Ο γερμανικός όρος Leitmotiv, που αποδίδεται στα ελληνικά ως εξαγγελτικό μοτίβο, εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1860 στο Culturhistorische Bilder aus dem Musikleben der Gegenwart [Πολιτισμικο-ιστορικές εικόνες από τη μουσική ζωή του παρόντος] του ιστορικού της μουσικής August Wilhelm Ambros [Άουγκουστ Βίλχελμ Άμπρος]. Ο Ambros τον χρησιμοποίησε για ένα επανερχόμενο θέμα του συμφωνικού ποιήματος Tasso, Lamento e Trionfo [Τάσσο, θρήνος και θρίαμβος, 1849] του Franz Liszt [Φραντς Λιστ]. Το 1871 ο Friedrich Wilhelm Jähns [Φρήντριχ Βίλχελμ Γιενς] τον εφάρμοσε στη μονογραφία του για τις όπερες του Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ]. Ο όρος διαδόθηκε με τον Thematischer Leitfaden [Θεματικός οδηγός, 1876] του Hans von Wolzogen [Χανς φον Βόλτσογκεν], ο οποίος κατέγραψε, ονόμασε και αρίθμησε τα μοτίβα της τετραλογίας Το Δαχτυλίδι του Νιμπελούνγκ [Der Ring des Nibelungen, 1876] του Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ]. Ο ίδιος ο Wagner χρησιμοποιούσε όρους όπως "melodisches Moment" [«μελωδική στιγμή»], "Grundthema" [«βασικό θέμα»] και "Hauptmotiv" [«κύριο μοτίβο»]. Στο θεωρητικό του έργο Oper und Drama [Όπερα και δράμα, 1851] απέδωσε στα μοτίβα διπλή λειτουργία: προαναγγέλλουν όσα θα ακολουθήσουν [Ahnung] και ανακαλούν όσα προηγήθηκαν [Erinnerung]. Ο ίδιος υιοθέτησε με επιφύλαξη τον όρο του Wolzogen μόλις το 1879, αναφερόμενος στα «λεγόμενα εξαγγελτικά μοτίβα».
Το εξαγγελτικό μοτίβο συνδέεται πρωτίστως με τα μουσικά δράματα που ο Wagner συνέθεσε μετά τον Λόενγκριν [Lohengrin, 1850]: την τετραλογία, τον Τριστάνο και Ιζόλδη [Tristan und Isolde, 1865], τους Αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης [Die Meistersinger von Nürnberg, 1868] και τον Πάρσιφαλ [Parsifal, 1882]. Στα έργα αυτά απουσιάζει η δομή της αριθμημένης όπερας. Το εξαγγελτικό μοτίβο εξασφαλίζει τη μουσική συνοχή μαζί με την ατέρμονη μελωδία και τον συμφωνικό ρόλο της ορχήστρας, και εντάσσεται στη σύλληψη του έργου ως ολοτεχνήματος. Αποτελεί ιδιαίτερη μορφή του υπομνηστικού μοτίβου [Erinnerungsmotiv], το οποίο απαντά ήδη στην όπερα των αρχών του 19ου αιώνα, όπως στον Ελεύθερο σκοπευτή [Der Freischütz, 1821] του Weber. Το υπομνηστικό μοτίβο επανέρχεται σχεδόν απαράλλακτο· αντιθέτως, το εξαγγελτικό μοτίβο παραλλάσσεται, συνδυάζεται με άλλα μοτίβα και αναπτύσσεται, ακολουθώντας την εξέλιξη του δράματος.
Οι θεματικοί οδηγοί του Wolzogen και των μιμητών του μετέτρεψαν τα εξαγγελτικά μοτίβα σε ετικέτες για την αναγνώριση προσώπων και αντικειμένων. Η πρακτική αυτή προκάλεσε την ειρωνεία των επικριτών του Wagner. Ο Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ], σε άρθρο του στην εφημερίδα Gil Blas (1903), σχολίασε ότι οι βαγκνερικοί ήρωες δεν εμφανίζονται ποτέ χωρίς το «καταραμένο» τους εξαγγελτικό μοτίβο. Ο Theodor W. Adorno [Τέοντορ Β. Αντόρνο], στο Versuch über Wagner [Δοκίμιο για τον Βάγκνερ, 1952], παρομοίασε τη λειτουργία των μοτίβων με τη διαφήμιση, η οποία εντυπώνει στη μνήμη ένα σήμα που ανακαλείται εύκολα. Η σύγχρονη μουσικολογία εξετάζει το εξαγγελτικό μοτίβο ως συνθετική τεχνική και, παράλληλα, ως πρακτική ακρόασης που διαμόρφωσαν οι θεματικοί οδηγοί. Χαρακτηριστικές είναι οι μελέτες του Christian Thorau [Κρίστιαν Τόραου].
