Η κωμική όπερα συγκεντρώνει τα κωμικά είδη του λυρικού θεάτρου, τα οποία αναπτύχθηκαν σε αντιδιαστολή προς τα σοβαρά είδη, όπως την όπερα σέρια, τη γαλλική λυρική τραγωδία [tragédie lyrique], τη βερδιανή ρομαντική όπερα κ.ά. Τα έργα αυτά επιδιώκουν το γέλιο: η πλοκή τους στηρίζεται σε παρεξηγήσεις, μεταμφιέσεις και σατιρικά πορτρέτα και καταλήγει σε αίσιο τέλος. Αντλούν τη θεματολογία τους από την καθημερινή ζωή, χρησιμοποιούν συνήθως τη γλώσσα του κοινού τους και απευθύνονται σε ευρύ, αστικό κοινό. Δομικά διακρίνονται σε δύο οικογένειες:
- στα πλήρως μελοποιημένα έργα, όπου ο διάλογος αποδίδεται με ρετσιτατίβο
- στα έργα όπου τα αδόμενα μέρη εναλλάσσονται με ομιλούμενο διάλογο σε πρόζα
Ο δομικός τύπος δεν αρκεί για να χαρακτηρίσει ένα έργο κωμική όπερα: καθοριστικό είναι το κωμικό του ύφος και περιεχόμενο.
Ως πρώτη ολοκληρωτικά κωμική όπερα θεωρείται το Chi soffre, speri [Όποιος υποφέρει, ας ελπίζει] (Ρώμη, 1637· αναθεωρημένη μορφή 1639) του Virgilio Mazzocchi [Βιρτζίλιο Ματσόκκι], με συμβολή του Marco Marazzoli [Μάρκο Μαρατσόλι] στην αναθεώρηση, σε λιμπρέτο του Giulio Rospigliosi [Τζούλιο Ροσπιλιόζι]. Στη βενετσιάνικη όπερα του 17ου αιώνα κωμικά πρόσωπα, όπως υπηρέτες και τροφοί, συνυπήρχαν με τους ήρωες.
Τον 18ο αιώνα διαμορφώθηκαν διακριτές εθνικές παραδόσεις. Στην Ιταλία η όπερα μπούφα, πλήρως μελοποιημένη, αναπτύχθηκε στη Νάπολη και διαδόθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στη Γαλλία η κωμική όπερα πήρε τη μορφή της οπερά-κωμίκ, η οποία γεννήθηκε στις αρχές του αιώνα στο θέατρο του παζαριού [théâtre de la foire], αρχικά με κωμωδίες που χρησιμοποιούσαν βωντβίλ [vaudevilles], δηλαδή γνωστές μελωδίες με νέους στίχους. Μετά τη «Διαμάχη των Μπουφόνων» (1752 – 1754) καθιερώθηκε η κωμωδία με αριέττες [comédie mêlée d'ariettes], με πρωτότυπη μουσική, στα έργα του Pierre-Alexandre Monsigny [Πιερ-Αλεξάντρ Μονσινύ] και του André-Ernest-Modeste Grétry [Αντρέ-Ερνέστ-Μοντέστ Γκρετρύ]. Στο Λονδίνο, η Όπερα του ζητιάνου[The Beggar's Opera] (1728) του John Gay [Τζων Γκαίη], με μουσική επιμέλεια του Johann Christoph Pepusch [Γιόχαν Κρίστοφ Πέπους], εγκαινίασε την όπερα-μπαλάντα, η οποία σατίριζε την όπερα σέρια και την πολιτική ζωή με λαϊκές μελωδίες. Στον γερμανόφωνο χώρο το ζίνγκσπιλ άκμασε αρχικά στη Λειψία, όπου το καλλιέργησε ο Johann Adam Hiller [Γιόχαν Άνταμ Χίλλερ], και κατόπιν στη Βιέννη, όπου ο Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ] συνέθεσε την Απαγωγή από το σεράι [Die Entführung aus dem Serail] (1782) και τον Μαγικό αυλό [Die Zauberflöte] (1791).
