Thymele Logo
Search

εξαγγελτικό μοτίβο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύντομο μουσικό θέμα που συνδέεται συμβολικά με πρόσωπο, αντικείμενο, ιδέα ή κατάσταση ενός μουσικοθεατρικού ή προγραμματικού έργου και λειτουργεί ως επαναλαμβανόμενο δομικό στοιχείο του, το οποίο παραλλάσσεται και αναπτύσσεται παράλληλα με την εξέλιξη του δράματος· καθιερώθηκε με τα μουσικά δράματα του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] και υιοθετήθηκε στη συνέχεια στην όπερα, στη συμφωνική και στην κινηματογραφική μουσική.

Ανάπτυξη

Ο γερμανικός όρος Leitmotiv, που αποδίδεται στα ελληνικά ως εξαγγελτικό μοτίβο, εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1860 στο Culturhistorische Bilder aus dem Musikleben der Gegenwart [Πολιτισμικο-ιστορικές εικόνες από τη μουσική ζωή του παρόντος] του ιστορικού της μουσικής August Wilhelm Ambros [Άουγκουστ Βίλχελμ Άμπρος]. Ο Ambros τον χρησιμοποίησε για ένα επανερχόμενο θέμα του συμφωνικού ποιήματος Tasso, Lamento e Trionfo [Τάσσο, θρήνος και θρίαμβος, 1849] του Franz Liszt [Φραντς Λιστ]. Το 1871 ο Friedrich Wilhelm Jähns [Φρήντριχ Βίλχελμ Γιενς] τον εφάρμοσε στη μονογραφία του για τις όπερες του Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ]. Ο όρος διαδόθηκε με τον Thematischer Leitfaden [Θεματικός οδηγός, 1876] του Hans von Wolzogen [Χανς φον Βόλτσογκεν], ο οποίος κατέγραψε, ονόμασε και αρίθμησε τα μοτίβα της τετραλογίας Το Δαχτυλίδι του Νιμπελούνγκ [Der Ring des Nibelungen, 1876] του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ]. Ο ίδιος ο Wagner χρησιμοποιούσε όρους όπως "melodisches Moment" [«μελωδική στιγμή»], "Grundthema" [«βασικό θέμα»] και "Hauptmotiv" [«κύριο μοτίβο»]. Στο θεωρητικό του έργο Oper und Drama [Όπερα και δράμα, 1851] απέδωσε στα μοτίβα διπλή λειτουργία: προαναγγέλλουν όσα θα ακολουθήσουν [Ahnung] και ανακαλούν όσα προηγήθηκαν [Erinnerung]. Ο ίδιος υιοθέτησε με επιφύλαξη τον όρο του Wolzogen μόλις το 1879, αναφερόμενος στα «λεγόμενα εξαγγελτικά μοτίβα».


Το εξαγγελτικό μοτίβο συνδέεται πρωτίστως με τα μουσικά δράματα που ο Wagner συνέθεσε μετά τον Λόενγκριν [Lohengrin, 1850]: την τετραλογία, τον Τριστάνο και Ιζόλδη [Tristan und Isolde, 1865], τους Αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης [Die Meistersinger von Nürnberg, 1868] και τον Πάρσιφαλ [Parsifal, 1882]. Στα έργα αυτά απουσιάζει η δομή της αριθμημένης όπερας. Το εξαγγελτικό μοτίβο εξασφαλίζει τη μουσική συνοχή μαζί με την ατέρμονη μελωδία και τον συμφωνικό ρόλο της ορχήστρας, και εντάσσεται στη σύλληψη του έργου ως ολοτεχνήματος. Αποτελεί ιδιαίτερη μορφή του υπομνηστικού μοτίβου [Erinnerungsmotiv], το οποίο απαντά ήδη στην όπερα των αρχών του 19ου αιώνα, όπως στον Ελεύθερο σκοπευτή [Der Freischütz, 1821] του Weber. Το υπομνηστικό μοτίβο επανέρχεται σχεδόν απαράλλακτο· αντιθέτως, το εξαγγελτικό μοτίβο παραλλάσσεται, συνδυάζεται με άλλα μοτίβα και αναπτύσσεται, ακολουθώντας την εξέλιξη του δράματος.


