Thymele Logo
Search

θέατρο των καταπιεσμένων [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύστημα θεατρικών παιχνιδιών, ασκήσεων, τεχνικών και επιμέρους επιτελεστικών ειδών και δράσεων, που έχουν στόχο τον κριτικό στοχασμό, τον διάλογο και τον προσωπικό και κοινωνικό μετασχηματισμό ατόμων ή ομάδων που υφίστανται καταπίεση υπό τη μορφή διακρίσεων, έλλειψης ελευθερίας και κοινωνικής ή οικονομικής ανισότητας.

Ανάπτυξη

Το θέατρο των καταπιεσμένων [teatro do oprimido] είναι μία μορφή ακτιβιστικού, πολιτικού και κοινωνικού εφαρμοσμένου θεάτρου που ανέπτυξε ο Βραζιλιάνος σκηνοθέτης και συγγραφέας Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ] μαζί με ομάδες ηθοποιών και μη ηθοποιών σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Η μέθοδος διαμορφώθηκε υπό την επίδραση του κινήματος της κριτικής παιδαγωγικής του Βραζιλιάνου παιδαγωγού Paulo Freire [Πάουλο Φρέιρε] και κυρίως του βιβλίου του Η αγωγή του καταπιεζόμενου [Pedagogia do oprimido, 1970]. Το θέατρο των καταπιεσμένων αποτελεί μια διαδραστική θεατρική μέθοδο που στόχο έχει να ενδυναμώσει τις καταπιεσμένες ομάδες της κοινωνίας και να τους προσφέρει φωνή και εργαλεία για δράση. Περιλαμβάνει τόσο ένα οργανωμένο σύστημα επιτελεστικών ειδών, δράσεων, τεχνικών και μεθόδων θεατρικής εκπαίδευσης, το οποίο απευθύνεται σε ηθοποιούς και σε πολίτες (ηθο-θεατές/ηθο-θεάτριες [spect-actors]), όσο και ένα σύνολο αρχών που πλαισιώνουν τη σχέση μεταξύ πολιτικής και θεάτρου. Το θέατρο των καταπιεσμένων ανατρέπει τον παραδοσιακό χωροταξικό διαχωρισμό μεταξύ κοινού και σκηνής, αντιπροτείνοντας μία νέα ηθική και αισθητική θεώρηση της σχέσης αυτής, καθώς το κοινό συμμετέχει ενεργά και έχει τη δυνατότητα να προτείνει λύσεις σε πραγματικά κοινωνικά προβλήματα.


Το θέατρο των καταπιεσμένων έχει πλέον ευρεία διεθνή εφαρμογή σε κοινωνικές, πολιτικές, εκπαιδευτικές και θεραπευτικές δράσεις, ασκείται από κέντρα θεάτρου των καταπιεσμένων και ομάδες θεάτρου των καταπιεσμένων σε περισσότερες από 70 χώρες, ενώ τα καταστατικά κείμενα του Boal έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Έχει επηρεάσει σημαντικά τη σύγχρονη θεατρική πρακτική, τις συμμετοχικές θεατρικές δράσεις, την τέχνη της επιτέλεσης, το θέατρο του πραγματικού, τη θεατροπαιδαγωγική, αλλά και την πολιτική θεωρία. Έχει, επίσης, ενταχθεί διεθνώς σε προγράμματα σπουδών της επαγγελματικής θεατρικής εκπαίδευσης.


Ο/Η καταπιεσμένος/καταπιεσμένη στο θέατρο των καταπιεσμένων είναι αυτός ή αυτή που υφίσταται την αδικία και/ή τη βία και προσπαθεί μέσα από τη θεατρική πράξη να αντιδράσει. Πρόκειται για το πρόσωπο που έχει χάσει το δικαίωμα να εκφράζεται και να ενεργεί με γνώμονα τη θέληση και τις ανάγκες του και, ως εκ τούτου, τοποθετείται στην κατάσταση του/της υπάκουου/υπάκουης ακροατή/ακροάτριας ενός μονολόγου.


