Thymele Logo
Search

θεωρία της επιτελεστικότητας [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Διεπιστημονικό θεωρητικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε από το τελευταίο τρίτο του 20ού αιώνα στη φιλοσοφία, στις σπουδές φύλου και στις παραστασιακές σπουδές. Εξετάζει πώς το υποκείμενο, η ταυτότητα και η κοινωνική πραγματικότητα συγκροτούνται μέσω της επαναλαμβανόμενης παράθεσης κανόνων στον λόγο και στο σώμα, και πώς η ίδια η επανάληψη μπορεί να ανατρέψει τους κανόνες αυτούς.

Ανάπτυξη

Η θεωρία της επιτελεστικότητας είναι το σώμα θεωρητικών προσεγγίσεων που έκανε την επιτελεστικότητα αναλυτικό εργαλείο για τη μελέτη του υποκειμένου, της ταυτότητας και της εξουσίας. Αφετηρία της είναι η διάκριση που έκανε ο John L. Austin [Τζων Λ. Ώστιν] (1962) ανάμεσα σε διαπιστωτικά και επιτελεστικά εκφωνήματα. Καθοριστική όμως υπήρξε η ανάγνωση του Jacques Derrida [Ζακ Ντερριντά] (1972): κάθε επιτελεστικό εκφώνημα λειτουργεί επειδή παραθέτει μια φόρμουλα που υπάρχει ήδη. Από εδώ η θεωρία πήρε την κεντρική της ιδέα, ότι η ισχύς μιας πράξης δεν πηγάζει από την πρόθεση του υποκειμένου αλλά από την επανάληψη κανόνων.


Τη θεωρία διαμόρφωσε κυρίως το Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ]. Στο Gender Trouble [Αναταραχή φύλου] (1990) το Butler υποστήριξε ότι το φύλο δεν εκφράζει μια εσωτερική ουσία. Το παράγουν οι ίδιες οι πράξεις που θεωρούνται εκδηλώσεις του. Παραφράζοντας τη Γενεαλογία της ηθικής [Zur Genealogie der Moral] (1887) του Friedrich Nietzsche [Φρήντριχ Νίτσε], έγραψε ότι πίσω από τις εκφράσεις του φύλου δεν υπάρχει ταυτότητα φύλου. Η ντραγκ επιτέλεση μιμείται το φύλο και έτσι δείχνει ότι κάθε φύλο είναι μίμηση χωρίς πρωτότυπο. Η παρωδία αποκτά λοιπόν κριτική λειτουργία, γιατί φανερώνει ότι η κανονικότητα είναι κατασκευή.


Στο Bodies That Matter [Σώματα με σημασία] (1993) το Butler απέρριψε μια βολονταριστική ανάγνωση του προηγούμενου βιβλίου, σύμφωνα με την οποία το φύλο το διαλέγει κανείς όπως ένα κοστούμι. Διέκρινε την επιτέλεση, δηλαδή μια οριοθετημένη πράξη ενός υποκειμένου, από την επιτελεστικότητα, δηλαδή την επανάληψη κανόνων που προηγούνται του επιτελεστή / της επιτελέστριας, τον/την περιορίζουν και τον/την υπερβαίνουν. Οι επιτελεστικές διαδικασίες είναι έτσι ταυτόχρονα περιοριστικές και παραγωγικές. Επειδή πρέπει να επαναλαμβάνονται, δεν ολοκληρώνονται ποτέ και αφήνουν περιθώριο για ολισθήσεις. Στο Excitable Speech [Ευέξαπτος λόγος] (1997) το Butler ονόμασε αυτό το περιθώριο επανανοηματοδότηση [resignification]. Παράδειγμα είναι η οικειοποίηση του υβριστικού «κουήρ» από τις ίδιες τις κοινότητες που στόχευε. Στο Notes Toward a Performative Theory of Assembly [Σημειώσεις για μια επιτελεστική θεωρία της συνάθροισης] (2015) η θεωρία επεκτάθηκε στα σώματα που συναθροίζονται δημόσια.