Οι θεματικοί οδηγοί του Wolzogen και των μιμητών του μετέτρεψαν τα εξαγγελτικά μοτίβα σε ετικέτες για την αναγνώριση προσώπων και αντικειμένων. Η πρακτική αυτή προκάλεσε την ειρωνεία των επικριτών του Wagner. Ο Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ], σε άρθρο του στην εφημερίδα Gil Blas (1903), σχολίασε ότι οι βαγκνερικοί ήρωες δεν εμφανίζονται ποτέ χωρίς το «καταραμένο» τους εξαγγελτικό μοτίβο. Ο Theodor W. Adorno [Τέοντορ Β. Αντόρνο], στο Versuch über Wagner [Δοκίμιο για τον Βάγκνερ, 1952], παρομοίασε τη λειτουργία των μοτίβων με τη διαφήμιση, η οποία εντυπώνει στη μνήμη ένα σήμα που ανακαλείται εύκολα. Η σύγχρονη μουσικολογία εξετάζει το εξαγγελτικό μοτίβο ως συνθετική τεχνική και, παράλληλα, ως πρακτική ακρόασης που διαμόρφωσαν οι θεματικοί οδηγοί. Χαρακτηριστικές είναι οι μελέτες του Christian Thorau [Κρίστιαν Τόραου].


Μεταγενέστεροι συνθέτες υιοθέτησαν την τεχνική, εν μέρει στο πλαίσιο του βαγκνερισμού των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Την εφάρμοσαν πιστά ο Antonín Dvořák [Αντονίν Ντβόρζακ] στη Ρουσάλκα [Rusalka, 1901] και ο Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] στον Γκούντραμ [Guntram, 1894] και στον Ιππότη με το ρόδο [Der Rosenkavalier, 1911]. Στην Ελλάδα, ο Μανώλης Καλομοίρης [Manolis Kalomiris] κατέγραψε ο ίδιος τα εξαγγελτικά μοτίβα των όπερών του Ο Πρωτομάστορας (1916) και Κωνσταντίνος Παλαιολόγος (1962). Ακόμη και ο Debussy, ένθερμος βαγκνεριστής στα νεανικά του χρόνια, χρησιμοποίησε επανερχόμενα μοτίβα για τα πρόσωπα του Πελλέα και Μελισσάνθης [Pelléas et Mélisande, 1902].


Η τεχνική επεκτάθηκε σε έργα με κείμενο ή εξωμουσικό πρόγραμμα, όπως η καντάτα Scenes from the Saga of King Olaf [Σκηνές από τη σάγκα του βασιλιά Όλαφ, 1896] και τα ορατόρια The Apostles [Οι απόστολοι, 1903] και The Kingdom [Η βασιλεία, 1906] του Edward Elgar [Έντουαρντ Έλγκαρ], τα Gurre-Lieder [Τα τραγούδια του Γκούρε, 1913] του Arnold Schönberg [Άρνολντ Σαίνμπεργκ] και το συμφωνικό ποίημα Vodník [Το στοιχειό του νερού, 1896] του Dvořák.


Η τεχνική των εξαγγελτικών μοτίβων εφαρμόστηκε εκτενώς και πέρα από την έντεχνη μουσική, κυρίως στην κινηματογραφική μουσική, ήδη από τις παρτιτούρες του Max Steiner [Μαξ Στάινερ], όπως εκείνη για το Ξέσπασμα μιας ψυχής [Now, Voyager, 1942]. Ο Adorno και ο Hanns Eisler [Χανς Άισλερ], στο Composing for the Films [Σύνθεση για τον κινηματογράφο, 1947], υποστήριξαν ότι η κινηματογραφική βιομηχανία υποβάθμισε το εξαγγελτικό μοτίβο σε απλό διακριτικό γνώρισμα, που επισημαίνει την εμφάνιση ενός προσώπου. Η κριτική τους αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα στο θέμα που λειτουργεί ως ετικέτα και στο εξαγγελτικό μοτίβο που μετασχηματίζεται μαζί με τη δράση. Το δεύτερο εντοπίζεται στη μουσική του John Williams [Τζων Ουίλλιαμς] για τον Πόλεμο των άστρων [Star Wars, 1977], όπου το θέμα της Δύναμης επανέρχεται σε ποικίλες εκφραστικές και ενορχηστρωτικές μεταμορφώσεις, ανάλογα με τη δραματική περίσταση. Τη συστηματικότερη εφαρμογή της αρχής στον σύγχρονο κινηματογράφο συνιστά η μουσική του Howard Shore [Χάουαρντ Σορ] για την τριλογία Ο άρχοντας των δαχτυλιδιών [The Lord of the Rings, 2001–2003]: σε αυτήν, περισσότερα από ενενήντα θέματα, συνδεδεμένα με λαούς, τόπους, αντικείμενα και ιδέες, εξελίσσονται παράλληλα με την αφήγηση. Στοιχεία της τεχνικής απαντούν επίσης στη μουσική των βιντεοπαιχνιδιών. Στη λογοτεχνία, ο Thomas Mann [Τόμας Μαν] μετέφερε την αρχή στην επανάληψη λέξεων και φράσεων, ήδη από τους Buddenbrooks [Οι Μπούντενμπροκ, 1901].