Σύμφωνα με το θέατρο των καταπιεσμένων, οι ηθοποιοί, ως ειδικοί/ειδικές στην τέχνη της έκφρασης, δεν κατέχουν το μονοπώλιο της σκηνής. Δίνεται χώρος για την είσοδο στη σκηνή στους/στις ενεργούς/ενεργές θεατές/θεάτριες, τους/τις ηθο-θεατές/ηθο-θεάτριες. Οι δυνατότητες του πειραματισμού και της εξερεύνησης που προσφέρει το θέατρο στην περιοχή της αυτογνωσίας βασίζονται στο αξίωμα ότι η θεατρικότητα είναι μία εγγενής ανθρώπινη ιδιότητα, που επιτρέπει στον άνθρωπο να παρατηρήσει τον εαυτό του εν δράσει και να επιτελέσει συνειδητές αλλαγές στη συμπεριφορά του. Η αυτοσυνείδηση που κατακτάται με τον τρόπο αυτόν προσφέρει τη δυνατότητα στο άτομο να φαντάζεται παραλλαγές της δράσης του και να μελετά εναλλακτικές δυνατότητες για τη ζωή του. Και επειδή το θέατρο των καταπιεσμένων είναι ζωντανό, βιωματικό, σωματικό αφήγημα, η μετάβαση από το παθητικό εγώ στο ενεργητικό εγώ δεν είναι απλώς θεωρητική, αλλά πολιτική πράξη.


Το «οπλοστάσιο των καταπιεσμένων» στο θέατρο των καταπιεσμένων αποτελείται από πολιτιστικά, δημιουργικά και επικοινωνιακά μέσα, που στόχο έχουν να σπάσουν τη σιωπή, να φωτίσουν την αδικία και να καλλιεργήσουν συνείδηση και συλλογική δράση. Πρώτο στοιχείο του «οπλοστασίου» είναι το σώμα, όργανο καταπίεσης αλλά και αντίστασης, που μπορεί να εκφράσει καταστάσεις οι οποίες είναι δύσκολο να εκφραστούν με τον λόγο. Σημαντικό εργαλείο είναι και η φωνή ως αφήγηση, κραυγή και τραγούδι για την έκφραση του πόνου και της επιθυμίας για αλλαγή. Το «οπλοστάσιο» ενισχύεται μέσα από την κοινότητα, καθώς η συλλογική δράση, η συμπαράσταση και η ομαδική δημιουργία είναι ισχυρά μέσα αντίστασης, ενώ η φαντασία και το παιχνίδι ανοίγουν δρόμους εκεί όπου η καταπίεση καθηλώνει. Τα μέσα αυτά, με τη μορφή κυρίως παιχνιδιών και ασκήσεων του θεάτρου των καταπιεσμένων, αποτελούν μία συστηματική μέθοδο θεατρικής εκπαίδευσης και στοχεύουν στην ενεργοποίηση των συμμετεχόντων/συμμετεχουσών για την ανάπτυξη της συλλογικής τους δημιουργικότητας. Τα κυριότερα επιμέρους παραστατικά είδη είναι το θέατρο φόρουμ, το εικονοθέατρο, το θέατρο-εφημερίδα, το νομοθετικό θέατρο, το αόρατο θέατρο και το ουράνιο τόξο της επιθυμίας· η αισθητική των καταπιεσμένων συγκροτεί το ύστερο θεωρητικό και παιδαγωγικό πλαίσιο του συστήματος. Τα είδη του θεάτρου των καταπιεσμένων συνεχώς πολλαπλασιάζονται και προσαρμόζονται στις κατά τόπους θεατρικές και πολιτικές παραδόσεις.