Την ίδια περίοδο η Eve Kosofsky Sedgwick [Ηβ Κοσόφσκυ Σέτζγουικ] ανέπτυξε την έννοια της κουήρ επιτελεστικότητας [queer performativity] (1993). Στον τόμο Performativity and Performance [Επιτελεστικότητα και επιτέλεση] (1995), που επιμελήθηκε μαζί με τον Andrew Parker [Άντριου Πάρκερ], έφερε σε διάλογο τη φιλοσοφική γραμμή Austin και Derrida με τη θεατρολογική γραμμή των παραστασιακών σπουδών. Ο Jon McKenzie [Τζων ΜακΚένζι], στο Perform or Else [Επιτέλεσε, αλλιώς...] (2001), διέκρινε την πολιτισμική επιτέλεση από την οργανωσιακή και την τεχνολογική. Έδειξε ότι η απαίτηση για «απόδοση» [performance] λειτουργεί ως μορφή εξουσίας στη σύγχρονη κοινωνία.


Στις παραστατικές τέχνες η θεωρία άλλαξε το ερώτημα. Δεν ρωτά πια τι αναπαριστά μια παράσταση, αλλά ποιους κανόνες επαναλαμβάνει και με ποιον τρόπο. Η σκηνή ανάγεται σε χώρο όπου οι έμφυλες και κοινωνικές νόρμες επαναλαμβάνονται με απόσταση, υπερβολή ή παρωδία και φαίνονται ως κατασκευές. Στο Angels in America [Άγγελοι στην Αμερική] (1991-1992) του Tony Kushner [Τόνυ Κούσνερ], ο/η ίδιος/ίδια ηθοποιός ερμηνεύει ρόλους διαφορετικού φύλου, και αυτή η διπλή διανομή εκθέτει τη ρευστότητα της ταυτότητας. Στο Kontakthof [Αυλή επαφών] (1978) της Pina Bausch [Πίνα Μπάους], η επίμονη επανάληψη χειρονομιών φλερτ και επίδειξης δείχνει πώς τα έμφυλα πρότυπα εγγράφονται στο σώμα. Οι παραστασιακές σπουδές υιοθέτησαν τη θεωρία ως εργαλείο ανάλυσης για κάθε πρακτική, καλλιτεχνική ή καθημερινή, που παράγει και μετασχηματίζει κοινωνική πραγματικότητα.

Αγγλικά
theory of performativity
Γαλλικά
théorie de la performativité, la
Γερμανικά
Theorie der Performativität, die; Performativitätstheorie, die
Ιταλικά
teoria della performatività, la

Σχετικοί όροι

θεωρία ομιλιακών πράξεων, τέχνη της επιτέλεσης, σωματική τέχνη, επιτελεστικό φύλο, θεατρικότητα, δραματικότητα, παραστατικότητα

Μη προτεινόμενοι όροι

θεωρία της παραστατικότητας, επιτελεστική θεωρία

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

[...] (Πιάνει την Μπεθ απ' το μπράτσο και πηγαίνει

μαζί της στο μέσα δωμάτιο.

Οι τρεις που μένουν, κάθονται αμίλητοι.

Περνά λίγη ώρα).

ΦΩΝΗ ΑΜΝΕΤ

Ελάτε να βλέπετε -

( Παύση )

να σάς βλέπω να βλέπετε -

( Παύση )

ΕΛΑΤΕ ΟΛΟΙ -

(Διστακτικά, η Τζούλι κι η Ανν σηκώνονται.

Η Τζούλι κοιτάζει τον Λέλο που δεν σηκώνεται.

Ο Λέλο τής κάνει αρνητικό νεύμα.

Η Τζούλι κι η Ανν πηγαίνουν μέσα).

ΛΕΛΟ

Δεν θα ξαναπάω

Ποτέ πια

( Παύση )

Ή θα βρω την όρεξη [...]

