κόντρα τενόρος [ουσ. αρσ.]

Ο όρος contratenor εμφανίστηκε τον 14ο αιώνα για να περιγράψει μια μουσική γραμμή σε αντίστιξη προς αυτή του τενόρου [tenor]. Έναν αιώνα αργότερα, η γραμμή αυτή διαχωρίστηκε σε contratenor bassus (τη μετέπειτα γραμμή του μπάσου) και contratenor altus, μια υψηλή γραμμή, αδόμενη από άνδρες με φυσικά υψηλή φωνή, αγόρια, ή άνδρες που χρησιμοποιούσαν την τεχνική του φαλσέττο. Αυτή η φωνή, γνωστή ως alto στην Ιταλία, haute-contre στη Γαλλία και countertenor στην Αγγλία, κυριάρχησε στη θρησκευτική μουσική της Αναγέννησης και του Μπαρόκ. Με την ανάδυση των καστράτων στην όπερα του 17ου και 18ου αιώνα, οι αντίστοιχοι άνδρες υψίφωνοι (που δεν είχαν ευνουχιστεί) περιορίστηκαν σχεδόν αποκλειστικά στο εκκλησιαστικό ρεπερτόριο.

Στην όπερα του Μπαρόκ, και ιδίως στην όπερα σέρια, η υψηλή ανδρική φωνή δεν δήλωνε θηλυπρέπεια αλλά, αντιθέτως, ηρωική αρρενωπότητα. Οι ρόλοι του primo uomo, δηλαδή του πρωταγωνιστή-ήρωα, του ηγεμόνα, του στρατηλάτη ή του ημίθεου, γράφονταν κατά κανόνα για την εξαιρετικά υψηλή φωνή του καστράτου σοπράνο ή άλτο: χαρακτηριστικά, ο Georg Friedrich Händel [Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ] προόρισε τον ρόλο του Ιουλίου Καίσαρα από την ομότιτλη όπερα για τον καστράτο Senesino [Σενεζίνο] και αντιστοίχως τον ρόλο του Rinaldo [Ρινάλντο] για τον Nicolini [Νικολίνι]. Η αισθητική αυτή σύμβαση απέδιδε στο ύψος της φωνής την υπερ-ανθρώπινη ισχύ, τη γενναιότητα και την ευγένεια, σε πλήρη αντίθεση προς το ρομαντικό ιδεώδες του 19ου αιώνα, που ταύτισε τον ηρωικό πρωταγωνιστή με τη βαθιά, «αρρενωπή» φωνή του οξυφώνου ή του βαρυτόνου. Οι σημαντικότεροι καστράτοι της εποχής, όπως ο Farinelli [Φαρινέλλι], καλλιτεχνικό όνομα του Carlo Broschi [Κάρλο Μπρόσκι], ο Senesino [Σενεζίνο] και ο Caffarelli [Καφαρέλλι], υπήρξαν οι πρώτοι διεθνείς αστέρες της λυρικής σκηνής. Τους ίδιους ακριβώς ρόλους, αναλαμβάνουν σήμερα οι κόντρα τενόροι με τη φυσική τους φωνή.

Η φωνή του κόντρα τενόρου γνώρισε παρακμή τον 19ο αιώνα, αλλά αναβίωσε στα μέσα του 20ού αιώνα, χάρη στον πρωτοπόρο Άγγλο τραγουδιστή Alfred Deller [Άλφρεντ Ντέλλερ]. Ο Deller, σε συνεργασία με συνθέτες όπως ο Michael Tippett [Μάικλ Τίππετ], επανέφερε στο προσκήνιο το ρεπερτόριο του Henry Purcell [Χένρυ Πέρσελ] και άλλων συνθετών του Μπαρόκ. Η επιτυχία του άνοιξε τον δρόμο για μια νέα γενιά ερμηνευτών, οι οποίοι άρχισαν να αναλαμβάνουν τους ρόλους που είχαν γραφτεί για καστράτους, αντικαθιστώντας τις μεσοφώνους και κοντράλτο που τους ερμήνευαν μέχρι τότε. Η αναβίωση αυτή ενέπνευσε πολλούς σύγχρονους συνθέτες να γράψουν ρόλους ειδικά για τη φωνή του κόντρα τενόρου. Ο Benjamin Britten [Μπέντζαμιν Μπρίττεν] έγραψε τον ρόλο του Όμπερον στο Όνειρο θερινής νύχτας [A Midsummer Night's Dream] για τον Deller, ενώ ο Philip Glass [Φίλιπ Γκλας] εμπιστεύτηκε τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον κόντρα τενόρο στην όπερά του Ακενατόν [Akhnaten]. Άλλοι συνθέτες που χρησιμοποίησαν τη φωνή αυτή είναι οι György Ligeti [Γκιέργκι Λίγκετι] (Le Grand Macabre), Aribert Reimann [Άριμπερτ Ράιμαν] (Μήδεια [Medea]) και Andrew Lloyd Webber [Άντριου Λόυντ Ουέμπερ] στο ροκ μιούζικαλ Ιησούς Χριστός Σουπερστάρ [Jesus Christ Superstar]. Στους σημαντικότερους σύγχρονους κόντρα τενόρους συγκαταλέγονται οι James Bowman [Τζέιμς Μπάουμαν], Andreas Scholl [Αντρέας Σολ], David Daniels [Ντέιβιντ Ντάνιελς], Philippe Jaroussky [Φιλίπ Ζαρουσκί] και Jakub Józef Orliński [Γιάκουμπ Γιούζεφ Ορλίνσκι].

Στην Ελλάδα, ο κόντρα τενόρος Άρης Χριστοφέλλης [Aris Christofellis] υπήρξε ο πρωτοπόρος που επανέφερε στο διεθνές ρεπερτόριο ξεχασμένες άριες γραμμένες για καστράτους, ενώ διάδοχός του θεωρείται ο διεθνώς αναγνωρισμένος Νίκος Σπανός [Nikos Spanos]. Στη σύγχρονη ποπ και ροκ σκηνή, εμβληματικές περιπτώσεις καλλιτεχνών οι οποίοι φέρουν τη φωνητική ταυτότητα του κόντρα τενόρου είναι ο πρωτοπόρος της αβάν-γκαρντ ποπ Klaus Nomi [Κλάους Νόμι] και ο Jimmy Somerville [Τζίμμυ Σόμερβιλ] (Bronski Beat, The Communards), του οποίου η φυσική φωνή ταυτίστηκε με τον ήχο της συνθ-ποπ [synth-pop] της δεκαετίας του 1980, απηχώντας παράλληλα την κοινωνική και ακτιβιστική του δράση.