Thymele Logo
Search

φουτουρισμός [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 8
Videos Icon 8
[1]

Ορισμός

Διεθνές καλλιτεχνικό κίνημα των αρχών του 20ού αιώνα, που γεννήθηκε στην Ιταλία και αναπτύχθηκε κυρίως στην Ιταλία και τη Ρωσία, απορρίπτοντας την παράδοση και την κλασική αισθητική και εξυμνώντας τη νεωτερικότητα, την τεχνολογία, τις μηχανές, την ταχύτητα και τον δυναμισμό.

Ανάπτυξη

Ο φουτουρισμός υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κινήματα του μοντερνισμού, με έντονο πολιτικό και κοινωνικό υπόβαθρο. Οι εκπρόσωποί του εξύμνησαν τη βιομηχανική πρόοδο, τις μηχανές, την ταχύτητα, τον θόρυβο και τις τεχνολογικές καινοτομίες, απορρίπτοντας τον ακαδημαϊσμό και τους καθιερωμένους πολιτιστικούς θεσμούς, όπως τα μουσεία και τις βιβλιοθήκες. Το κίνημα εκδηλώθηκε σε ποικίλα πεδία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, μεταξύ των οποίων η λογοτεχνία, η αρχιτεκτονική, οι εικαστικές και οι παραστατικές τέχνες.


Η απαρχή του κινήματος τοποθετείται στη δημοσίευση του Μανιφέστου του Φουτουρισμού στην εφημερίδα Le Figaro τον Φεβρουάριο του 1909. Συντάκτης του ήταν ο Ιταλός ποιητής Filippo Tommaso Marinetti [Φιλίππο Τομάζο Μαρινέττι], ο οποίος επιδίωξε να θεμελιώσει ένα κίνημα που θα διέκοπτε κάθε δεσμό με το παρελθόν, υμνώντας το μέλλον, τη δύναμη και τη μηχανική ενέργεια. Χαρακτηριστική είναι η διακήρυξή του ότι «Ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο […] είναι πιο όμορφο από τη Νίκη της Σαμοθράκης». Στη συνέχεια δημοσιεύτηκαν πολυάριθμα μανιφέστα από τον ίδιο και άλλους καλλιτέχνες, όπως οι Umberto Boccioni [Ουμπέρτο Μποτσιόνι], Luigi Russolo [Λουίτζι Ρούσσολο] και Carlo Carrà [Κάρλο Καρρά]. Στο ιδεολογικό επίπεδο, πολλοί Ιταλοί φουτουριστές συνδέθηκαν με τον φασισμό, εξυμνώντας τον πόλεμο ως μέσο αναγέννησης της κοινωνίας, γεγονός που αναδεικνύει τις αντιφάσεις του κινήματος.


Στις εικαστικές τέχνες, ο φουτουρισμός απέδωσε την αίσθηση της κίνησης και της ενέργειας μέσω της διάσπασης των μορφών, επηρεασμένος από τον κυβισμό και τη φιλοσοφία του Friedrich Wilhelm Nietzsche [Φρίντριχ Βίλχελμ Νίτσε].


Στο θέατρο, το κίνημα επιδίωξε την ανατροπή του αστικού δράματος μέσα από το «συνθετικό θέατρο» [teatro sintetico], το οποίο αποτελούνταν από σύντομες, αιφνιδιαστικές σκηνές και ενθάρρυνε την ενεργό συμμετοχή του κοινού. Οι ηθοποιοί αντιμετωπίζονταν ως εκτελεστές μιας μηχανικής δράσης, ενώ σκηνογράφοι όπως ο Fortunato Depero [Φορτουνάτο Ντεπέρο] και ο Enrico Prampolini [Ενρίκο Πραμπολίνι] αξιοποίησαν δυναμικά σκηνικά, φωτισμούς και μηχανικά στοιχεία.