Στον Φαέθοντα του Δημήτρη Δημητριάδη ο πατέρας, Άμνετ Λομ, κυβερνά σαν δυνάστης μια οικογένεια που έχει μάθει να υπακούει. Η επίμονη κλήση του από το εσωτερικό δωμάτιο, «Ελάτε να βλέπετε [...] να σάς βλέπω να βλέπετε», στήνει την οικογενειακή τάξη μέσα από την επανάληψη της εντολής και της υπακοής. Αν διαβάσουμε τη σκηνή με τη θεωρία της επιτελεστικότητας, η εξουσία του πατέρα δεν υπάρχει εκ των προτέρων ως ουσία: παράγεται και συντηρείται κάθε φορά που τα μέλη της οικογένειας σηκώνονται και τον ακολουθούν, όπως κάνουν διστακτικά η Τζούλι και η Ανν. Ο γιος, ο Λέλο, αρνείται και διατυπώνει μια δέσμευση που μένει μετέωρη («Δεν θα ξαναπάω / Ποτέ πια [...] Ή θα βρω την όρεξη»). Έτσι φαίνεται το περιθώριο ολίσθησης που αφήνει κάθε επανάληψη του κανόνα, και προαναγγέλλεται η ανυπακοή που θα καταλήξει στην πατροκτονία.

Δημητριάδης, Δ. (2013). Φαέθων. Θεσσαλονίκη: Σαιξπηρικόν. σ. 43.

Quote Icon

"[...] However, the work on performativity has concerned itself mainly with the politics of parody and with the subversive power of irony, both of which are strongly identified with drag, and especially with camp aesthetics. Indeed, the theory of performativity has turned to drag for its metaphors, its exemplary instances, and its structural models. The literature on this topic is divided between works that treat transvestite and transgendered performances as subversive of the dominant sex/gender system and those that see them as an element buttressing and reconfirming binary opposition through an instructive but ultimately resolved blurring. The extremes of this debate are represented by Newton, who, in her early work, claims that transvestism would not exist (would be unnecessary) in the absence of societal contradictions associated with homosexuality, and by Garber, who defines transvestism as the very ground of gendered systems. Somewhere between these poles lie Robertson's analyses of Takarazuka performers in Japan. Robertson emphasizes the subversive dimension of trans- gendering within a rigidly binary system, but she also addresses the ambivalence of that subversion and the degree to which its radical possibilities are contained by other identity structures-in particular class-that are gendered without being reducible to gender. [...]"


«[...] Ωστόσο, η έρευνα για την επιτελεστικότητα έχει ασχοληθεί κυρίως με την πολιτική της παρωδίας και με την ανατρεπτική δύναμη της ειρωνείας, δύο στοιχεία που ταυτίζονται έντονα με το ντραγκ και ιδίως με την αισθητική του καμπ. Πράγματι, η θεωρία της επιτελεστικότητας έχει στραφεί στο ντραγκ για να αντλήσει τις μεταφορές της, τις υποδειγματικές της περιπτώσεις και τα δομικά της πρότυπα. Η σχετική βιβλιογραφία χωρίζεται σε μελέτες που θεωρούν τις επιτελέσεις τραβεστί και τρανς ανατρεπτικές για το κυρίαρχο σύστημα βιολογικού/κοινωνικού φύλου και σε μελέτες που τις βλέπουν ως στοιχείο που στηρίζει και επιβεβαιώνει εκ νέου τη δυαδική αντίθεση, μέσα από μια θόλωση των ορίων διδακτική αλλά τελικά αιρόμενη. Τα δύο άκρα της συζήτησης εκπροσωπούν η Newton, η οποία στο πρώιμο έργο της υποστηρίζει ότι ο τραβεστισμός δεν θα υπήρχε (θα ήταν περιττός) χωρίς τις κοινωνικές αντιφάσεις που συνδέονται με την ομοφυλοφιλία, και η Garber, η οποία ορίζει τον τραβεστισμό ως το ίδιο το θεμέλιο των έμφυλων συστημάτων. Κάπου ανάμεσα στους δύο πόλους βρίσκονται οι αναλύσεις της Robertson για τις ερμηνεύτριες του θιάσου Τακαραζούκα στην Ιαπωνία. Η Robertson τονίζει την ανατρεπτική διάσταση της διάβασης των ορίων του φύλου μέσα σε ένα άκαμπτα δυαδικό σύστημα, εξετάζει όμως και την αμφιθυμία αυτής της ανατροπής, καθώς και τον βαθμό στον οποίο οι ριζοσπαστικές της δυνατότητες περιορίζονται από άλλες δομές ταυτότητας (ιδίως την τάξη), οι οποίες είναι έμφυλες χωρίς να ανάγονται στο φύλο. [...]»

