Το ρεαλιστικό θέατρο εμφανίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα στη Γαλλία ως αντίδραση στον ρομαντισμό και το μυθιστορηματικό δράμα ή μελόδραμα. Με έρεισμα στις αρχές του επιστημονικού εμπειρισμού, την πρόοδο των κοινωνικών επιστημών, τη σταδιακή εδραίωση της εκβιομηχανισμένης κοινωνίας και του εργοστασιακού συστήματος και την ανάδυση της αστικής τάξης, το ρεαλιστικό θέατρο επιδίωξε να αποτυπώσει την πραγματική ζωή με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια και αληθοφάνεια. Στο παραπάνω πλαίσιο, οι δραματουργοί του ρεαλισμού επιχείρησαν να αναπαραστήσουν τον αληθινό φυσικό κόσμο και, μέσω της εμπειρίας και της παρατήρησης, να τον εκθέσουν στη σκηνή, χωρίς εξωραϊσμούς, εκφράζοντας το αίτημα για την επιστημονοποίηση της τέχνης. Έτσι, έστρεψαν την προσοχή τους στα καθημερινά προβλήματα των ανθρώπων, στις κοινωνικές συγκρούσεις και στην πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχής, τα οποία παρουσίασαν μεθοδικά, αντικειμενικά και αμερόληπτα, απορρίπτοντας τους εξιδανικευμένους ήρωες, το μεταφυσικό στοιχείο και τις συναισθηματικές υπερβολές.
Η ανάπτυξη του ρεαλιστικού θεάτρου επηρεάστηκε βαθιά από τις επιστημονικές εξελίξεις του 19ου αιώνα. Η Βιομηχανική Επανάσταση και οι νέες ιδέες στον χώρο των επιστημών, όπως ο Θετικισμός του Auguste Comte [Ωγκύστ Κοντ] και η Θεωρία της Εξέλιξης του Δαρβίνου, διαμόρφωσαν έναν νέο τρόπο αντίληψης της πραγματικότητας. Επιπλέον, η ανάπτυξη της ψυχολογίας από τον Sigmund Freud [Ζίγκμουντ Φρόυντ] και η κοινωνιολογική προσέγγιση του Karl Marx [Καρλ Μαρξ] επηρέασαν τη θεματολογία του ρεαλιστικού θεάτρου. Οι συγγραφείς του ρεαλισμού επιδίωξαν να δημιουργήσουν χαρακτήρες με σύνθετα ψυχολογικά προφίλ, που δρούσαν μέσα σε συγκεκριμένα κοινωνικά πλαίσια και επηρεάζονταν από τις συνθήκες της ζωής τους. Έτσι, ο τόνος των καλλιτεχνικών έργων χαμηλώνει, για να αποκτήσει ανθρώπινη διάσταση και να απεικονίσει τα καθημερινά μικρογεγονότα, φορτίζοντάς τα με την πρωτόφαντη έννοια της κοινωνικής κριτικής. Η θεματολογία των έργων αυτών περιστρέφεται γύρω από την αστική ζωή και τις κρυφές πλευρές της (έγκλημα, πορνεία, υπόκοσμος, φυλακές, δίκες, συμφέρον, πλούτος, κοινωνικές σχέσεις, σεξουαλικότητα), οδηγώντας σε δραματικά υποείδη του ρεαλιστικού θεάτρου, όπως αστυνομικό δράμα, δικαστικό δράμα, κοινωνικό δράμα, αστικό δράμα, δράμα ιδεών κ.ά.. Επίσης, στους κόλπους του θεατρικού ρεαλισμού, ανήκει το είδος του ιστορικού δράματος και θεάτρου, το οποίο προκύπτει μετά από ενδελεχή ιστορική έρευνα και αποσκοπεί στην κατάκτηση της μουσειακής αυθεντικότητα και της πιστής απόδοσης του εκάστοτε ιστορικού πλαισίου στη σκηνή. Τέλος, στο ρεαλιστικό θέατρο συγκαταλέγονται πιο ανάλαφρες ή και κωμικές μορφές, όπως το βουλεβάρτο.