Στη μουσική, ο Luigi Russolo [Λουίτζι Ρούσσολο], με το μανιφέστο Η Τέχνη των Θορύβων [L'arte dei Rumori, 1913] υποστήριξε ότι η μουσική όφειλε να ενσωματώσει τους ήχους της βιομηχανικής εποχής, κατασκευάζοντας τα «θορυβογόνα» [Intonarumori], μηχανικά όργανα παραγωγής θορύβων.


Στον χορό, το Μανιφέστο του Φουτουριστικού Χορού (1917), πρότεινε ένα ασύμμετρο και μηχανικό τρόπο κίνησης, εμπνευσμένο από τις μηχανές. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το Feu d'artifice (1917) του Giacomo Balla [Τζάκομο Μπάλλα], χωρίς ανθρώπινους ερμηνευτές, και τα Balli Plastici (1918) του Fortunato Depero [Φορτουνάτο Ντεπέρο], όπου πρωταγωνιστούσαν μαριονέτες.


Οι αισθητικές αυτές αναζητήσεις εκφράστηκαν στις «φουτουριστικές εσπερίδες» [serate futuriste], πολυθεαματικές εκδηλώσεις που συνδύαζαν ποίηση, μουσική, μανιφέστα και προκλητική αλληλεπίδραση με το κοινό.


Παράλληλα, αλλά σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητα από τον ιταλικό, αναπτύχθηκε ο ρωσικός φουτουρισμός, ο οποίος έδωσε έμφαση κυρίως στη γλωσσική και καλλιτεχνική ανανέωση, πειραματιζόμενος με νέες μορφές έκφρασης, όπως την «υπερλογική» γλώσσα "zaum". Κεντρικές μορφές υπήρξαν ο Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκυ [Vladimir Mayakovsky] και ο Βελιμίρ Χλέμπνικωφ [Velimir Khlebnikov], ενώ χαρακτηριστικό έργο αποτέλεσε η κυβο-φουτουριστική όπερα Νίκη επί του Ηλίου [Pobeda nad Solntsem, 1913] σε λιμπρέτο του Αλεξέι Κρουτσόνιχ [Aleksei Kruchenykh], μουσική του Μιχαήλ Ματιούσιν [Mikhail Matyushin] και σκηνικά-κοστούμια του Καζιμίρ Μαλέβιτς [Kazimir Malevich]. Μετά το 1917, ο ρωσικός φουτουρισμός συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του κονστρουκτιβισμού και επηρέασε άμεσα το θέατρο του Βσέβολοντ Εμίλιεβιτς Μέγιερχολντ [Vsevolod Emilyevich Meyerhold].


Η επιρροή του φουτουρισμού υπήρξε καθοριστική για μεταγενέστερα κινήματα της πρωτοπορίας, όπως ο ντανταϊσμός και ο σουρεαλισμός, ενώ στοιχεία της αισθητικής του εξακολουθούν να διακρίνονται στη γραφιστική, την αρχιτεκτονική, τον κινηματογράφο και τις σύγχρονες παραστατικές τέχνες.

Αγγλικά
futurism
Γαλλικά
futurisme, le
Γερμανικά
Futurismus, der
Ιταλικά
futurismo, il