Στην επισκόπησή της για τη νέα ανθρωπολογία του φύλου, η Rosalind C. Morris [Ροζαλίντ Σ. Μόρρις] παρατηρεί ότι η θεωρία της επιτελεστικότητας άντλησε από το ντραγκ τις μεταφορές, τις υποδειγματικές περιπτώσεις και τα δομικά της πρότυπα. Εστίασε κυρίως στην πολιτική της παρωδίας, της ειρωνείας και της αισθητικής του καμπ. Η Morris χαρτογραφεί την αντιπαράθεση ανάμεσα σε όσους θεωρούν τις επιτελέσεις τραβεστί και τρανς ανατρεπτικές για το δυαδικό σύστημα φύλου και σε όσους τις βλέπουν ως μηχανισμό που τελικά το επιβεβαιώνει. Τα δύο άκρα της συζήτησης είναι η Esther Newton [Έσθερ Νιούτον] και η Marjorie Garber [Μάρτζορι Γκάρμπερ]. Ενδιάμεσα βρίσκεται η ανάλυση της Jennifer Robertson [Τζένιφερ Ρόμπερτσον] για τις ερμηνεύτριες του θιάσου Τακαραζούκα. Η ανάλυση αυτή δείχνει ότι η ανατρεπτική δύναμη της διάβασης των ορίων του φύλου στη σκηνή περιορίζεται από άλλες δομές ταυτότητας, όπως η κοινωνική τάξη.

Morris, R. C. (1995). All made up: Performance theory and the new anthropology of sex and gender. Annual Review of Anthropology, 24, 567–592. doi.org... (σσ. 582–583)

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Το Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ] εξηγεί ότι επιτελεστικό είναι ό,τι παράγει αποτελέσματα: ο τρόπος που…

Στο podcast Overthink οι φιλόσοφοι Ellie Anderson [Έλλι Άντερσον] και David M. Peña-Guzmán [Ντέιβιντ Μ.…

Εννέα χορευτές και χορεύτριες από την πρώτη διανομή του Kontakthof [Αυλή επαφών] (1978)…

Προωθητικό βίντεο της ταινίας τεκμηρίωσης Paris Is Burning [Το Παρίσι φλέγεται] (1990) της

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Το Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ] στη Βαρκελώνη, το 2018. Στο Gender Trouble [Αναταραχή φύλου] (1990)…

Η Eve Kosofsky Sedgwick [Ηβ Κοσόφσκυ Σέτζγουικ] (1950-2009), από τις θεμελιώτριες της κουήρ θεωρίας. Με…

Ρεπορτάζ περιοδικού για τον Hamilton Lodge Ball [Χορό της Στοάς Χάμιλτον] στο Χάρλεμ, με τρεις…

Σκηνή από την παράσταση Kimi no na wa [Ποιο είναι το όνομά σου;]…

βασική

Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Cambridge, MA: Harvard University Press. Στα ελληνικά: Austin, J. L. (2003). Πώς να κάνουμε πράγματα με τις λέξεις (Α. Μπίστης, Μετ.). Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

Austin, J. L. (1970). Performative utterances. In J. O. Urmson & G. J. Warnock (Eds.), Philosophical papers (2nd ed., pp. 233–252). Oxford: Clarendon Press.