Αγγλικά
theatre of the oppressed
Γαλλικά
théâtre de l’opprimé, le
Γερμανικά
Theater der Unterdrückten, das
Ιταλικά
teatro dell’oppresso, il

Σχετικοί όροι

τζόκερ, κάθαρσις, επικό θέατρο, παιχνιδασκήσεις, ψυχόδραμα, θέατρο στη φυλακή, στρατευμένο θέατρο

Μη προτεινόμενοι όροι

θέατρο του καταπιεσμένου

Πεδίο εφαρμογής

• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Μερικοί άνθρωποι κάνουν το θέατρο επάγγελμά τους, οπότε πρέπει να εξασκηθούν, να μάθουν να ποστάρουν τη φωνή τους, να χρησιμοποιούν τα αισθήματά τους, αλλά για να είσαι θέατρο είναι αρκετό το να είσαι ανθρώπινη ύπαρξη. Το Θέατρο των Καταπιεσμένων ασχολείται με το θέατρο το οποίο είσαι και όχι με το θέατρο το οποίο κάνεις. Έτσι, αυτό το οποίο προσπαθούμε, είναι να έχουμε ένα σύστημα ασκήσεων, παιχνιδιών και τεχνικών που να βγάζουν από μέσα σου αυτό που ήδη έχεις. Δεν είναι για να σου δώσει κάτι που είναι αλλότριο σε σένα. Κατά κάποιον τρόπο ανάγεται στη μαιευτική του Σωκράτη: απαντώντας στις ερωτήσεις, ανακαλύπτεις τη γνώση που ήδη είχες κρυμμένη μέσα σου. Αυτό που έγραψα, λοιπόν, και στο βιβλίο μου “για ηθοποιούς και μη ηθοποιούς” ήταν ότι η γλώσσα που χρησιμοποιούν οι ηθοποιοί και οι μη ηθοποιοί είναι η ίδια, είναι η θεατρική γλώσσα. Έχουμε πάθη στη σκηνή και πάθη στη ζωή μας. Χρησιμοποιούν τη φωνή τους στη σκηνή, κινούν το σώμα τους στη σκηνή οι ηθοποιοί, όπως κάνουμε όλοι στην πραγματική μας ζωή. Χρησιμοποιούμε την ίδια “γλώσσα”. Αλλά ο ηθοποιός έχει τη συνείδηση του ότι χρησιμοποιεί αυτή τη γλώσσα ενώ εμείς στην καθημερινή μας ζωή δεν έχουμε αυτή τη συνείδηση. Έτσι αυτό το οποίο προσπαθεί το Θέατρο των Καταπιεσμένων είναι να φέρει αυτή τη συνείδηση στους ανθρώπους οι οποίοι ήδη μιλούν θέατρο χωρίς να το ξέρουν. Έχει να κάνει με τη γνώση του ότι, θέλεις δε θέλεις, σ’ αρέσει δεν σ’ αρέσει η γλώσσα που χρησιμοποιείς, είναι θέατρο, αυτή είναι η έκφραση. Έτσι, επικοινωνείς μέσω των αισθήσεων, όχι αποκλειστικά και μόνο με τη λογική.»

Ο Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ], σε συνέντευξή του στην Ελευθερία Σαπουντζή, υποστηρίζει ότι το θέατρο είναι γλώσσα την οποία χρησιμοποιούν όλοι οι άνθρωποι στην καθημερινή τους ζωή, συνήθως χωρίς να το συνειδητοποιούν. Το θέατρο των καταπιεσμένων επιδιώκει να καλλιεργήσει αυτήν τη συνείδηση, αξιοποιώντας ασκήσεις, παιχνίδια και τεχνικές που αναδεικνύουν όσα ο/η συμμετέχων/συμμετέχουσα ήδη κατέχει.

