Η φαινομενολογία, με φιλοσοφικές ρίζες στο έργο των Immanuel Kant [Ιμμάνουελ Καντ] και Georg Wilhelm Friedrich Hegel [Γκέοργκ Βίλχελμ Φρήντριχ Χέγκελ], αναδύθηκε και αναπτύχθηκε δυναμικά στις αρχές του 20ού αιώνα με το έργο των γερμανόφωνων φιλοσόφων Edmund Husserl [Έντμουντ Χούσερλ] και Martin Heidegger [Μάρτιν Χάιντεγκερ] και επεκτάθηκε ακολούθως στην Πολωνία, με το έργο του Roman Ingarden [Ρόμαν Ινγκάρντεν], και στη Γαλλία, με το έργο των Maurice Merleau-Ponty [Μωρίς Μερλώ-Ποντύ], Gaston Bachelard [Γκαστόν Μπασλάρ] και Jean-Paul Sartre [Ζαν-Πωλ Σαρτρ].
Η φαινομενολογία συνιστά φιλοσοφική μέθοδο η οποία, απομακρυνόμενη από τη διάκριση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου, συνείδησης και κόσμου, εστιάζει την προσοχή της κατεξοχήν στη φαινομενική πραγματικότητα των αντικειμένων, έτσι όπως αυτά καθίστανται αντιληπτά στην ατομική συνείδηση μέσω των αισθήσεων και της νόησης. Σύμφωνα με τον Husserl, στο Ideen [Ιδέες] (1913), μόνο η καθαρή περιγραφή των φαινομένων της συνείδησης μπορεί να οδηγήσει την ανθρώπινη σκέψη σε μια αξιόπιστη γνώση του κόσμου. Κεντρική έννοια της φαινομενολογικής θεώρησης αποτελεί η προθετικότητα [Intentionalität]: η συνείδηση είναι πάντοτε συνείδηση κάποιου πράγματος, δηλαδή στρέφεται εγγενώς προς ένα αντικείμενο. Ο Heidegger, στο Sein und Zeit [Είναι και χρόνος] (1927), μετατόπισε τη φαινομενολογία προς την υπαρξιακή διάσταση, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος είναι «ερριμμένος» στον κόσμο [Geworfenheit] και υπάρχει ως «εν-τω-κόσμω-είναι» [In-der-Welt-sein]. Σύμφωνα με τον Heidegger, το ανθρώπινο ον [Dasein] και ο κόσμος δεν νοούνται χωριστά: η ύπαρξη συγκροτείται πάντοτε μέσα στον κόσμο και ο κόσμος αποκαλύπτεται μέσα από την ύπαρξη. Ο Ingarden, ο οποίος καθιερώθηκε κυρίως με το Das literarische Kunstwerk [Το λογοτεχνικό έργο τέχνης] (1931) και θεωρείται «πατέρας της φαινομενολογικής αισθητικής», ενδιαφέρθηκε ιδίως για την αντίθεση μεταξύ πραγματικού και ιδεατού, στο μεταίχμιο των οποίων κινείται το έργο τέχνης. Το έργο τέχνης δεν είναι ούτε απολύτως ιδεατό αντικείμενο ούτε απλή φυσική οντότητα· είναι ένα σύνθετο, διυποκειμενικό, προθετικό αντικείμενο, το οποίο προέρχεται από τις πράξεις της συνείδησης του/της δημιουργού και αναγεννάται κατά κάποιον τρόπο στη συνείδηση κάθε αποδέκτη / κάθε αποδέκτριας, μέσω της «συγκεκριμενοποίησης» [Konkretisation]. Στο θεατρικό έργο ο Ingarden διέκρινε το «κύριο κείμενο» [Haupttext] των διαλόγων από το «δευτερεύον κείμενο» [Nebentext] των σκηνικών οδηγιών. Ο Merleau-Ponty, στη Phénoménologie de la perception [Φαινομενολογία της αντίληψης] (1945), τοποθέτησε το σώμα στο κέντρο της φαινομενολογικής σκέψης: η αντίληψη δεν αποτελεί νοητική πράξη αλλά ενσώματη εμπειρία, και ο κόσμος βιώνεται πρωτίστως μέσω του σώματος που κινείται, αγγίζει και αισθάνεται. Η θέση αυτή κατέστη θεμελιώδης για τη θεωρία και την πρακτική των παραστατικών τεχνών.
Η φαινομενολογία (με την πίστη της στην προτεραιότητα και την αυθυπαρξία της «ουσίας» των πραγμάτων έναντι της υλικής ύπαρξης και της κοινωνικής έκφρασής τους) δέχτηκε έντονη κριτική για τον ουσιοκρατικό, ιδεαλιστικό και ανιστορικό της πυρήνα, κυρίως από τη νεότερη μαρξιστική κριτική. Παρέμεινε, ωστόσο, ιδιαίτερα πρόσφορη τόσο για την ίδια την καλλιτεχνική επιτέλεση όσο και για τη θεωρητική κατανόηση της «πυκνότητας» και της «φαινομενολογικής συνθετότητας» των παραστατικών τεχνών, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τη ζωντανή, αισθητηριακή εμπειρία του ερμηνευτή / της ερμηνεύτριας και του θεατή / της θεάτριας.