Αγγλικά
leitmotif; leitmotiv
Γαλλικά
leitmotiv, le
Γερμανικά
Leitmotiv, das
Ιταλικά
leitmotiv, il; motivo conduttore, il

Συνώνυμα

καθοδηγητικό μοτίβο, οδηγητικό μοτίβο

Σχετικοί όροι

προοικονομία, ρομαντική όπερα, βερισμός, εξπρεσιονιστική όπερα, ιμπρεσιονιστική όπερα, σκηνική μουσική, μουσική επένδυση

Μη προτεινόμενοι όροι

λάιτ μοτίφ, λαϊτμοτίφ

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Que ces gens à casques et à peaux de bêtes deviennent insupportables à la quatrième soirée… Songez qu'ils n'apparaissent jamais sans être accompagnés de leur damné « leitmotiv » ; il y en a même qui le chantent ! Ce qui ressemble à la douce folie de quelqu'un qui, vous remettant sa carte de visite, en déclamerait lyriquement le contenu !"


«Πόσο ανυπόφοροι καταντούν, την τέταρτη βραδιά, αυτοί οι άνθρωποι με τα κράνη και τις προβιές… Σκεφτείτε ότι δεν εμφανίζονται ποτέ χωρίς τη συνοδεία του καταραμένου τους «εξαγγελτικού μοτίβου»· μερικοί μάλιστα το τραγουδούν κιόλας! Θυμίζει την αθώα παραφροσύνη κάποιου που σας εγχειρίζει το επισκεπτήριό του και απαγγέλλει λυρικά το περιεχόμενό του!»

Στο άρθρο "Impressions sur la Tétralogie à Londres" [«Εντυπώσεις από την τετραλογία στο Λονδίνο»], που δημοσίευσε στην εφημερίδα Gil Blas την 1η Ιουνίου 1903 με αφορμή τον κύκλο του Δαχτυλιδιού του Νιμπελούνγκ [Der Ring des Nibelungen] στο Covent Garden, ο Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ] ειρωνεύτηκε τη συστηματική χρήση του εξαγγελτικού μοτίβου. Παρομοίασε τα πρόσωπα που εμφανίζονται πάντοτε με το μοτίβο τους με κάποιον που απαγγέλλει το επισκεπτήριό του. Η ειρωνεία του στρεφόταν στην αντίληψη του μοτίβου ως ετικέτας ταυτότητας, την οποία είχαν παγιώσει οι θεματικοί οδηγοί του Hans von Wolzogen [Χανς φον Βόλτσογκεν].

Debussy, C. (1987). Monsieur Croche et autres écrits (F. Lesure, Επιμ., Αναθ. έκδ.). Paris: Gallimard. (Πρωτότυπη έκδοση 1971). Βλ. σ. 113.

Quote Icon

«Γιατί λοιπὸν νὰ μὴ σημειωθεῖ ἐδῶ πὼς καὶ σ' αὐτή, ὅσο καὶ στὸ μεταχείρισμα τοῦ Leit-Motiv, τοῦ ἐξαγγελτικοῦ μοτίβου, βαγνερίζει ὁ «Πρωτομάστορας»; Αὐτὸ σημαίνει ἁπλούστατα πὼς παραδέχεται τὴ γενικὴ πρόοδο καὶ τὴν ἐξέλιξη τῆς μουσικοδραματικῆς τέχνης, ὅπως τὴν ἔχουνε παραδεχτεῖ ὅλοι τοῦ κόσμου οἱ μουσικοί, ὅσοι θελήσανε ν' ἀναστήσουνε τὸ τραγικὸ πάθος, σφιχτοδένοντας δράμα καὶ μουσικὴ σ' ἕνα σύνολο ἁρμονικό.»