Σαπουντζή, Ε. (2008, Νοέμβριος 24). Αουγκούστο Μπόαλ. Το Βήμα. www.tovima.gr...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ] στο Πανεπιστήμιο Harvard (2003), προσκεκλημένος της πρωτοβουλίας Cultural Agents [Πολιτισμικοί…

Μαθητές και μαθήτριες της 12ης τάξης [Year 12] παρουσιάζουν σύνθεση εικονοθεάτρου πάνω στο τραγούδι "Read…

Ο Julian Boal [Τζούλιαν Μποάλ], γιος του Augusto Boal [Αουγκούστο Μποάλ] και ιδρυτικό μέλος…

Ντοκιμαντέρ του NOMADOC για την πρόσληψη και την εφαρμογή του θεάτρου των καταπιεσμένων στην Ελλάδα.…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Το «δέντρο» του θεάτρου των καταπιεσμένων, σχηματική απεικόνιση με την οποία ο Augusto Boal…

Η ομάδα Parteciparte, με έδρα τη Ρώμη, στο Μογκαντίσου της Σομαλίας (12–21 Δεκεμβρίου 2016).…

Αφίσα της παράστασης θεάτρου φόρουμ Δώσ' μου ένα φιλάκι της Ακτιβιστικής Ομάδας Θεάτρου του Καταπιεσμένου

Φοιτητές/φοιτήτριες και διδάσκοντες/διδάσκουσες των προγραμμάτων Θεάτρου στην Εκπαίδευση και Δραματοθεραπείας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης…

βασική

Babbage, F. (2018). Augusto Boal (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (1981). Το θέατρο του καταπιεσμένου (Ε. Μπραουδάκη, Μετ.). Αθήνα: Θεωρία. (Πρωτότυπη έκδοση 1974)

Boal, A. (1990). The cop in the head: Three hypotheses (S. Epstein, Μετ.). TDR, 34/3, σσ. 35–42.

Boal, A. (2001). Hamlet and the baker's son: My life in theatre and politics (A. Jackson & C. Blaker, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (2002). L'arc-en-ciel du désir: Du théâtre expérimental à la thérapie (J. Boal, Μετ.). Paris: La Découverte.

Boal, A. (2004). Jeux pour acteurs et non-acteurs: Pratique du théâtre de l'opprimé. Paris: La Découverte.

Boal, A. (2006). The aesthetics of the oppressed (A. Jackson, Μετ.). London & New York: Routledge.

Boal, A. (2013). Θεατρικά παιχνίδια για ηθοποιούς και μη ηθοποιούς (Μ. Παπαδήμα, Μετ.). Θεσσαλονίκη: Σοφία.

Boal, A. (2019). Theatre of the oppressed (C. A. McBride, M.-O. Leal McBride, & E. Fryer, Μετ.). London: Pluto Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1974)

Boal, A. (2021). Games for actors and non-actors (A. Jackson, Μετ.· 3η έκδ.). London & New York: Routledge.

Boal, J. (2023). Theatre of the oppressed and its times. London & New York: Routledge.

Ganguly, S. (2017). From Boal to Jana Sanskriti: Practice and principles (R. Yarrow, Επιμ.). London & New York: Routledge.

Santos, B. (2019). Theatre of the oppressed, roots and wings: A theory of praxis (O. Nikolova & J. Marshall, Μετ.). Los Angeles: Kuringa, UCLA Art & Global Health Center & UCLA Prison Education Program.

Ζώνιου, Χ. (2003). Το θέατρο του καταπιεσμένου. Εκπαίδευση & Θέατρο, 4.

Παπαγεωργίου, Κ. (2015). Θέατρο του καταπιεσμένου: Θέατρο για προσωπική και κοινωνική αλλαγή. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

συμπληρωματική

Aoun, I. (2016). Το θέατρο του καταπιεσμένου και η κοινωνική αλλαγή στην Παλαιστίνη. Εκπαίδευση & Θέατρο, 17.

Cohen-Cruz, J., & Schutzman, M. (Επιμ.). (2006). A Boal companion: Dialogues on theatre and cultural politics. London & New York: Routledge.

