Thymele Logo
Search

ψιμυθίωση [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 5
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Τέχνη του σχεδιασμού και της εφαρμογής καλλυντικών, χρωστικών και προσθετικών υλικών στο πρόσωπο ή/και στο σώμα των ερμηνευτών και των ερμηνευτριών, με σκοπό τη μεταμόρφωσή τους σύμφωνα με τις απαιτήσεις του ρόλου, τις συνθήκες του σκηνικού φωτισμού και τη σκηνοθετική προσέγγιση.

Ανάπτυξη

Η ψιμυθίωση αποτελεί θεμελιώδη συνιστώσα της σκηνικής εικόνας στις παραστατικές τέχνες. Η βαφή του προσώπου για αισθητικούς, θρησκευτικούς και επιτελεστικούς σκοπούς απαντά ήδη στην αρχαία Αίγυπτο, στην Ελλάδα και στη Ρώμη. Στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, κατά την παράδοση που διασώζει η Σούδα, ο Θέσπις [Thespis] επάλειψε πρώτος το πρόσωπό του με ψιμύθιο, πριν από την καθιέρωση των λινών προσωπείων. Από τον Μεσαίωνα έως την Αναγέννηση, η λεύκανση του προσώπου με αλεύρι, κιμωλία ή βενετσιάνικο ψιμύθιο [Venetian ceruse] διατηρήθηκε στη σκηνή· στο ελισαβετιανό θέατρο, οι νεαροί ηθοποιοί των γυναικείων ρόλων λεύκαιναν το πρόσωπο, ενώ η λευκή βαφή χαρακτήριζε και τα φαντάσματα.


Στο ασιατικό θέατρο, η ψιμυθίωση συγκρότησε αυστηρά κωδικοποιημένα συστήματα, στα οποία το χρώμα και το σχέδιο του προσώπου δηλώνουν την ιδιότητα και το ήθος του ρόλου. Στο ιαπωνικό Καμπούκι [Kabuki], οι γραμμές του κουμαντόρι [kumadori] αποδίδουν με το κόκκινο την ανδρεία και τη δικαιοσύνη, με το μπλε τον δόλο και με το καφέ τις υπερφυσικές υπάρξεις. Στην όπερα του Πεκίνου, η ζωγραφική του προσώπου λιανπού [lianpu] δηλώνει με το κόκκινο την πίστη και με το λευκό την πανουργία. Στο ινδικό χοροθέατρο Κατακάλι [Kathakali], οι καθιερωμένοι τύποι ψιμυθίωσης [vesham] πλαισιώνονται από το ανάγλυφο τσούτι [chutti] από πάστα ρυζιού. Στη θεατρική σημειολογία, ο Tadeusz Kowzan [Ταντέους Κόβζαν], στο άρθρο "Le signe au théâtre" [«Το σημείο στο θέατρο»] (1968), κατέταξε την ψιμυθίωση στα δεκατρία συστήματα σημείων της παράστασης, δίπλα στη μιμική και στο κοστούμι.


Η εξέλιξη των υλικών ψιμυθίωσης ακολούθησε την πρόοδο του σκηνικού φωτισμού. Η προβιομηχανική παλέτα βασιζόταν σε φυσικές χρωστικές, όπως η κιμωλία, η ώχρα, ο άνθρακας και οι ενώσεις του μολύβδου, συχνά τοξικές. Ο φωτισμός με αέριο και, αργότερα, ο ηλεκτρικός φωτισμός κατέστησαν ορατή κάθε ατέλεια και επέβαλαν λεπτότερα υλικά. Το 1873 ο βαρύτονος Ludwig Leichner [Λούντβιχ Λάιχνερ] εγκαινίασε στο Βερολίνο τη βιομηχανική παραγωγή λιπαρού μακιγιάζ [greasepaint] σε ράβδους, το οποίο αντικατέστησε σταδιακά τις τοξικές βαφές. Ο Max Factor [Μαξ Φάκτορ] παρουσίασε το 1914 ένα λεπτότερο, εύκαμπτο λιπαρό μακιγιάζ για τον κινηματογράφο, ενώ η εταιρεία του κυκλοφόρησε το 1937 το συμπαγές καλυπτικό καλλυντικό Pan-Cake [pan-cake makeup], σχεδιασμένο για τις έγχρωμες ταινίες τεχνικολόρ [Technicolor]. Σήμερα, η επαγγελματική παλέτα περιλαμβάνει κρεμώδεις βάσεις, πούδρες και χρώματα που διαλύονται σε νερό ή αλκοόλ.