Το ρεαλιστικό δράμα εμφανίζεται με την Κυρία με τις καμέλιες [La dame aux camélias] (1852) του Alexandre Dumas, fils [Αλέξανδρος Δουμάς, υιός] και θεμελιώνεται ουσιαστικά από την κοινωνική δραματουργία του Henrik Ibsen [Ερρίκος Ίψεν], ο οποίος αμφισβήτησε τα αστικά ήθη και τις κοινωνικές νόρμες. Η εξέλιξη του είδους συνεχίστηκε με την ψυχογραφική εμβάθυνση στη δραματουργία του Anton Chekhov [Άντον Τσέχωφ] και τις έμφυλες και ταξικές συγκρούσεις σε ένα σημαντικό μέρος του έργου τουAugust Strindberg [Αύγουστος Στρίντμπεργκ]. Στη Βρετανία, ο George Bernard Shaw [Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω] προώθησε το θέατρο ιδεών, ενώ κατά τον 20ό αιώνα ο ρεαλισμός απέκτησε νέες ψυχολογικές και κοινωνικές διαστάσεις μέσα από τον κριτικό ρεαλισμό των Eugene O'Neill [Ευγένιος Ο’Νηλ], Tennessee Williams [Τενεσσή Ουίλλιαμς] και Arthur Miller [Άρθουρ Μίλλερ].
Το ρεαλιστικό θέατρο εκτείνεται επίσης, πέραν της δραματουργίας, στη σκηνοθεσία, την υποκριτική και την όψη της παράστασης. Ως προς τη σκηνική του πραγμάτωση, το ρεαλιστικό θέατρο απαιτεί μη ζωγραφικά σκηνικά, με αντικείμενα και όγκους, καθημερινά ή ιστορικά ακριβή κοστούμια και εξαρτήματα/αξεσουάρ και φυσικό φωτισμό, με στόχο να δημιουργηθεί η ψευδαίσθηση της πραγματικής ζωής. Στο πεδίο της σκηνοθεσίας, ο Georg II von Saxe-Meiningen [Γεώργιος Β΄, Δούκας της Σαξονίας-Μάινινγκεν], τη δεκαετία του 1870, εγκαινιάζει μία νέα αντίληψη για τη θεατρική παράσταση, εισάγοντας στοιχεία όπως η ιστορική έρευνα, η αυθεντικότητα και η ακρίβεια στην απόδοση του εκάστοτε κοινωνικού πλαισίου, η ομοιογένεια και η συνοχή επί σκηνής, η διαχείριση του πλήθους, η παράλληλη σκηνική δράση, καθώς και τα οπτικά και ακουστικά μέσα που δημιουργούν ψευδαίσθηση. Πρόκειται για μία σειρά τεχνικών που θα αναπτυχθούν περαιτέρω από τις επόμενες γενεές σκηνοθετών. Στην υποκριτική, ως ρεαλιστικό παίξιμο χαρακτηρίζεται η αυθόρμητη, καθημερινή, μη μετωπική, φυσική σκηνική ερμηνεία, χωρίς εξάρσεις και στόμφο. Ο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] ανέπτυξε ένα σύστημα υποκριτικής που βασίζεται στη βιωματική εμπειρία του/της ηθοποιού και στην εσωτερική αλήθεια του χαρακτήρα. Η μέθοδός του αποτέλεσε τη βάση για τη μεταγενέστερη Μέθοδο Υποκριτικής, που υιοθετήθηκε ευρέως από ηθοποιούς του 20ού αιώνα, με εφαρμογή τόσο στο θέατρο όσο και στον κινηματογράφο.
Στην πορεία του, ο ρεαλισμός υπήρξε η βάση για πολλές σύγχρονες θεατρικές εξελίξεις, από το νατουραλιστικό θέατρο που αποτελεί εξέλιξή του ενώ συχνά χρησιμοποιείται εσφαλμένα ως ταυτόσημος όρος, μέχρι το μοντέρνο και το πειραματικό θέατρο, που κυρίως στράφηκαν ενάντια στη ρεαλιστική αναπαράσταση. Η έμφαση στην ανθρώπινη ψυχολογία και στη σύγκρουση του ατόμου με την κοινωνική πραγματικότητα συνέχισε να διαμορφώνει τις αφηγήσεις και τους χαρακτήρες του θεάτρου, επηρεάζοντας όχι μόνο το ίδιο το θέατρο αλλά και άλλες μορφές τέχνης μέχρι και σήμερα.
