μουσικό δράμα [ουσ. ουδ.]

Ο όρος μουσικό δράμα έχει συνδεθεί στενά με το μεταρρυθμιστικό έργο του Richard Wagner, ιδιαίτερα δε με τα έργα που έπονται της σύνθεσης της όπερας Ο χρυσός του Ρήνου [Das Rheingold]. Παρότι ο Γερμανός συνθέτης πολύ σπάνια χρησιμοποίησε ο ίδιος τον όρο «μουσικό δράμα» στα θεωρητικά του κείμενα, θεμελίωσε διεξοδικά τις βασικές αρχές που διέπουν αυτό το είδος σε διάφορα γραπτά του, μεταξύ των οποίων τα δοκίμια Το έργο-τέχνης του μέλλοντος, Όπερα και δράμα και Η μουσική του μέλλοντος. Η μεταρρυθμιστική του προσέγγιση για τα μουσικά δράματα του θεμελιώνεται σε μια σειρά από τεχνικά χαρακτηριστικά, τα οποία, παρότι δεν χρησιμοποιούνται για πρώτη φορά από το Wagner, στα χέρια του μετουσιώνονται σε αποτελεσματικά μέσα για την ανανέωση του είδους της όπερας και την επίτευξη του ιδανικού τού ολοτεχνήματος] [Gesamtkunstwerk]. Τα κυριότερα από τα μέσα αυτά είναι:

1. ο ενισχυμένος ρόλος της ορχήστρας (γραφή η οποία έχει χαρακτήρα συμφωνικό), η οποία τίθεται στην υπηρεσία του δράματος,
2. η χρήση εξαγγελτικών μοτίβων, τα οποία απαντώνται τόσο στις φωνητικές γραμμές όσο και στα μέρη της ορχήστρας,
3. η ατέρμονη μελωδία, η οποία αψηφά την παραδοσιακή, περιοδική οργάνωση των μελωδικών γραμμών και αποφεύγει τον σαφή προσδιορισμό της αρχής και τους τέλους τους,
4. η συνεχής δομή των έργων, που αποφεύγει τα κλειστά οπερατικά «νούμερα» και προωθεί την πιο ελεύθερη εναλλαγή λυρικών και προσωδιακών μερών,
5. η άντληση της θεματολογίας των έργων από μύθους της γερμανικής παράδοσης ή των βόρειων λαών.

Μεταξύ των επιγόνων του Wagner ως προς την μερική υιοθέτηση της ιδέας του «μουσικού δράματος» συγκαταλέγεται στην Ελλάδα και ο Μανώλης Καλομοίρης, ο οποίος πρόταξε την προσέγγιση του Γερμανού συνθέτη, διαφοροποιούμενος από τα δομικά πρότυπα των Ελλήνων συνθετών του πρώιμου 19ου αιώνα. Ο όρος «μουσικό δράμα» χρησιμοποιήθηκε και από άλλους εκπροσώπους της λεγόμενης ελληνικής «Εθνικής Μουσικής Σχολής», μεταξύ των οποίων και οι Πέτρος Πετρίδης [Petros Petridis] και Μάριος Βάρβογλης. Σε παρόμοιο μουσικοδραματικό πλαίσιο κινούνται, όμως, και τα έργα του Σπυρίδωνος Φιλίσκου Σαμάρα [Spyridon Samaras], του Διονύσιου Λαυράγκα [Dionysios Lavragkas] ή του Γεωργίου Σκλάβου.