Η ψιμυθίωση διακρίνεται σε τύπους ανάλογα με τον σκοπό και τις απαιτήσεις της παραγωγής. Η ευθεία ή φυσική ψιμυθίωση [straight makeup] ενισχύει τα χαρακτηριστικά του/της ηθοποιού, ώστε να διακρίνονται υπό τον σκηνικό φωτισμό χωρίς να αλλοιώνονται. Η ψιμυθίωση χαρακτήρων [character makeup] μεταβάλλει την ηλικία, τη φυσιογνωμία ή ακόμη και το φύλο του/της ηθοποιού μέσω σκίασης, φωτεινών τονισμών και τεχνητών ρυτίδων. Η ψιμυθίωση εποχής [period makeup] αποδίδει τα αισθητικά πρότυπα μιας ιστορικής περιόδου, ενώ η φανταστική ψιμυθίωση [fantasy makeup] δημιουργεί με έντονα χρώματα, σύνθετα σχέδια και ποικίλες υφές φανταστικά πλάσματα ή ακόμη και στοιχεία του σκηνικού. Το προσθετικό μακιγιάζ αξιοποιεί λάτεξ, σιλικόνη και ζελατίνη για τη δημιουργία ουλών, καμπουρών ή ολόκληρων προσθετικών προσώπων, ενώ η ζωγραφική σώματος [body painting] καλύπτει με σχέδια ολόκληρο το σώμα ή τμήμα του. Η μεταβολή της εθνοτικής ταυτότητας μέσω ψιμυθίωσης, όπως το μαύρισμα του προσώπου [blackface] στα σόου μίνστρελ του 19ου αιώνα, αναγνωρίζεται σήμερα ως ρατσιστική πρακτική.


Η επιλογή τύπου και τεχνικής ψιμυθίωσης εξαρτάται από το είδος της παραγωγής (θέατρο, όπερα, μπαλέτο, μιούζικαλ, κινηματογράφος, τηλεόραση), την επιδερμίδα του/της ηθοποιού, την επιφάνεια εφαρμογής, τη σκηνοθετική προσέγγιση και τη συνεργασία ηθοποιού και ψιμυθιολόγου. Στην όπερα και, σε μικρότερο βαθμό, στο μπαλέτο εφαρμόζεται κατά κανόνα εντονότερη ψιμυθίωση, λόγω της απόστασης ανάμεσα στη σκηνή και στο κοινό· η κάμερα του κινηματογράφου και της τηλεόρασης απαιτεί λεπτότερη εφαρμογή. Ορισμένες πρωτοποριακές πρακτικές αμφισβήτησαν την ψιμυθίωση: ο Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], στο Towards a Poor Theatre [Για ένα φτωχό θέατρο] (1968), την απέρριψε ως περιττή και πρόκρινε τη μεταμόρφωση του προσώπου μόνο μέσω των μυών και των εσωτερικών παρορμήσεων του/της ηθοποιού.

Εναλλακτικές Εκδοχές

μακιγιάρισμα, μακιγιάζ
Αγγλικά
makeup; stage makeup
Γαλλικά
maquillage, le
Γερμανικά
Schminken, das; Bühnen-Make-up, das
Ιταλικά
trucco, il

Συνώνυμα

σκηνικό μακιγιάζ

Σχετικοί όροι

κόμμωση, ενδυματολογία, κλόουν, ντραγκ-κουήν, σκευή, παρενδυσία, μεταμφίεση

Μη προτεινόμενοι όροι

μεϊκάπ, φτιασίδωμα

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«La présence du récitant, qui commente le drame, rappelle constamment le caractère fictif des événements représentés. Le jeu stylisé des acteurs souligne les conventions. La symbolique des gestes, du maquillage, du costume, est codifiée en un langage muet que la tradition a conservé. Grâce à cela, dès que le héros entre en scène, le spectateur possède sur lui bien des renseignements qui n'auront pas à être exprimés par la parole. Chacune des formes dramaturgiques orientales, et particulièrement le drame sanskrit, le Nô japonais, le théâtre d'ombres javanais, a transmis à l'Occident des secrets de fabrication.»


