αναλόγιο [ουσ. ουδ.]

Το αναλόγιο αποτέλεσε βασικό τρόπο παρουσίασης δραματικών κειμένων μέσω της ανάγνωσης και της απαγγελίας. Ήδη από το τέλος του 2ου π.Χ. αιώνα συγκαταλέγονται στη δραματική παρακαταθήκη του Ρωμαϊκού θεάτρου έργα προορισμένα για να αναγιγνώσκονται και όχι για να παίζονται στη σκηνή. Υπάρχουν μάλιστα ενδείξεις ότι και κατά την ελληνιστική περίοδο (3ος-1ος π.Χ. αιώνα) παρουσιάζονταν «στατικές» αναγνώσεις έργων, αν και το σωζόμενο υλικό είναι περιορισμένο και δεν επιτρέπει ασφαλή γενίκευση. Επίσης, σε εποχές κατά τις οποίες είτε οι παραστάσεις ήταν απαγορευμένες είτε δεν υπήρχε οργανωμένη θεατρική ζωή, η ανάγνωση αποτελούσε έναν τρόπο επιβίωσης του θεάτρου. Τον 10ο μ.Χ. αιώνα η Βενεδικτίνη ηγουμένη Hrotsvit von Gandersheim [Ροσβίτα του Γκάντερσαϊμ] παρουσιάζει έργα της, χριστιανικού ηθικοπλαστικού χαρακτήρα, προορισμένα αποκλειστικά για ανάγνωση. Επίσης, λίγο πριν την ελληνική επανάσταση, οι αναγνώσεις αρχαίων ελληνικών δραμάτων εγείρουν τον πόθο για την ελευθερία, όπως το αναλόγιο των Περσών (472 π.Χ.) του Αισχύλου [Aeschylus] που παρουσιάστηκε το 1820 στην οικία ενός Φαναριώτη στο Πέραν.

Οι ηθοποιοί σε αυτές τις δημόσιες αναγνώσεις εισάγουν το ακροατήριο στο δράμα αξιοποιώντας τη φωνή και τους τονισμούς, εστιάζοντας στη γλώσσα και στην απαγγελτική ερμηνεία, χωρίς την παρέμβαση άλλων σκηνικών στοιχείων. Προσδίδεται, επομένως, έμφαση στον λόγο και αναδεικνύεται η λογοτεχνική ποιότητα του κειμένου. Το είδος αυτό διαθέτει αρκετά κοινά στοιχεία με το Ραδιοφωνικό Θέατρο και τη συναυλιακή [concertante] όπερα ή και άλλες μορφές μουσικού αναλογίου.

Κατά την περίοδο της πανδημίας Covid-19 (2020-2021) το αναλόγιο γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση διεθνώς, καθώς επέτρεψε τη δημιουργία θεάτρου με τήρηση φυσικών αποστάσεων ή μέσω διαδικτύου, συχνά χωρίς την παρουσία κοινού.

Κατά κανόνα, ως αναλόγιο παρουσιάζονται έργα πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων ή νέα έργα συγγραφέων πριν την πρώτη ολοκληρωμένη σκηνική παρουσίασή τους. Στην Ελλάδα από το 2005 διοργανώνεται το Διεθνές Φεστιβάλ «Αναλόγιο» με στόχο την παρουσίαση νέων θεατρικών κειμένων και αφιερωμάτων γνωστών συγγραφέων, Ελλήνων και ξένων. Επιπλέον, το αναλόγιο προτείνεται και ως ειδικό πεδίο θεατρικής σύνθεσης που αφορά την εφαρμογή δραματικών τεχνικών στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Τα αναλόγια (επιδαπέδια, επιτραπέζια, μεταλλικά, ξύλινα, μαρμάρινα, σταθερά ή μεταφερόμενα) χρησιμοποιούνται ευρέως στο θέατρο στις παρουσιάσεις θεατρικών αναλογίων, στις ορχήστρες, στα ψαλτήρια και στον άμβωνα των εκκλησιών.

