σκηνικό αντικείμενο [ουσ. ουδ., επίθετο]

Το σκηνικό αντικείμενο αποτελεί θεμελιώδες οπτικό σημείο κάθε παράστασης. Η λειτουργία του είναι διττή: δηλωτική [denotative], όταν συμβάλλει στη ρεαλιστική ψευδαίσθηση, όπως ένα αυθεντικό έπιπλο σε ένα νατουραλιστικό δράμα· ή συνδηλωτική [connotative], όταν αποκτά συμβολικές διαστάσεις που υπερβαίνουν την πρακτική χρήση, όπως το μαντήλι στον Οθέλλο [Othello], που από απλό εξάρτημα μετατρέπεται σε σύμβολο της υποτιθέμενης απιστίας και της προδοσίας.

Στο θεατρικό κείμενο και στις σκηνικές οδηγίες καταγράφονται αντικείμενα τα οποία, κατά την παράσταση, είτε περιορίζονται στην κειμενική τους αναφορά είτε αποκτούν σκηνική παρουσία. Υπάρχουν έτσι λεξήματα που παραπέμπουν σε απεικονίσιμα αντικείμενα αναφοράς και άλλα που δεν προορίζονταν από τον/τη συγγραφέα να εμφανιστούν επί σκηνής. Στη σκηνική πράξη, το αντικείμενο ανάγεται σε προέκταση του σώματος του/της ηθοποιού και συχνά καθίσταται επίκεντρο της δράσης. Αποκαλύπτει στοιχεία του χαρακτήρα (π.χ. τα βιβλία ενός διανοουμένου), προωθεί την πλοκή ή χρησιμοποιείται με τρόπο αντισυμβατικό, σε μια δημιουργική ανασημασιοδότηση. Το σκηνικό αντικείμενο δεν ταυτίζεται με το ουδέτερο είδος φροντιστηρίου: ενώ το δεύτερο ορίζεται από την υλικοτεχνική και πρακτική του υπόσταση ως φορητό εξάρτημα της παράστασης, το σκηνικό αντικείμενο συγκροτείται από τη σημειωτική και δραματουργική του ενέργεια, καθώς φορτίζεται με νόημα μέσα στη σκηνική πράξη.

Σε ορισμένα έργα ένα και μόνο αντικείμενο αποκτά τόσο κεντρική σημασία που ανάγεται σε πραγματικό πρωταγωνιστή, γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η πλοκή: χαρακτηριστικά είναι Η βεντάλια [Il ventaglio] του Carlo Goldoni [Κάρλο Γκολντόνι], Η βεντάλια της λαίδης Ουίντερμηρ [Lady Windermere's Fan] του Oscar Wilde [Όσκαρ Ουάιλντ] και Ένα καπέλο από ψάθα Ιταλίας [Un chapeau de paille d'Italie] του Eugène Labiche [Ευγενίου Λαμπίς]. Η σχέση του με τα άλλα σκηνικά στοιχεία είναι ρευστή: ένα εξάρτημα του κοστουμιού μπορεί να αποκτήσει αυτόνομη δράση και να μετατραπεί σε σκηνικό αντικείμενο, ενώ ακόμη και βουβά πρόσωπα [mutae personae] λειτουργούν ενίοτε ως εμψυχοποιημένα σκηνικά αντικείμενα.

Η χρήση και η σημασία των σκηνικών αντικειμένων μεταβάλλονται ανάλογα με τον θεατρικό κώδικα κάθε εποχής και δραματικού είδους, καθώς και με την ιδιαίτερη καλλιτεχνική ιδιόλεκτο κάθε συγγραφέα, σκηνοθέτη ή σκηνοθέτριας. Στο ρεαλιστικό και νατουραλιστικό θέατρο κυριαρχούν η αυθεντικότητα και η λεπτομέρεια. Στην αρχαία τραγωδία και στο θέατρο του Μπαρόκ τα αντικείμενα φέρουν έντονο συμβολικό βάρος. Στο θέατρο του παραλόγου γίνονται φορείς της αποξένωσης, όπως οι πολλαπλασιαζόμενες καρέκλες στον Eugène Ionesco [Εζέν / Ευγένιος Ιονέσκο]. Σε ένα λιτό, «φτωχό» σκηνικό, λίγα μόνο αντικείμενα σηκώνουν το βάρος ολόκληρης της σκηνογραφίας.

Ανάλογη δύναμη αποκτά το σκηνικό αντικείμενο στην όπερα και το μουσικό θέατρο, όπου συχνά συνυφαίνεται με το μουσικό μοτίβο και τη δραματουργική οικονομία του έργου. Στην τετραλογία Το δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν [Der Ring des Nibelungen] του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] το δαχτυλίδι λειτουργεί ως αντικείμενο-πρωταγωνιστής, φορέας εξουσίας και κατάρας γύρω από τον οποίο οργανώνεται όλη η πλοκή. Με ανάλογο τρόπο, στην ελληνική λυρική σκηνή, το Δαχτυλίδι της μάνας του Μανώλη Καλομοίρη [Manolis Kalomiris], βασισμένο στο ομότιτλο παραμυθόδραμα του Γιάννη Καμπύση, συγκεντρώνει συμβολική ισχύ και δυναμική δραματουργική λειτουργικότητα. Αντιστοίχως, το φιαλίδιο με το ερωτικό φίλτρο στον Τριστάνο και Ιζόλδη [Tristan und Isolde], η βεντάλια που σπέρνει τη ζήλια και το φονικό μαχαίρι στην Τόσκα [Tosca] του Giacomo Puccini [Τζάκομο Πουτσίνι] ή το παλιό παλτό [la zimarra] που αποχαιρετά ο Κολλίνος στην Μποέμικη ζωή [La bohème] καθοδηγούν τη δράση και πυκνώνουν το συναισθηματικό φορτίο.