Στον πρόλογο «Τρία λόγια» (1916) του Πρωτομάστορα, ο Μανώλης Καλομοίρης [Manolis Kalomiris] δέχεται ότι το έργο του «βαγνερίζει» στον χειρισμό του Leitmotiv, το οποίο αποδίδει στα ελληνικά ως εξαγγελτικό μοτίβο. Ο συνθέτης δεν παρουσιάζει την υιοθέτηση της τεχνικής ως μίμηση. Την εντάσσει στη γενική εξέλιξη της μουσικοδραματικής τέχνης, που κατά τη γνώμη του ακολούθησαν όσοι επιδίωξαν να συνδέσουν οργανικά το δράμα με τη μουσική.

Καλομοίρης, Μ. (1939). Τρία λόγια. Στο Ὁ Πρωτομάστορας: Μουσικὴ τραγῳδία σὲ δυὸ μέρη κ' ἕνα ἰντερμέδιο. Διασκευὴ ἀπὸ τὴν ὁμώνυμη τραγῳδία τοῦ Νίκου Καζαντζάκη (σ. [i]). Αθήνα: Εκδόσεις Γαϊτάνου. polymnia.music.uoa.gr.... Βλ. σ. [i].

Quote Icon

«Η διαμόρφωση θεματικών ενοτήτων (αντί θεματικού υλικού ή απλά «θέματος» προς επεξεργασία) είναι ένα φανερό στοιχείο της γραφής που συγκροτεί ενότητες μακροδομικού χαρακτήρα στην Αδελφή Βεατρίκη. Σε αναλυτικές αναφορές για το έργο υποστηρίζεται ότι οι επαναλήψεις θεματικών ενοτήτων, αυτούσιων, παραλλαγμένων ή εμπλουτισμένων με κάποια νέα στοιχεία, σε συνδυασμό με τον λόγο και την εξέλιξη της υπόθεσης, συνδέονται μάλλον μακρινά με την πρόσληψη του βαγκνερικού εξαγγελτικού μοτίβου από τον, 22 μόλις χρονών τότε, Μητρόπουλο, και πιο άμεσα με τις μουσικοδραματουργικές αντιλήψεις και θεωρίες του Wagner όπως αφομοιώνονται στη γαλλική μουσική και εκδηλώνονται μέσα από το έργο του César Franck, στο πνεύμα και το γράμμα του επιγόνου του, Vincent d'Indy και του μαθητή αυτού, Armand Marsick, καθηγητή του Μητρόπουλου.»

Ο μουσικολόγος Γιώργος Σακαλλιέρος εξετάζει τις επανερχόμενες θεματικές ενότητες της Αδελφής Βεατρίκης [Sœur Béatrice, 1918] του Δημήτρη Μητρόπουλου [Dimitri Mitropoulos]. Κατά τον συγγραφέα, οι ενότητες αυτές συνδέονται μόνο έμμεσα με το βαγκνερικό εξαγγελτικό μοτίβο και αντλούν κυρίως από τη γαλλική πρόσληψη του Wagner, όπως τη διαμόρφωσαν ο César Franck [Σεζάρ Φρανκ], ο μαθητής του Vincent d'Indy [Βενσάν ντ' Εντύ] και ο Armand Marsick [Αρμάν Μαρσίκ], δάσκαλος του Μητρόπουλου. Το παράδειγμα καταδεικνύει ότι η τεχνική διαδόθηκε στην ελληνική όπερα και μέσω της γαλλικής μουσικής παράδοσης.