Σχετικοί όροι

ιστορική πρωτοπορία, σουρεαλιστικό θέατρο, ντανταϊστική δράση, εξπρεσιονισμός, αυτόματο θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«[...] Σήμερα ομορφιά υπάρχει μόνο στην πάλη. Ένα έργο που δεν έχει επιθετικό χαρακτήρα δεν μπορεί να είναι αριστούργημα... Θέλουμε να δοξάσουμε τον πόλεμο, μοναδική υγιεινή του κόσμου, τον μιλιταρισμό, τον πατριωτισμό, την καταστροφική δράση των αναρχικών, τις ωραίες ιδέες για τις οποίες πεθαίνει κανείς, την περιφρόνηση στις γυναίκες. Θέλουμε να καταστρέψουμε τα μουσεία, τις βιβλιοθήκες, τις κάθε είδους ακαδημίες, να πολεμήσουμε την ηθικολογία, τον φεμινισμό, κάθε καιροσκοπική και ωφελιμιστική χυδαιότητα. Θα τραγουδήσουμε τα μεγάλα πλήθη στην έξαρση της δουλειάς, της απόλαυσης ή της εξέγερσης, την πολύχρωμη, πολυφωνική πλημμυρίδα της επανάστασης στις σύγχρονες πρωτεύουσες. Θα τραγουδήσουμε τον παλλόμενο νυχτερινό πυρετό στα ναυπηγεία και τα ορυχεία, που φλέγονται από βίαια ηλεκτρικά φεγγάρια... τα ευρύστερνα τρένα που κροταλίζουν από τις ράχες σαν τεράστια ατσάλινα άλογα με χαλινάρια από σωλήνες, το απαλό πέταγμα των αεροπλάνων, που οι έλικές τους πλαταγίζουν στον αέρα σαν σημαίες και μοιάζει να χειροκροτούν σαν ενθουσιασμένο πλήθος. Από την Ιταλία εκτοξεύουμε στον κόσμο αυτό το μανιφέστο της φλεγόμενης και σαρωτικής βίας με το οποίο σήμερα ιδρύουμε τον Φουτουρισμό, επειδή θέλουμε να απελευθερώσουμε αυτή τη χώρα από τον δύσοσμο καρκίνωμα των καθηγητών, αρχαιολόγων, ξεναγών, παλαιοπωλών.»

Μεταφρασμένο απόσπασμα από τη διακήρυξη των Φουτουριστών, Filippo Tomaso Marinetti, Le Figaro, 1909.

Lynton, N. (2021). Φουτουρισμός. Στο Ν. Στάγκος (Επιμ.), Έννοιες της Μοντέρνας Τέχνης – Από τον Φωβισμό στον Μεταμοντερνισμό (Α. Παππάς, Μετ.) (σσ. 143-156). Αθήνα: ΜΙΕΤ. Βλ. σ. 144.

Quote Icon

«Ο φουτουρισμός ήταν το πρώτο από τα κινήματα του 20ού αιώνα που οργανώθηκαν και θεμελιώθηκαν θεωρητικά από ποιητές και συγγραφείς και, παρόλο τον επιθετικό του χαρακτήρα, την υπερβολή, την πρόκληση και τη φαινομενική του επιφανειακότητα, η επίδρασή του στη σκέψη, στη νοοτροπία και στην πνευματική ζωή της Ιταλίας υπήρξε καθοριστική. Αυτή η διάχυση σε όλους τους τομείς της σύγχρονης καθημερινής πραγματικότητας μοιάζει αναπόφευκτη, όχι μόνο λόγω της κοσμοθεωρίας και των στόχων του κινήματος, αλλά επειδή η ίδια η γέννηση και η διάδοσή του υποστηρίχθηκαν σημαντικά, με πρωτοβουλία του Marinetti, από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τις διαφημιστικές τακτικές. Όλα τα μανιφέστα που δημοσιεύθηκαν δήλωναν ξεκάθαρα και δυναμικά ότι το κίνημα επιχειρούσε να εκφράσει τον στρόβιλο της σύγχρονης ζωής εξίσου και στα πεδία των κοινωνικών και πολιτικών δομών.»

Σύμφωνα με τη Βίκυ Καραΐσκου, ο φουτουρισμός ήταν το πρώτο κίνημα του 20ού αιώνα που, παρά την επιθετικότητα και επιφανειακότητά του, άσκησε καθοριστική επίδραση στην ιταλική σκέψη και πνευματική ζωή, χάρη στη στρατηγική χρήση των μέσων μαζικής ενημέρωσης και της διαφήμισης.

Καραΐσκου, Β. (2009). Εικαστικές και σκηνικές πρωτοπορίες στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Αθήνα: Παπασωτηρίου. Βλ. σ. 15.

Quote Icon

Ode Triunfal (fragmento)


À dolorosa luz das grandes lâmpadas eléctricas da fábrica

Tenho febre e escrevo.

Escrevo rangendo os dentes, fera para a beleza disto,

Para a beleza disto totalmente desconhecida dos antigos.

