Thymele Logo
Search

μεθοριακότητα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Ενδιάμεση κατάσταση μετάβασης, κατά την οποία ένα άτομο ή μια ομάδα έχει αποχωριστεί από μια κοινωνική θέση χωρίς να έχει ενταχθεί ακόμη σε άλλη, ενώ οι καθιερωμένοι ρόλοι, οι ιεραρχίες και οι κανόνες αναστέλλονται προσωρινά· στις παραστατικές τέχνες δηλώνει την αντίστοιχη κατάσταση των επιτελεστών, των επιτελεστριών και του κοινού κατά την παράσταση και τη δημιουργική της προετοιμασία, ως πεδίο πειραματισμού και μετασχηματισμού.

Ανάπτυξη

Ο όρος μεθοριακότητα [liminality] ανάγεται στη λατινική λέξη limen (κατώφλι) και στη μεσαία φάση των διαβατήριων τελετών, την οποία ο Arnold van Gennep [Αρνόλντ βαν Γκεννέπ] ονόμασε μεθοριακή στο Les rites de passage [Τελετουργίες διάβασης, 1909]. Σε αυτοτελή έννοια τη συγκρότησε ο Βρετανός ανθρωπολόγος Victor Turner [Βίκτορ Τέρνερ], ο οποίος μελέτησε τις τελετές μύησης των Ndembu [Ντέμπου] της σημερινής Ζάμπιας, όπως την περιτομή των αγοριών (mukanda). Στο δοκίμιο "Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage" [«Ανάμεσα και μεταξύ: Η μεθοριακή περίοδος στις διαβατήριες τελετές»], στο The Forest of Symbols [Το δάσος των συμβόλων, 1967], χαρακτήρισε τους μυούμενους και τις μυούμενες «δομικά αόρατους»: στερούνται όνομα, ιδιοκτησία και κοινωνική θέση, υποβάλλονται σε δοκιμασίες και συνδέονται με σύμβολα θανάτου και αναγέννησης. Οι προσωπίδες και οι τερατόμορφες μορφές της φάσης αυτής διασπούν τα οικεία στοιχεία του πολιτισμού και τα θέτουν υπό στοχασμό.


Στο The Ritual Process [Η τελετουργική διαδικασία, 1969] ο Τέρνερ αντιπαρέθεσε τη δομή, δηλαδή το σύστημα των ρόλων και των ιεραρχιών, στην αντι-δομή της μεθοριακής κατάστασης. Σε αυτήν αναδύεται η communitas, ένας άμεσος και ισότιμος δεσμός ανάμεσα σε πρόσωπα που έχουν απεκδυθεί τις κοινωνικές τους ιδιότητες. Ο Τέρνερ αναγνώρισε τη μεθοριακότητα και πέρα από τις τελετές, σε περιθωριακές ομάδες, σε θρησκευτικά κινήματα και σε περιόδους κοινωνικής κρίσης.


Στο δοκίμιο "Liminal to Liminoid, in Play, Flow, and Ritual" [«Από το μεθοριακό στο οιονεί μεθοριακό: Παιχνίδι, ροή και τελετουργία», 1974], το οποίο αναδημοσιεύθηκε στο From Ritual to Theatre [Από την τελετουργία στο θέατρο, 1982], ο Τέρνερ διέκρινε τα μεθοριακά από τα οιονεί μεθοριακά [liminoid] φαινόμενα. Τα πρώτα ανήκουν στις αγροτικές και φυλετικές κοινωνίες· είναι υποχρεωτικά και συλλογικά και εντάσσονται στον κύκλο του ημερολογίου. Τα δεύτερα αναπτύσσονται στον ελεύθερο χρόνο των βιομηχανικών κοινωνιών· είναι προαιρετικά, συχνά ατομικά και ενίοτε κριτικά απέναντι στην κοινωνική τάξη. Το θέατρο, ο χορός, η μουσική και οι εικαστικές τέχνες κληρονομούν έτσι τη μετασχηματιστική δυναμική των τελετών. Κατά τον Τέρνερ, η μεθοριακότητα συνιστά την «υποθετική έγκλιση» [subjunctive mood] του πολιτισμού: το πεδίο του «σαν να», όπου δοκιμάζονται εναλλακτικές εκδοχές της πραγματικότητας.


