αρχιμουσικός [ουσ. αρσ., ουσ. θηλ.]

Ο/Η αρχιμουσικός επιτελεί το έργο του/της στεκόμενος/στεκόμενη συνήθως σε υπερυψωμένη θέση, το πόντιουμ, προκειμένου να διατηρεί οπτική επαφή με όλα τα μέλη του μουσικού συνόλου. Κεντρικό εργαλείο της εργασίας του/της αποτελεί η παρτιτούρα, δηλαδή το πλήρες μουσικό κείμενο που περιλαμβάνει όλες τις οργανικές και φωνητικές γραμμές της σύνθεσης σε παράλληλη διάταξη. Η καθοδήγηση πραγματοποιείται μέσω κινήσεων των χεριών και του σώματος, συχνά με τη χρήση μιας λεπτής ράβδου που ονομάζεται μπαγκέτα, η οποία χρησιμεύει για την ακριβή υπόδειξη του χρόνου και του ρυθμού. Οι αποφάσεις του/της αρχιμουσικού καθορίζουν τη φυσιογνωμία της εκτέλεσης, καθώς αυτός/αυτή ορίζει την ταχύτητα [τέμπο], τον συγχρονισμό των μουσικών οργάνων, τις δυναμικές διακυμάνσεις της έντασης και τον χρωματισμό των μουσικών φράσεων. Μέσω της προσωπικής του/της ερμηνευτικής οπτικής, εξασφαλίζει την ηχητική ισορροπία ανάμεσα στις διαφορετικές ομάδες της ορχήστρας και την ομοιογένεια του αποτελέσματος. Στο μουσικό θέατρο και την όπερα, ο ρόλος του/της καθίσταται ακόμη πιο σύνθετος, καθώς οφείλει να συντονίζει τη δράση επί σκηνής με την ορχήστρα, διασφαλίζοντας τη συνοχή ανάμεσα στη μουσική και τη δραματουργία.

Η εξέλιξη του ρόλου του/της αρχιμουσικού αντανακλά τη σταδιακή πορεία της μουσικής εκτέλεσης από τα ολιγάριθμα σύνολα έως τις μεγάλες συμφωνικές ορχήστρες. Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε ακριβής αντιστοίχιση με τη σημερινή έννοια, ενώ κατά τον Μεσαίωνα ο επικεφαλής των εκκλησιαστικών χορωδιών ήταν επιφορτισμένος με τον συγχρονισμό των τραγουδιστών. Κατά την Αναγέννηση, η άνθιση της πολυφωνίας αύξησε την ανάγκη για έναν συντονιστή, η οποία έγινε πιο επιτακτική στην περίοδο του Μπαρόκ λόγω της αύξησης του μεγέθους των οργανικών συνόλων. Τότε, ο επικεφαλής έπαιζε συχνά ταυτόχρονα το συνεχές βάσιμο [basso continuo)] από το τσέμπαλο ή το εκκλησιαστικό όργανο. Στην περίοδο του κλασσικισμού, με την κυριαρχία της συμφωνίας και του κοντσέρτου, ο ρόλος άρχισε να αυτονομείται από εκείνον του εξάρχοντα βιολονίστα. Συνθέτες όπως οι Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ] και Joseph Haydn [Γιόζεφ Χάυντν] διηύθυναν συχνά τα έργα τους από το πιάνο. Ωστόσο, στην περίοδο του ρομαντισμού καθιερώθηκε πλήρως ο αρχιμουσικός ως επαγγελματίας αποκλειστικά υπεύθυνος για τη μουσική διεύθυνση και την ερμηνεία. Σημαντικοί αρχιμουσικοί όπως οι Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ], Felix Mendelssohn-Bartholdy [Φέλιξ Μέντελσον-Μπαρτόλντι], Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ], Hans von Bülow [Χανς φον Μπούλοφ], και Gustav Mahler [Γκούσταβ Μάλερ] διαμόρφωσαν την τέχνη της διεύθυνσης ορχήστρας ως αυτόνομο αντικείμενο.

Στο πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα, προσωπικότητες όπως οι Arturo Toscanini [Αρτούρο Τοσκανίνι], Herbert von Karajan [Χέρμπερτ φον Κάραγιαν], Leonard Bernstein [Λέοναρντ Μπερνστάιν] και ο Δημήτρης Μητρόπουλος [Dimitri Mitropoulos] προσέδωσαν ηγεμονικές διαστάσεις στον ρόλο, ενισχύοντας τον βεντετισμό μέσα από το πρότυπο του αρχιμουσικού-σταρ. Αν και ο χώρος παρέμεινε για δεκαετίες ανδροκρατούμενος, από τα τέλη του 19ου αιώνα άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες γυναίκες, ενώ σήμερα έχουν ενταχθεί πλήρως σημαντικές αρχιμουσικοί, όπως η Marin Alsop [Μάριν Άλσοπ] και η Barbara Hannigan [Μπάρμπαρα Χάννιγκαν].

Η συστηματική σπουδή της διεύθυνσης ορχήστρας αποτελεί σήμερα ένα ιδιαίτερα απαιτητικό ακαδημαϊκό αντικείμενο. Προϋποθέτει υψηλού επιπέδου θεωρητικές γνώσεις, οξυμένες ακουστικές ικανότητες και άριστη γνώση ενός οργάνου, συνήθως του πιάνου, για τη μελέτη των έργων. Πολλοί/Πολλές αρχιμουσικοί εξειδικεύονται σε συγκεκριμένα ρεπερτόρια, όπως η μουσική μπαρόκ ή η σύγχρονη δημιουργία. Παράλληλα, έχει πλέον καθιερωθεί ο θεσμός του/της βοηθού αρχιμουσικού, που υποστηρίζει τη διαδικασία των δοκιμών ή αναλαμβάνει τη διεύθυνση τμημάτων εκτός σκηνής, ιδιαίτερα στο οπερατικό ρεπερτόριο όπου οι χωρικές απαιτήσεις της μουσικής το επιβάλλουν.