Μεταγενέστεροι συνθέτες υιοθέτησαν την τεχνική, εν μέρει στο πλαίσιο του βαγκνερισμού των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Την εφάρμοσαν πιστά ο Antonín Dvořák [Αντονίν Ντβόρζακ] στη Ρουσάλκα [Rusalka, 1901] και ο Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] στον Γκούντραμ [Guntram, 1894] και στον Ιππότη με το ρόδο [Der Rosenkavalier, 1911]. Στην Ελλάδα, ο Μανώλης Καλομοίρης [Manolis Kalomiris] κατέγραψε ο ίδιος τα εξαγγελτικά μοτίβα των όπερών του Ο Πρωτομάστορας (1916) και Κωνσταντίνος Παλαιολόγος (1962). Ακόμη και ο Debussy, ένθερμος βαγκνεριστής στα νεανικά του χρόνια, χρησιμοποίησε επανερχόμενα μοτίβα για τα πρόσωπα του Πελλέα και Μελισσάνθης [Pelléas et Mélisande, 1902].
Η τεχνική επεκτάθηκε σε έργα με κείμενο ή εξωμουσικό πρόγραμμα, όπως η καντάτα Scenes from the Saga of King Olaf [Σκηνές από τη σάγκα του βασιλιά Όλαφ, 1896] και τα ορατόρια The Apostles [Οι απόστολοι, 1903] και The Kingdom [Η βασιλεία, 1906] του Edward Elgar [Έντουαρντ Έλγκαρ], τα Gurre-Lieder [Τα τραγούδια του Γκούρε, 1913] του Arnold Schönberg [Άρνολντ Σαίνμπεργκ] και το συμφωνικό ποίημα Vodník [Το στοιχειό του νερού, 1896] του Dvořák.
Η τεχνική των εξαγγελτικών μοτίβων εφαρμόστηκε εκτενώς και πέρα από την έντεχνη μουσική, κυρίως στην κινηματογραφική μουσική, ήδη από τις παρτιτούρες του Max Steiner [Μαξ Στάινερ], όπως εκείνη για το Ξέσπασμα μιας ψυχής [Now, Voyager, 1942]. Ο Adorno και ο Hanns Eisler [Χανς Άισλερ], στο Composing for the Films [Σύνθεση για τον κινηματογράφο, 1947], υποστήριξαν ότι η κινηματογραφική βιομηχανία υποβάθμισε το εξαγγελτικό μοτίβο σε απλό διακριτικό γνώρισμα, που επισημαίνει την εμφάνιση ενός προσώπου. Η κριτική τους αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα στο θέμα που λειτουργεί ως ετικέτα και στο εξαγγελτικό μοτίβο που μετασχηματίζεται μαζί με τη δράση. Το δεύτερο εντοπίζεται στη μουσική του John Williams [Τζων Ουίλλιαμς] για τον Πόλεμο των άστρων [Star Wars, 1977], όπου το θέμα της Δύναμης επανέρχεται σε ποικίλες εκφραστικές και ενορχηστρωτικές μεταμορφώσεις, ανάλογα με τη δραματική περίσταση. Τη συστηματικότερη εφαρμογή της αρχής στον σύγχρονο κινηματογράφο συνιστά η μουσική του Howard Shore [Χάουαρντ Σορ] για την τριλογία Ο άρχοντας των δαχτυλιδιών [The Lord of the Rings, 2001–2003]: σε αυτήν, περισσότερα από ενενήντα θέματα, συνδεδεμένα με λαούς, τόπους, αντικείμενα και ιδέες, εξελίσσονται παράλληλα με την αφήγηση. Στοιχεία της τεχνικής απαντούν επίσης στη μουσική των βιντεοπαιχνιδιών. Στη λογοτεχνία, ο Thomas Mann [Τόμας Μαν] μετέφερε την αρχή στην επανάληψη λέξεων και φράσεων, ήδη από τους Buddenbrooks [Οι Μπούντενμπροκ, 1901].