Ο σκηνοθέτης και θεωρητικός Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ], στενός συνεργάτης του Τέρνερ, μετέφερε την έννοια στην υποκριτική και στη δημιουργική διαδικασία. Στο Between Theater and Anthropology [Ανάμεσα στο θέατρο και στην ανθρωπολογία, 1985] περιέγραψε τη θέση του/της ηθοποιού επί σκηνής με τη διπλή άρνηση «όχι εγώ… όχι όχι εγώ» [not me… not not me]: ο/η ηθοποιός δεν ταυτίζεται ούτε με τον ρόλο ούτε με τον εαυτό του/της. Το εργαστήριο και οι δοκιμές λειτουργούν, κατά τον Σέχνερ, ως μεθοριακή φάση, στην οποία οι συμπεριφορές αποσπώνται από την καθημερινή τους χρήση και αναδιατάσσονται. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ο Τέρνερ και η ανθρωπολόγος Edith Turner [Ήντιθ Τέρνερ] δοκίμασαν την ίδια αρχή στη διδασκαλία, καλώντας φοιτητές και φοιτήτριες να αναπαραστήσουν σκηνικά τελετές άλλων πολιτισμών.


Η θεατρολόγος Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε] επεξεργάστηκε τη μεθοριακότητα ως αισθητική κατηγορία στο Θέατρο και μεταμόρφωση [Ästhetik des Performativen, 2004]. Η αισθητική εμπειρία της παράστασης συνιστά για τη μελετήτρια «εμπειρία κατωφλιού» [Schwellenerfahrung]: οι θεατές και οι θεάτριες βρίσκονται ανάμεσα σε αντιφατικά πλαίσια, όπως η τέχνη και η καθημερινή ζωή ή η αισθητική και η ηθική, και η μετάβαση αυτή μπορεί να τους μετασχηματίσει. Παράδειγμα αποτελεί το Lips of Thomas [Τα χείλη του Θωμά, 1975] της Marina Abramović [Μαρίνα Αμπράμοβιτς] στη Galerie Krinzinger του Ίνσμπρουκ, όπου θεατές παρενέβησαν, απομάκρυναν την καλλιτέχνιδα από έναν σταυρό από πάγο και διέκοψαν την επιτέλεση. Στο Imponderabilia [Αστάθμητα, 1977], στη Galleria Comunale d'Arte Moderna της Μπολόνιας, η Αμπράμοβιτς και ο Ulay [Ουλάι] στάθηκαν γυμνοί και αντικριστά στην είσοδο της έκθεσης, ώστε κάθε επισκέπτης και κάθε επισκέπτρια να διέρχεται κυριολεκτικά ένα κατώφλι ανάμεσα σε δύο σώματα. Η μεθοριακότητα αφορά έτσι εξίσου τους επιτελεστές, τις επιτελέστριες και το κοινό.

Αγγλικά
liminality
Γαλλικά
liminalité, la
Γερμανικά
Liminalität, die
Ιταλικά
liminalità, la

Σχετικοί όροι

κοινωνικό δράμα [Turner], ανθρωπολογία του θεάτρου, επιτέλεση αντοχής, ετεροτοπία, εμβυθιστική παράσταση, θέατρο της κοινότητας, καρναβάλι ή απόκριες.

Μη προτεινόμενοι όροι

οριακότητα, μεταιχμιακότητα, κατωφλικότητα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

“There is another way of looking at the workshop-rehearsal process, one that connects Turner’s ideas of subjunctivity/liminality to Stanislavski’s ‘magic if’. In An Actor Prepares, Stanislavski says: ‘You know now that our work on a play begins with the use of if as a lever to lift us out of everyday life onto the plane of imagination. ... There is no such thing as actuality on the stage. Art is a product of the imagination. ... The aim of the actor should be to use his technique to turn the play into a theatrical reality’.”


«Υπάρχει και ένας άλλος τρόπος να εξετάσουμε τη διαδικασία του εργαστηρίου και των δοκιμών, ο οποίος συνδέει τις ιδέες του Turner για την υποθετικότητα και τη μεθοριακότητα με το “μαγικό εάν” του Στανισλάφσκι. Στο Ένας ηθοποιός προετοιμάζεται ο Στανισλάφσκι γράφει: “Γνωρίζετε πλέον ότι η εργασία μας πάνω σε ένα έργο αρχίζει με τη χρήση του εάν ως μοχλού, που μας ανυψώνει από την καθημερινή ζωή στο επίπεδο της φαντασίας. … Στη σκηνή δεν υπάρχει πραγματικότητα. Η τέχνη είναι προϊόν της φαντασίας. … Σκοπός του ηθοποιού πρέπει να είναι να χρησιμοποιήσει την τεχνική του για να μετατρέψει το έργο σε θεατρική πραγματικότητα”.»

