. M. & Cheung, J. H. Y. (Eds.) (2023). The Art Song in East Asia and Australia, 1900 to 1950. New York: Routledge.

Xepapadakou, A. & Charkiolakis, A. (2017). Interspersed with Musical Entertainment: Music in Greek Salons of the 19th Century. Athens: Hellenic Music Centre.

Λιάβας, Λ. (2009). Το ελληνικό τραγούδι από το 1821 έως τη δεκαετία του 1950. Αθήνα: Εμπορική Τράπεζα.

Σακαλλιέρος, Γ. (2023). Όψεις του μουσικού μοντερνισμού στον ελληνικό 20ό αιώνα. Πρόσωπα, ρεύματα, έργα, θεσμοί. Αθήνα: Κάλλιπος / Ανοικτές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις.

Φούλιας, Ι. (2021). Στοιχεία μουσικής ανάλυσης: Αρμονικό λεξιλόγιο, γλωσσάριο μουσικών όρων και οδηγίες συγγραφής εργασιών. Αθήνα: Κάλλιπος / Ανοικτές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. έντεχνο άσμα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/έντεχνο-άσμα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «έντεχνο άσμα». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/έντεχνο-άσμα.

MLA

«έντεχνο άσμα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/έντεχνο-άσμα.

1326