«Η παρουσία του αφηγητή, ο οποίος σχολιάζει το δράμα, υπενθυμίζει διαρκώς τον πλασματικό χαρακτήρα των γεγονότων που αναπαρίστανται. Η στυλιζαρισμένη υποκριτική των ηθοποιών υπογραμμίζει τις συμβάσεις. Ο συμβολισμός των χειρονομιών, της ψιμυθίωσης, του κοστουμιού κωδικοποιείται σε μια βουβή γλώσσα, την οποία έχει διαφυλάξει η παράδοση. Χάρη σε αυτό, μόλις ο ήρωας εισέλθει στη σκηνή, το κοινό διαθέτει ήδη πλήθος πληροφοριών γι' αυτόν, οι οποίες δεν θα χρειαστεί να εκφραστούν με τον λόγο. Καθεμιά από τις ανατολικές δραματουργικές μορφές, και ιδιαίτερα το σανσκριτικό δράμα, το ιαπωνικό Νο, το ιαβανικό θέατρο σκιών, μετέδωσε στη Δύση μυστικά κατασκευής.»

Η θεατρολόγος Marie-Claude Hubert [Μαρί-Κλωντ Υμπέρ] εντάσσει την ψιμυθίωση, μαζί με τη χειρονομία και το κοστούμι, σε μια κωδικοποιημένη «βουβή γλώσσα» [langage muet], την οποία διαφύλαξε η παράδοση των ανατολικών θεατρικών μορφών. Χάρη στον κώδικα αυτόν, το κοινό αντλεί πληροφορίες για τον ήρωα από την πρώτη του είσοδο στη σκηνή, χωρίς τη μεσολάβηση του λόγου. Οι μορφές αυτές, κατά τη συγγραφέα, μετέδωσαν στη Δύση «μυστικά κατασκευής», ανάμεσα στα οποία συγκαταλέγεται και η κωδικοποιημένη ψιμυθίωση.

Hubert, M.-C. (2016). Les grandes théories du théâtre. Paris: Armand Colin. Βλ. σ. 267.

Quote Icon

"We abandoned make-up, fake noses, pillow-stuffed bellies – everything that the actor puts on in the dressing room before performance. We found that it was consummately theatrical for the actor to transform from type to type, character to character, silhouette to silhouette – while the audience watched – in a poor manner, using only his own body and craft. The composition of a fixed facial expression by using the actor's own muscles and inner impulses achieves the effect of a strikingly theatrical transubstantiation, while the mask prepared by a make-up artist is only a trick."


«Εγκαταλείψαμε την ψιμυθίωση, τις ψεύτικες μύτες, τις κοιλιές παραγεμισμένες με μαξιλάρια – ό,τι φορά ο ηθοποιός στο καμαρίνι πριν από την παράσταση. Διαπιστώσαμε ότι ήταν άκρως θεατρικό να μεταμορφώνεται ο ηθοποιός από τύπο σε τύπο, από χαρακτήρα σε χαρακτήρα, από σιλουέτα σε σιλουέτα – ενώ το κοινό παρακολουθούσε – με φτωχό τρόπο, χρησιμοποιώντας μόνο το σώμα και την τέχνη του. Η σύνθεση μιας σταθερής έκφρασης του προσώπου με τους μυς και τις εσωτερικές παρορμήσεις του ίδιου του ηθοποιού επιτυγχάνει το αποτέλεσμα μιας εντυπωσιακά θεατρικής μετουσίωσης, ενώ η μάσκα που ετοιμάζει ο/η ψιμυθιολόγος δεν είναι παρά ένα τέχνασμα.»

Ο σκηνοθέτης Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι] απορρίπτει την ψιμυθίωση και κάθε πρόσθετο μέσο μεταμόρφωσης που εφαρμόζεται στο καμαρίνι ως περιττά για το «φτωχό» θέατρο. Η μεταμόρφωση συντελείται μπροστά στο κοινό, μόνο με το σώμα, τους μυς του προσώπου και τις εσωτερικές παρορμήσεις του/της ηθοποιού. Η μάσκα του/της ψιμυθιολόγου αντιπαρατίθεται έτσι στην έκφραση που συνθέτει ο ίδιος ο/η ηθοποιός, την οποία ο Γκροτόφσκι αναγνωρίζει ως θεατρική μετουσίωση.