Ο σκηνοθέτης και θεωρητικός Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] συνδέει την υποθετικότητα και τη μεθοριακότητα του Victor Turner [Βίκτορ Τέρνερ] με το «μαγικό εάν» του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski]. Το απόσπασμα αντιστοιχίζει έτσι τη διαδικασία του εργαστηρίου και των δοκιμών με τη μετάβαση από την καθημερινή ζωή στο επίπεδο της φαντασίας, την οποία ο Στανισλάφσκι θεωρεί αφετηρία της θεατρικής πραγματικότητας.

Schechner, R. (1985). Between theater and anthropology. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Βλ. σ. 103.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Οι μασκοφόροι χορευτές makishi της βορειοδυτικής Ζάμπιας εμφανίζονται στο τέλος της mukanda, της ετήσιας τελετής…

Εκπαιδευτικό βίντεο, τρίτο μιας σειράς για τη θεωρία της επιτέλεσης, αφιερωμένο στον Victor Turner [Βίκτορ…

Ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] εξηγεί τα βασικά στοιχεία των τελετών και των τελετουργιών στο

Η Marina Abramović [Μαρίνα Αμπράμοβιτς] και ο Ulay [Ουλάι] αφηγούνται το Imponderabilia [Αστάθμητα,…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Προσωπίδα με ένδυμα makishi, συλλογή του Tropenmuseum, Άμστερνταμ (TM 4120-1a). Οι μορφές makishi ενσαρκώνουν πνεύματα…

Marina Abramović [Μαρίνα Αμπράμοβιτς], Lips of Thomas [Τα χείλη του Θωμά], 1975…

Christoph Schlingensief [Κρίστοφ Σλίνγκενζιφ], Bitte liebt Österreich! – Erste europäische Koalitionswoche [Παρακαλώ αγαπήστε…

Στιγμιότυπο από την τεχνική δοκιμή της χορογραφικής περιόδου Liminal [Μεθοριακό] της New Zealand…

βασική

Broadhurst, S. (1999). Liminal acts: A critical overview of contemporary performance and theory. London: Cassell.

Fischer-Lichte, E. (2022). Θέατρο και μεταμόρφωση: Προς μια νέα αισθητική του επιτελεστικού (4η έκδ.) (Α. Σιουζουλή, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης. (Πρωτότυπη έκδοση 2004)

Gennep, A. van. (2016). Τελετουργίες διάβασης: Συστηματική μελέτη των τελετών (Θ. Παραδέλλης, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός. (Πρωτότυπη έκδοση 1909)

Schechner, R. (1985). Between theater and anthropology. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Thomassen, B. (2014). Liminality and the modern: Living through the in-between. Farnham: Ashgate.

Turner, V. (1967). Betwixt and between: The liminal period in rites de passage. Στο The forest of symbols: Aspects of Ndembu ritual (σσ. 93–111). Ithaca, NY: Cornell University Press.

Turner, V. (1974). Liminal to liminoid, in play, flow, and ritual: An essay in comparative symbology. Rice University Studies, 60/3, σσ. 53–92. hdl.handle.net...

Turner, V. (2015). Από την τελετουργία στο θέατρο: Η ανθρώπινη βαρύτητα του παιχνιδιού (Φ. Τερζάκης, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός. (Πρωτότυπη έκδοση 1982)

Turner, V. (2017). The ritual process: Structure and anti-structure. London: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 1969)

Turner, V., & Turner, E. (1982). Performing ethnography. The Drama Review: TDR, 26/2, σσ. 33–50.

συμπληρωματική

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ. & Επιμ.). Αθήνα: Παπαζήσης. (Πρωτότυπη έκδοση 1996)

Schechner, R. (2006). Performance studies: An introduction (2η έκδ.). New York: Routledge.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. μεθοριακότητα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεθοριακότητα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «μεθοριακότητα». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεθοριακότητα.

MLA

«μεθοριακότητα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/μεθοριακότητα.

1388