Στο θέατρο, η φαινομενολογική θεώρηση τροφοδότησε, συνειδητά ή ανεπίγνωστα, τις σωματικές υποκριτικές μεθόδους που αναπτύχθηκαν κατά τον 20ό αιώνα. Φαινομενολογικές αναγνώσεις αναδεικνύουν συγγένειες με τη μέθοδο του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], ο οποίος στήριξε θεωρητικά και πρακτικά τη διδασκαλία του ρόλου στην ατομική εμπειρία, στην πλήρως ενεργοποιημένη συνείδηση και στην κατάκτηση της υποσυνείδητης αλήθειας μέσω του συνειδητού βιώματος και της ανάκλησής του. Ο Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι], στο «φτωχό θέατρο» [teatr ubogi], αφαίρεσε κάθε σκηνικό πλεόνασμα (σκηνικά, κοστούμια, τεχνολογία) και εστίασε στην ωμή, ενσώματη παρουσία του/της ηθοποιού ως μοναδικού φορέα της σκηνικής πράξης: το σώμα δεν αναπαριστά αλλά είναι η παράσταση. Ο Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα], στενός συνεργάτης του Grotowski, ανέπτυξε τη θεατρική ανθρωπολογία [theatre anthropology], εξετάζοντας τις προεκφραστικές αρχές της σωματικής παρουσίας σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις. Ο Ταντάσι Σουζούκι [Tadashi Suzuki] θεμελίωσε τη μέθοδό του στη σχέση σώματος και εδάφους: τα πόδια, ως σημείο επαφής ερμηνευτή / ερμηνεύτριας και γης, λειτουργούν ως πηγή ενέργειας και παρουσίας, σε ευθυγράμμιση με τη φαινομενολογική αντίληψη ότι η ύπαρξη προσδιορίζεται μέσω της σωματικής ένταξης στον χώρο. Ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν], στο Postdramatisches Theater [Μεταδραματικό θέατρο] (1999), αξιοποίησε φαινομενολογικές κατηγορίες (παρουσία, ατμόσφαιρα, αισθητηριακή εγρήγορση) για την ανάλυση μεταδραματικών παραστάσεων, στις οποίες η σκηνική εμπειρία υπερέβαινε τη λογοκεντρική αναπαράσταση.
Στον χορό, η φαινομενολογία τροφοδότησε ριζικές ανανεώσεις. Ο Steve Paxton [Στηβ Πάξτον], εισηγητής της πρακτικής του αυτοσχεδιασμού επαφής [contact improvisation] (1972), αντιμετώπισε τον χορό ως φαινομενολογικό πείραμα: δύο σώματα σε επαφή αντιλαμβάνονται αμοιβαία το βάρος, τη ροπή και την κίνηση του άλλου, χωρίς προκαθορισμένη χορογραφία, σε μια διαρκή διαπραγμάτευση αισθητηριακών δεδομένων. Η Pina Bausch [Πίνα Μπάους], με την ομάδα της Tanztheater Wuppertal, δημιούργησε παραστάσεις στις οποίες η επαναλαμβανόμενη, καθημερινή χειρονομία (το περπάτημα, η αναμονή, η πτώση) καθίστατο φορέας βιωμένης εμπειρίας, αναδεικνύοντας τη φαινομενολογική αρχή ότι το νόημα ενυπάρχει στην ίδια τη σωματική πράξη. Ο Jérôme Bel [Ζερώμ Μπελ], σε έργα όπως το Jérôme Bel (1995), αποδόμησε τις συμβάσεις της χορευτικής παράστασης, με μοναδικό υλικό τα γυμνά σώματα των ερμηνευτών / των ερμηνευτριών και ελάχιστα αντικείμενα, θέτοντας εκ νέου το ερώτημα: τι σημαίνει «παρουσία» επί σκηνής;
Η φαινομενολογία αποτέλεσε πεδίο διαλόγου, ή αντιλόγου, με τη σημειωτική, τον δομισμό, τη θεωρία της θέασης [spectatorship theory], τη θεωρία των συναισθημάτων [affect theory] και τον μεταδομισμό. Τροφοδότησε επίσης σύγχρονες πρακτικές πειραματικών επιτελέσεων «(με την άμεση έκθεση του σώματος σε έντονες ή και επώδυνες αισθητηριακές καταστάσεις, όπως στην επιτέλεση αντοχής) και τοποσυναφών παραστάσεων, στις οποίες η σχέση σώματος και χώρου αποτελεί πρωτογενές υλικό. Η Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε], στην Ästhetik des Performativen [Αισθητική του επιτελεστικού] (2004), αξιοποίησε φαινομενολογικές κατηγορίες για να θεμελιώσει μια αισθητική θεωρία της παράστασης, στην οποία η αυτοαναφορική σωματικότητα [Körperlichkeit] και η συμπαρουσία [leibliche Ko-Präsenz] ερμηνευτών / ερμηνευτριών και θεατών / θεατριών κατέστησαν κεντρικές αναλυτικές κατηγορίες.