Σακαλλιέρος, Γ. (2009). Η όπερα Αδελφή Βεατρίκη (Soeur Béatrice) του Δημήτρη Μητρόπουλου (1918): Μουσική υφή, αισθητικές κατευθύνσεις και ιστορικό πλαίσιο δημιουργίας. Στο Γ. Βλαστός (επιμ.), Ελληνική μουσική δημιουργία του 20ου αιώνα για το λυρικό θέατρο και άλλες παραστατικές τέχνες (σ. 17-29). Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Βλ. σ. 22.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ανθολογία εξαγγελτικών μοτίβων από την τετραλογία Το Δαχτυλίδι του Νιμπελούνγκ [Der Ring des Nibelungen

Η πρώτη εμφάνιση του θέματος της ηρωίδας στη Ρουσάλκα [Rusalka, 1901] του Antonín…

Ο Πρωτομάστορας (1916) του Μανώλη Καλομοίρη [Manolis Kalomiris] σε συναυλιακή μορφή, με τους Κωνσταντίνο Κληρονόμο

Ο John Williams [Τζων Ουίλλιαμς] διευθύνει τη Wiener Philharmoniker [Φιλαρμονική Ορχήστρα της Βιέννης] στο "Main…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Hans von Wolzogen [Χανς φον Βόλτσογκεν], Thematischer Leitfaden durch die Musik zu Rich. Wagner's…

Η σελίδα 3 της εφημερίδας Gil Blas [Ζιλ Μπλας] της 1ης Ιουνίου 1903,…

[#Μανώλης Καλομοίρης [Manolis Kalomiris]#]], σελίδα από τον κατάλογο των εξαγγελτικών μοτίβων της όπερας Κωνσταντίνος ο…

Εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του μυθιστορήματος Buddenbrooks. Verfall einer Familie [Οι Μπούντενμπροκ. Η παρακμή…

βασική

Bribitzer-Stull, M. (2015). Understanding the leitmotif: From Wagner to Hollywood film music. Cambridge: Cambridge University Press.

Brown, H. M. (1991). Leitmotiv and drama: Wagner, Brecht, and the limits of "epic" theatre. Oxford: Clarendon Press.

Grey, T. S. (1996). "…wie ein rother Faden": On the origins of "leitmotif" as critical construct and musical practice. Στο I. Bent (Επιμ.), Music theory in the age of Romanticism (σσ. 187–210). Cambridge: Cambridge University Press.

Thorau, C. (2009). Guides for Wagnerites: Leitmotifs and Wagnerian listening. Στο T. S. Grey (Επιμ.), Richard Wagner and his world (σσ. 133–150). Princeton: Princeton University Press. doi.org...

Wolzogen, H. von (1876). Thematischer Leitfaden durch die Musik zu Rich. Wagner's Festspiel Der Ring des Nibelungen. Leipzig: Edwin Schloemp.

Νάστος, Α. (2026). Έρως και θάνατος στον Πρωτομάστορα του Μανώλη Καλομοίρη: Το βαγκνερικό αποτύπωμα και ο ρόλος της «συγχορδίας του Till Eulenspiegel». Πολυφωνία, 37, σσ. 30–50.

συμπληρωματική

Adams, D. (2010). The music of The Lord of the Rings films: A comprehensive account of Howard Shore's scores. Van Nuys: Carpentier & Alfred Music Publishing.

Adorno, T. W. (2005). In search of Wagner (R. Livingstone, Μετ.). London: Verso. (Πρωτότυπη έκδοση 1952)

Adorno, T. W., & Eisler, H. (2005). Composing for the films. London: Continuum. (Πρωτότυπη έκδοση 1947)

Ambros, A. W. (1860). Culturhistorische Bilder aus dem Musikleben der Gegenwart. Leipzig: Heinrich Matthes.

Debussy, C. (1987). Monsieur Croche et autres écrits (F. Lesure, Επιμ., Αναθ. έκδ.). Paris: Gallimard. (Πρωτότυπη έκδοση 1971)

Summers, T. (2016). Understanding video game music. Cambridge: Cambridge University Press.

Thorau, C. (2020). Listening for leitmotifs: Concept, theory, practice. Στο M. Berry & N. Vazsonyi (Επιμ.), The Cambridge companion to Wagner's Der Ring des Nibelungen (σσ. […]). Cambridge: Cambridge University Press.

Wagner, R. (1995). Opera and drama (W. A. Ellis, Μετ.). Lincoln: University of Nebraska Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1851)

Whittall, A. (2001). Leitmotif. Στο Grove Music Online. Oxford University Press. doi.org...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. εξαγγελτικό μοτίβο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εξαγγελτικό-μοτίβο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «εξαγγελτικό μοτίβο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εξαγγελτικό-μοτίβο.

MLA

«εξαγγελτικό μοτίβο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εξαγγελτικό-μοτίβο.

1388