Ó rodas, ó engrenagens, r-r-r-r-r-r-r eterno!

Forte espasmo retido dos maquinismos em fúria!

Em fúria fora e dentro de mim,

Por todos os meus nervos dissecados fora,

Por todas as papilas fora de tudo com que eu sinto!

Tenho os lábios secos, ó grandes ruídos modernos,

De vos ouvir demasiadamente de perto,

E arde-me a cabeça

De vos querer cantar com um excesso

De expressão de todas as minhas sensações,

Com um excesso contemporâneo de vós, ó máquinas!


Álvaro de Campos, 1914



Θριαμβική Ωδή (απόσπασμα)


Κάτω απ' το οδυνηρό φως των μεγάλων ηλεκτρικών λαμπτήρων του εργοστασίου

Καίγομαι στον πυρετό και γράφω.

Γράφω τρίζοντας τα δόντια, σαν θηρίο μπροστά στην ομορφιά ετούτη,

Στην ομορφιά ετούτη, ολότελα άγνωστη στους αρχαίους.

Ω τροχοί, ω γρανάζια, ρ-ρ-ρ-ρ-ρ-ρ-ρ αιώνιο!

Κραταιέ και ακλόνητε σπασμέ των μηχανών που λυσσάνε!

Που λυσσάνε εκτός και εντός μου,

Με όλα μου τα νεύρα ξεγυμνωμένα,

Μέσα από κάθε αισθητήρα γυμνό μπροστά σε όλα όσα νιώθω!

Έχω τα χείλη στεγνά, ω μέγιστοι θόρυβοι του σήμερα,

Σας ακούω με τόσο δέος από κοντά,

Που καίγεται το κεφάλι μου

Θέλω να σας υμνήσω με ένα ξέσπασμα

Που να χωρά όλες μου τις αισθήσεις,

Με ένα ξέσπασμα σύγχρονο με εσάς, ω μηχανές!


Άλβαρο ντε Κάμπος, 1914

Αύρα Ξεπαπαδάκου, Μετ.

Παράδειγμα της επίδρασης του φουτουρισμού στη λογοτεχνία αποτελεί η Θριαμβική Ωδή [Ode Triunfal, 1914] του Álvaro de Campos, ετερώνυμου του Fernando Pessoa [Φερνάρντο Πεσσόα]. Το ποίημα εξυμνεί τη βιομηχανική τεχνολογία, τις μηχανές, την ταχύτητα και τη δυναμική της σύγχρονης μεγαλούπολης, στοιχεία που παραπέμπουν ευθέως στη φουτουριστική αισθητική.

Ruivo, J. P. & Neto, M. (Επιμ.). (2019). Lisbon Poets: Luís de Camões; Cesário Verde; Mário de Sá-Carneiro; Florbela Espanca; Fernando Pessoa. Lisbon: Multitipo.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Βίντεο παρουσίασης των βασικών αισθητικών αρχών, κατευθύνσεων και εκπροσώπων του ιταλικού και του ρωσικού φουτουρισμού.

Βίντεο για την αναδρομική έκθεση του Μουσείου Guggenheim Italian Futurism, 1909–1944: Reconstructing the Universe

Στο βίντεο Futurist Performance and F. T. Marinetti [Φουτουριστική Παράσταση και Φ. Τ. Μαρινέττι

Το Zang Tumb Tumb (1914) είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα του Marinetti και αποτελεί…

Σύγχρονη ηχητική ανακατασκευή μιας φουτουριστικής εσπερίδας βασισμένη σε αυθεντικές ηχογραφήσεις φουτουριστών καλλιτεχνών.

Αποσπάσματα της μουσικής σύνθεσης του Μιχαήλ Ματιούσιν για την κυβο-φουτουριστική όπερα Νίκη επί του Ηλίου

Ανακατασκευή της όπερας Νίκη επί του Ήλιου [Pobeda nad Solntsem], η οποία παρουσιάστηκε το 1983…

Βίντεο που αναφέρεται στην υπερλογική γλώσσα "zaum", η οποία δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του ρωσικού κυβο-φουτουρισμού,…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Filippo Tomaso Marinetti, Διακήρυξη των φουτουριστών, Le Figaro, 20/2/1909.