Grotowski, J. (2002). Towards a poor theatre (E. Barba, Επιμ.). New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 1968). Βλ. σσ. 20–21.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Απόσπασμα από τη μουσική ταινία Cover Girl [Το κορίτσι του εξωφύλλου] (1944) του

Σταδιακή αναπαραγωγή της ψιμυθίωσης του χαρακτήρα Magenta [Ματζέντα], τον οποίο ερμήνευσε η Patricia Quinn [Πατρίσια…

Οι ψιμυθιολόγοι Brian Strumwasser [Μπράιαν Στράμγουασερ] και Thelma Pollard [Θέλμα Πόλαρντ] παρουσιάζουν, στη σειρά Working…

Μέλος του τμήματος περουκών και μακιγιάζ της Welsh National Opera [Εθνική Όπερα της Ουαλίας] παρουσιάζει…

Ο Αυστραλός μιμητής γυναικών Wayne Rogers [Γουέιν Ρότζερς] ερμηνεύει το "A Little More Mascara" [«Λίγη…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Πυξίδες με δισκία ψιμυθίου (ανθρακικού μολύβδου), 5ος – 4ος αι. π.Χ.: αριστερά, πυξίδα από την…

Προετοιμασία για παράσταση Κατακάλι [Kathakali] στο Κεράλα της Ινδίας. Η περίτεχνη ψιμυθίωση του χοροθεάτρου, με…

Η Εύη Σαουλίδου (Καικιλία) και ο Πολύδωρος Βογιατζής (κόμης Οττάβιο) στην παράσταση Το καινούργιο σπίτι

Ο ηθοποιός Duccio Bellugi Vannuccini [Ντούτσιο Μπελλούτζι Βαννουτσίνι] εφαρμόζει την ψιμυθίωσή του κατά την προετοιμασία…

βασική

Baygan, L. (1993). Μακιγιάζ για θέατρο, κινηματογράφο, τηλεόραση: Η τεχνική του μακιγιάζ με 900 φωτογραφίες. Αθήνα: Εξάντας. (Πρωτότυπη έκδοση 1982)

Corson, R., Glavan, J., & Norcross, B. G. (2015). Stage makeup (10η έκδ.). New York: Routledge.

Debreceni, T. (2018). Special makeup effects for stage and screen: Making and applying prosthetics (3η έκδ.). New York: Routledge.

Eldridge, L. (2015). Face paint: The story of makeup. New York: Abrams Image.

Grotowski, J. (2002). Towards a poor theatre (E. Barba, Επιμ.). New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 1968)

Hubert, M.-C. (2016). Les grandes théories du théâtre. Paris: Armand Colin.

Karim-Cooper, F. (2006). Cosmetics in Shakespearean and Renaissance drama. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Kowzan, T. (1968). Le signe au théâtre: Introduction à la sémiologie de l'art du spectacle. Diogène, 61, σσ. 59–90.

Purba, S. D. K., & Anom, E. (2021). The role of make up character in the performance of J.J City Waste by Theatre Koma. Higher Education and Oriental Studies, 1/2, σσ. 15–34.

Δικαιούλια, Ε. (2009). Τεχνική ψιμυθίωσης προσώπου και σώματος. Αθήνα: Παπαζήσης.

Τσιγώνια-Ευλογιά, Α. (2002). Προσωπολογία: Η τεχνική του μακιγιάζ. Αθήνα: Παπαζήσης.

Τσιγώνια-Ευλογιά, Α., & Μικελάτου, Ε. (2010). Μακιγιάζ παραστατικών τεχνών: Τεχνική προσθετικών υλικών. Αθήνα: Δεσμός.

συμπληρωματική

Basten, F. E. (2008). Max Factor: The man who changed the faces of the world. New York: Arcade Publishing.

Gunn, F. (1973). The artificial face: A history of cosmetics. Newton Abbot: David & Charles.

Leiter, S. L. (2006). Historical dictionary of Japanese traditional theatre. Lanham, MD: Scarecrow Press.

Zarrilli, P. B. (2000). Kathakali dance-drama: Where gods and demons come to play. London: Routledge.

Κυριακού, Κ. (2009). Η τέχνη του μακιγιάζ: Όλα τα μεγάλα και μικρά μυστικά του. Αθήνα: Εμπειρία Εκδοτική.

Σαββίδου, Ά. (2016). Μορφολογία, ιδιότητες προσώπου. Θεσσαλονίκη: Σοφία.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ψιμυθίωση. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ψιμυθίωση

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ψιμυθίωση». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ψιμυθίωση.

MLA

«ψιμυθίωση». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ψιμυθίωση.

1388