Στις ορχήστρες οι μουσικοί έχουν το δικό τους αναλόγιο προσαρμοσμένο στις ιδιομορφίες και τα μεγέθη των μουσικών οργάνων. Αναλόγιο διαθέτει και το βήμα για τις παρτιτούρες του/της αρχιμουσικού. Επιπλέον, οι μπάντες για τις υπαίθριες εμφανίσεις τους χρησιμοποιούν αναλόγια πνευστών, τα οποία τοποθετούνται πάνω στα μουσικά όργανα.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία χρησιμοποιούνται αναλόγια για την τοποθέτηση εικόνων (προσκυνητάρια), για την ανάγνωση των ευαγγελικών, αποστολικών ή άλλων περικοπών στον άμβωνα και πυραμοειδή αναλόγια (συνήθως δεξιά και αριστερά του ιερού βήματος) για τους ιεροψάλτες. Αναλόγια απαντούν και στα καθολικά μοναστήρια και ναούς από την εποχή του Μεσαίωνα. Χρησιμοποιούνταν για τη διευκόλυνση της αντιγραφής, της εικονογράφησης και της βιβλιοδεσίας χειρόγραφων στα σκριπτόρια (scriptorium: αίθουσα γραφής των μεσαιωνικών μοναστηριών). Η χρήση αναλογίων είναι διαδεδομένη και σε άλλες θρησκείες, όπως στη μουσουλμανική, όπου χρησιμοποιείται το ρεχάλ [rehal] (έχει τη μορφή αναδιπλούμενης βάσης βιβλίου σε σχήμα X, στο οποίο τοποθετείται το κοράνι) και στην εβραϊκή, όπου χρησιμοποιείται το αμούντ [amud], πάνω στο οποίο τοποθετείται το τοράχ [torah].

Πρόκειται για μια συσκευή που δημιουργήθηκε μαζί με άλλα μηχανήματα παραγωγής και επεξεργασίας ήχου στις αρχές της δεκαετίας του 1950 με πρωτοβουλία του Pierre Schaeffer σε συνεργασία με τον τεχνικό ήχου Jacques Poullin. Χρησιμοποιήθηκε σε έργα του Schaeffer και άλλων μελών της νεοσύστατης ομάδας έρευνας για τη συγκεκριμένη μουσική Groupe de Recherches de Musique Concrète [Ομάδα έρευνας της μουσικής Κονκρέτ] της γαλλικής ραδιοτηλεόρασης.

Είναι γνωστό με διάφορες ονομασίες όπως pupitre d'espace, pupitre de relief, potentiomètre d'espace και pupitre potentiométrique de relief, που αντιστοιχούν στην ίδια συσκευή στα διάφορα στάδια εξέλιξής της. Πρόκειται για ένα σύστημα από κυκλικούς ηλεκτρομαγνήτες που τοποθετούνται κοντά ο ένας στον άλλο, σε διάταξη η οποία μιμείται αυτή των ηχείων στον χώρο. Ο/Η ερμηνευτής/ερμηνεύτρια-χειριστής/χειρίστρια, μετατοπίζοντας επιλεκτικά ένα πηνίο κοντά τους, ελέγχει την ένταση των συνδεδεμένων πηγών, όπως μαγνητοταινίες και δίσκους, δημιουργώντας εφέ στερεοφωνίας και μετατόπισης-διάχυσης στον χώρο.

Ο σκοπός του χωρικού αναλογίου είναι η ζωντανή επιμέλεια της κατανομής της ακρόασης ηχογραφημένης και ηλεκτρονικής μουσικής στον χώρο. Ταυτόχρονα λειτουργεί και ως παραστασιακό γεγονός, καθώς πρόκειται για μια επιτελεστική δράση που συμβαίνει σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, ζωντανά ενώπιον κοινού, εντάσσοντας την ανθρώπινη παρουσία στην επιτέλεση της συγκεκριμένης μουσικής [Musique Concrète], ζήτημα που είχε απασχολήσει τον Schaeffer τόσο από την πλευρά των συντελεστών όσο και των ακροατών. Η ιδέα είναι συγγενής της χειρονομιακής διάστασης της διεύθυνσης ορχήστρας, παρότι πρόκειται περισσότερο για ρύθμιση παρά για εκφραστική και συμβολική κινησιολογία.

Το χωρικό αναλόγιο αποτελεί έναν σημαντικό σταθμό στην εξέλιξη της μουσικής τεχνολογίας και της νέας μουσικής αισθητικής του ύστερου μισού του 20ού αιώνα, καθώς θεωρήθηκε ένα κρίσιμο βήμα για την εξερεύνηση του χώρου ως βασικής παραμέτρου της σύνθεσης και της επιτέλεσης της ηλεκτροακουστικής μουσικής, σε ένα τρισδιάστατο πλέον περιβάλλον και ως μία επιπλέον διάσταση παραστατικότητας. Διάφορες μετέπειτα συσκευές ακολούθησαν το μοντέλο του χωρικού αναλογίου και εμφανίστηκαν σε πολλές μορφές, όπως ορχήστρες ηχείων, συστήματα και χειριστήρια ακουστικής και ψηφιακής επιμέλειας του ήχου στον χώρο.