Στο χαρακτηριστικό έργο του Giacomo Balla [Τζιάκομο Μπάλλα] Dinamismo di un cane al guinzaglio [Δυναμισμός…

Στο γλυπτό Forme uniche della continuità nello spazio [Μοναδικές μορφές της συνέχειας στο χώρο] (1913)…

Ο Luigi Russolo και ο βοηθός του Ugo Piatti [Ούγκο Πιάτι] με τα «θορυβογόνα» [Intonarumori]…

Enrico Prampolini [Ενρίκο Πραμπολίνι], Teatro futurista Marinetti: I prigionieri e l'amore, l'oceano del cuore

Filippo Tommaso Marinetti, Prigionieri e vulcani: Teatro futurista con scene dinamiche (tricromie) di Enrico Prampolini…

Σχέδιo του Καζιμίρ Μαλέβιτς για τη σκηνογραφία της όπερας Νίκη επί του Ηλίου [Pobeda nad…

Σχέδια του Καζιμίρ Μαλέβιτς για τα κοστούμια της όπερας Νίκη επί του Ηλίου [Pobeda nad…

βασική

Adamson, W.L., Braun, E., Barisione, S. Gentile, E. & Greene, V. (2014). Italian Futurism, 1909-1944: reconstructing the universe. New York: Guggenheim Museum Publications.

Berghaus, G. (2004). Italian Futurist Theatre, 1909–1944. Oxford: Clarendon Press.

Berghaus, G. (Επιμ.). (2019). Handbook of International Futurism. Berlin/Boston: De Gruyter.

Bowlt, J. E. (Επιμ.). (1976). Russian Art of the Avant-Garde: Theory and Criticism, 1902–1934. London: Thames & Hudson.

Foster, H. (2018). Φουτουρισμός. Στο H. Foster, R. Krauss, Y.-A. Bois, B. H.D. Buchloh & D. Joselit, Η Τέχνη από το 1900. Μοντερνισμός - Αντιμοντερνισμός - Μεταμοντερνισμός (Ι. Τσολακίδου, Δ. Κούλουθρος, Μετ., Μ. Παπανικολάου, Επιμ). (σσ. 102-109). Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Goldberg, R. (2011). Performance Art: From Futurism to the Present. London: Thames & Hudson.

Kirby, M. (Επιμ.). (1965). Futurist Performance. New York: Dutton.

Lawton, A. (Επιμ.). (1988). Russian Futurism through its manifestoes, 1912–1928. Ithaca: Cornell University Press.

Leach, R. (2018). Russian futurist theatre: theory and practice. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Lynton, N. (2021). Φουτουρισμός. Στο Ν. Στάγκος (Επιμ.), Έννοιες της Μοντέρνας Τέχνης – Από τον Φωβισμό στον Μεταμοντερνισμό (Α. Παππάς, Μετ.) (σσ. 143-156). Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Martin, M. (1968). Futurism art and theory: 1909-1915. Oxford: Clarendon Press.

Russolo, L. (1986). The Art of Noises (B. Barclay, Μετ). New York: Pendragon Press.

συμπληρωματική

Bosisio, P. (2010). Ιστορία του θεάτρου, τόμ. 2ος. (Ε. Νταρακλίτσα, Μετ.). Αθήνα: Αιγόκερως.

Carlson, M. (1993). Theories of the theatre: A historical and critical survey from the Greeks to the present. London: Cornell University Press.

Διαμαντίδης, Α. (2008). Λεξικό των -ισμών: Από τον Αβανγκαρντισμό στον Ωφελιμισμό. Αθήνα: Γνώση.

Καραΐσκου, Β. (2009). Εικαστικές και σκηνικές πρωτοπορίες στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Αθήνα: Παπασωτηρίου.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. φουτουρισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φουτουρισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «φουτουρισμός». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φουτουρισμός.

MLA

«φουτουρισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/φουτουρισμός.

1733