διάλειμμα [ουσ. ουδ.]

Κύριος σκοπός του διαλείμματος είναι η ανάπαυση των ερμηνευτών/ ερμηνευτριών και του κοινού, ειδικά σε παραστάσεις μεγάλης διάρκειας, καθώς και η εξυπηρέτηση τεχνικών αναγκών, όπως οι αλλαγές σκηνικού. Ενίοτε εξυπηρετεί και εμπορικούς σκοπούς, όπως προωθητικές δράσεις, πώληση προϊόντων, κ.ά. ή διευκολύνει την κοινωνική συναναστροφή. Από δραματουργική άποψη, η λειτουργία του διαλείμματος είναι σύνθετη: άλλοτε η δράση συνεχίζεται κατά σύμβασιν εκτός σκηνής κατά τη διάρκειά του, άλλοτε λειτουργεί ως μέσο επίτασης της αγωνίας του κοινού και άλλοτε ως καταλύτης της θεατρικής ψευδαίσθησης. Το διάλειμμα, με τη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα, άρχισε να υιοθετείται ως πρακτική στα μέσα του 19ου αιώνα και καθιερώθηκε τον 20ό αιώνα. Στο πλαίσιο αυτό, ακόμα και έργα που αρχικά δεν προέβλεπαν κάποιας μορφής παύση, όπως το ρεπερτόριο του ελισαβετιανού θεάτρου, συχνά παρουσιάζονται με διάλειμμα σε επιλεγμένα σημεία, έπειτα από απόφαση του σκηνοθέτη / της σκηνοθέτριας.

Διαχρονικά, το διάλειμμα δεν ήταν πάντα μια παύση κενή περιεχομένου, αλλά συχνά αποτελούσε αυτόνομο καλλιτεχνικό γεγονός. Κατά την Αναγέννηση, ανάμεσα στις πράξεις των έργων της κλασσικίζουσας δραματουργίας παρεμβάλλονταν φαντασμαγορικά μουσικοχορευτικά θεάματα, τα ιντερμέδια [intermezzi]. Αντίστοιχα, στην Ισπανία του 16ου και 17ου αιώνα, παρουσιάζονταν μονόπρακτα κωμικά έργα, τα εντρεμές [entremés]. Τον 18ο αιώνα στην Ιταλία, στο διάλειμμα μιας όπερα σέρια, παρουσιαζόταν μια πλήρης κωμική όπερα [όπερα μπούφα], λειτουργώντας ως δραματική αντίστιξη και συναισθηματική ανάπαυλα για το κοινό.

Σε μη-Δυτικές θεατρικές παραδόσεις, η διαχείριση του διαλείμματος διαφέρει σημαντικά. Στο ιαπωνικό θέατρο Καμπούκι, το διάλειμμα [nakairi] μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη διάρκεια από το συνηθισμένο, επιτρέποντας στο κοινό ακόμα και να γευματίσει. Αντίθετα, στο θέατρο Νο, η κύρια δράση δεν διακόπτεται. Ανάμεσα στα δύο μέρη του έργου, παρεμβάλλεται ένα κωμικό ιντερλούδιο, το Κιόγκεν [kyōgen], το οποίο δίνει τον απαραίτητο χρόνο στους πρωταγωνιστές/στις πρωταγωνίστριες να αλλάξουν κοστούμι και μάσκα, δημιουργώντας ταυτόχρονα μια ανάλαφρη ατμόσφαιρα.

Στη σύγχρονη σκηνική πρακτική, η αντιμετώπιση του διαλείμματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη δραματουργική και αισθητική στρατηγική του σκηνοθέτη / της σκηνοθέτριας. Ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] αξιοποίησε τη διακοπή ως μέσο ανοικείωσης, ενθαρρύνοντας τον/την θεατή / θεάτρια να αναστοχαστεί κριτικά πάνω στη δράση αντί να παρασυρθεί από τη θεατρική ψευδαίσθηση. Αντιθέτως, ο Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] στο εννιάωρο Μαχαμπαράτα [Mahabharata] (1985) αντικατέστησε το συμβατικό διάλειμμα με κοινά γεύματα, μεταβάλλοντας την παύση σε τελετουργική πράξη συλλογικής συνύπαρξης. Η κατάργηση του διαλείμματος αποτελεί συχνή επιλογή, κυρίως σε παραστάσεις σύντομης ή μέσης διάρκειας, ώστε να διατηρείται αδιάσπαστη η ροή της δράσης. Παράλληλα, παραγωγές μεγάλης διάρκειας (π.χ. θεατρικοί μαραθώνιοι, κύκλοι έργων, τοποσυναφείς παραστάσεις) επαναφέρουν τη συλλογική παύση ως αναπόσπαστο μέρος της θεατρικής εμπειρίας.

Ο όρος «διάλειμμα» εκτείνεται σήμερα και πέρα από τη ζωντανή παράσταση: το μουσικό διάλειμμα [entr'acte] δηλώνει την παρεμβολή μουσικού έργου κατά τη διακοπή της σκηνικής δράσης, ενώ το διαφημιστικό διάλειμμα αφορά τη διακοπή προγράμματος σε τηλεόραση, ραδιόφωνο και κινηματογράφο για τη μετάδοση διαφημιστικών μηνυμάτων.