Freire, P. (1977). Η αγωγή του καταπιεζόμενου (Γ. Κρητικός, Μετ.). Αθήνα: Κέδρος – Ράππα. (Πρωτότυπη έκδοση 1970)

Howe, K., Boal, J., & Soeiro, J. (Επιμ.). (2019). The Routledge companion to theatre of the oppressed. London & New York: Routledge.

Αγγελόπουλος, Τ. (2015). Θέατρο του καταπιεσμένου στη Σερβία και Κροατία: Συζήτηση με τη Σουζάνα Καπλάνοβιτς και τον Αλεξάντρ Μπάντσιτς. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Αραμπατζίδου, Φ., Γεωργόπουλος, Α., Λενακάκης, Α., & Μπακιρτζής, Κ. (2015). Το θέατρο του καταπιεσμένου στην περιβαλλοντική εκπαίδευση. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Βασιλείου, Χ. (2015). Οι τεχνικές του θεάτρου του καταπιεσμένου και η παιδαγωγική τους διάσταση: Κριτική θεώρηση στις προοπτικές και στους περιορισμούς της χρήσης του θεάτρου φόρουμ μέσα στη σχολική τάξη. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Γαβαλά, Ε., & Παρούση, Α. (2015). Θέατρο του καταπιεσμένου με την τεχνική του θεάτρου φόρουμ: Πειραματική εφαρμογή στο πλαίσιο μιας τάξης νηπιαγωγείου. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

Γκόβας, Ν., & Ζώνιου, Χ. (Επιμ.). (2011). Θεατροπαιδαγωγικά προγράμματα με τεχνικές θεάτρου φόρουμ: Διαφυγές… από κάθε εξάρτηση. Μικρές σκηνές καθημερινής βίας. Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση & Ώσμωση.

Ζώνιου, Χ. (2018). Προσεγγίσεις της υποκριτικής του κοινωνικού θεάτρου: Η περίπτωση του ηθοποιού-εμψυχωτή του θεάτρου του καταπιεσμένου του Augusto Boal. Στο Α. Αλτουβά & Κ. Διαμαντάκου (Επιμ.), Θέατρο και δημοκρατία: Πρακτικά Ε΄ Πανελλήνιου Θεατρολογικού Συνεδρίου (σσ. 511–526). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ.

Κρίθαρη, Χ. (2012). Το θέατρο του καταπιεσμένου ως εργαλείο κοινωνικής ένταξης σε ομάδα με κοινή εμπειρία απεξάρτησης. Εκπαίδευση & Θέατρο, 13.

Κωστή, Κ. (2022). Η παιδαγωγική και το θέατρο των καταπιεσμένων: Μια μελέτη περίπτωσης για την ένταξη μαθητών Ρομά στο σχολείο. Στο Σ. Καλδή, Ι. Ρουσσάκης, Β. Τζίκα, Μ. Χατζή, & Κ. Μαλαφάντης (Επιμ.), Το σχολείο στη δημοκρατία, η δημοκρατία στο σχολείο: Πρακτικά ΙΣΤ΄ Διεθνούς Συνεδρίου της Παιδαγωγικής Εταιρείας της Ελλάδος (Τόμ. Β΄, σσ. 789–798). Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας.

Μποέμη, Ν. (2010). Ανιχνεύοντας τη θεατρικότητα: Περιγραφικές διαστάσεις του θεάτρου του καταπιεσμένου – το παράδειγμα της Βαρκελώνης. Εκπαίδευση & Θέατρο, 11.

Νικολάου, Μ. (2015). Ραντεβού στα… θρανία: Εφαρμογή τεχνικών του θεάτρου του καταπιεσμένου στο Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ρόδου. Εκπαίδευση & Θέατρο, 16.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θέατρο των καταπιεσμένων. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-των-καταπιεσμένων

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θέατρο των καταπιεσμένων». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-των-καταπιεσμένων.

MLA

«θέατρο των καταπιεσμένων». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο-των-καταπιεσμένων.

1388