Τον 19ο αιώνα, στην εποχή του μπελκάντο, η όπερα μπούφα βρισκόταν στη δύση της και η ιταλική κωμική όπερα ανανεώθηκε. Στον Κουρέα της Σεβίλλης [Il barbiere di Siviglia] (Ρώμη, 1816), ένα από τα δημοφιλέστερα έργα του παγκόσμιου λυρικού ρεπερτορίου, ο Gioachino Rossini [Τζοακίνο Ροσσίνι] συνδύασε τη φωνητική λαμπρότητα του μπελκάντο με τον καταιγιστικό ρυθμό της κωμικής δράσης. Ο Gaetano Donizetti [Γκαετάνο Ντονιτζέττι] προσέδωσε στο είδος πιο ανθρώπινη και μελαγχολική διάσταση στο Ελιξίριο του έρωτα [L'elisir d'amore] (Μιλάνο, 1832) και στον Δον Πασκουάλε [Don Pasquale] (Παρίσι, 1843). Το Théâtre-Italien του Παρισιού, το οποίο διηύθυνε ο Rossini από το 1824, ανέβαζε το ιταλικό ρεπερτόριο και φιλοξένησε την πρώτη παράσταση του Δον Πασκουάλε. Για την Όπερα του Παρισιού ο Rossini έγραψε τον πλήρως μελοποιημένο Κόμη Ορύ [Le Comte Ory] (1828). Ο Donizetti παρουσίασε στην Οπερά-Κωμίκ την Κόρη του συντάγματος [La Fille du régiment] (1840), όπου τα τραγουδιστά μέρη εναλλάσσονται με ομιλούμενο διάλογο. Η Οπερα-Κωμίκ φιλοξένησε και σοβαρά έργα· ο θεσμικός χαρακτηρισμός οπερά-κωμίκ, επομένως, δεν ταυτίζεται με την κωμική όπερα. Στον γερμανόφωνο χώρο κύριος εκπρόσωπος της κωμικής όπερας [komische Oper] υπήρξε ο Albert Lortzing [Άλμπερτ Λόρτσινγκ], του οποίου το Zar und Zimmermann [Τσάρος και μαραγκός] (Λειψία, 1837) παρέμεινε στο ρεπερτόριο των γερμανικών λυρικών σκηνών. Στο τέλος του αιώνα ο Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι] επέστρεψε στο είδος γράφοντας την τελευταία του όπερα, τον Φάλσταφ [Falstaff] (Μιλάνο, 1893), έργο εξ ολοκλήρου μελοποιημένο, όπου η μουσική ρέει αδιάσπαστα.
Τον 20ό αιώνα η κωμική όπερα καλλιεργήθηκε συχνά σε διάλογο με την ιστορία του είδους. Ο Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] χαρακτήρισε τον Ιππότη με το ρόδο [Der Rosenkavalier] (1911) «κωμωδία για μουσική» [Komödie für Musik], ενώ στην Αριάδνη στη Νάξο [Ariadne auf Naxos] (1912, 1916) συνδύασε την όπερα σέρια με τύπους της κομμέντια ντελλ άρτε. Στο ίδιο πνεύμα κινούνται η Ισπανική ώρα [L'Heure espagnole] (1911) του Maurice Ravel [Μωρίς Ραβέλ], ο Τζάννι Σκίκκι [Gianni Schicchi] (1918) του Giacomo Puccini [Τζάκομο Πουτσίνι] και ο Albert Herring [Άλμπερτ Χέρρινγκ] (1947) του Benjamin Britten [Μπέντζαμιν Μπρίττεν], τον οποίο ο συνθέτης χαρακτήρισε ρητά «κωμική όπερα» [comic opera].
Στον ελληνικό χώρο η κωμική όπερα αναπτύχθηκε αρχικά στα Ιόνια νησιά, όπου η ιταλική όπερα είχε μακρά παράδοση. Ο υποψήφιος (γνωστός και ως Ο υποψήφιος βουλευτής) του Σπυρίδωνος Ξύνδα, σε λιμπρέτο του Ιωάννη Ρινόπουλου, παρουσιάστηκε το 1867 στο θέατρο Σαν Τζιάκομο της Κέρκυρας και θεωρείται η πρώτη όπερα σε ελληνικό λιμπρέτο. Το έργο σατιρίζει τα εκλογικά ήθη και αξιοποιεί στοιχεία της επτανησιακής μουσικής παράδοσης.