Butler, J. (1988). Performative acts and gender constitution: An essay in phenomenology and feminist theory. Theatre Journal, 40(4), 519–531. Στα ελληνικά: Butler, J. (2006). Παραστασιακές επιτελέσεις και συγκρότηση του φύλου: Δοκίμιο πάνω στη φαινομενολογία και τη φεμινιστική θεωρία (Μ. Μηλιώρη, Μετ.). Στο Α. Αθανασίου (Επιμ.), Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική (σσ. 381–407). Αθήνα: Νήσος.

Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. New York: Routledge. Στα ελληνικά: Butler, J. (2009). Αναταραχή φύλου: Ο φεμινισμός και η ανατροπή της ταυτότητας (Γ. Καράμπελας, Μετ.). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Butler, J. (1991). Imitation and gender insubordination. In D. Fuss (Ed.), Inside/out: Lesbian theories, gay theories (pp. 13–31). New York: Routledge. Στα ελληνικά: Butler, J. (2006). Απο-μίμηση και έμφυλη ανυπακοή (Α. Αθανασίου, Μετ.). Στο Κ. Γιαννακόπουλος (Επιμ.), Σεξουαλικότητα: Θεωρίες και πολιτικές της ανθρωπολογίας (σσ. 219–258). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Butler, J. (1993). Bodies that matter: On the discursive limits of "sex". New York: Routledge. Στα ελληνικά: Butler, J. (2008). Σώματα με σημασία: Οριοθετήσεις του «φύλου» στο λόγο (Π. Μαρκέτου, Μετ.). Αθήνα: Εκκρεμές.

Butler, J. (1997a). Excitable speech: A politics of the performative. New York: Routledge.

Butler, J. (1997b). The psychic life of power: Theories in subjection. Stanford, CA: Stanford University Press. Στα ελληνικά: Butler, J. (2009). Η ψυχική ζωή της εξουσίας: Θεωρίες καθυπόταξης (Τ. Μπέτζελος, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον.

Butler, J. (2005). Giving an account of oneself. New York: Fordham University Press. Στα ελληνικά: Butler, J. (2009). Λογοδοτώντας για τον εαυτό (Μ. Λαλιώτης, Μετ.). Αθήνα: Εκκρεμές.

Butler, J. (2015). Notes toward a performative theory of assembly. Cambridge, MA: Harvard University Press. Στα ελληνικά: Butler, J. (2018). Σημειώσεις για μια επιτελεστική θεωρία της συνάθροισης (Μ. Λαλιώτης, Μετ.). Αθήνα: Angelus Novus.

Butler, J. (2024). Who's afraid of gender? New York: Farrar, Straus and Giroux. Στα ελληνικά: Butler, J. (2025). Ποιος φοβάται το φύλο; (Γ. Καράμπελας, Μετ.). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Butler, J., & Athanasiou, A. (2013). Dispossession: The performative in the political. Cambridge: Polity. Στα ελληνικά: Butler, J., & Αθανασίου, Α. (2016). Απ-αλλοτρίωση: Η επιτελεστικότητα στο πολιτικό (Α. Κιουπκιολής, Μετ.). Αθήνα: Τόπος.

Conquergood, D. (1986). Between experience and meaning: Performance as a paradigm for meaningful action. In T. Colson (Ed.), Renewal and revision: The future of interpretation (pp. 26–59). Denton, TX: Omega.

Derrida, J. (1972). Signature événement contexte. In Marges de la philosophie (pp. 365–393). Paris: Minuit.

Laqueur, T. (1990). Making sex: Body and gender from the Greeks to Freud. Cambridge, MA: Harvard University Press. Στα ελληνικά: Laqueur, T. (2003). Κατασκευάζοντας το φύλο: Σώμα και κοινωνικό φύλο από τους αρχαίους Έλληνες έως τον Φρόιντ (Π. Μαρκέτου, Μετ.). Αθήνα: Πολύτροπον.

Loxley, J. (2007). Performativity. London: Routledge.

McKenzie, J. (2001). Perform or else: From discipline to performance. London: Routledge.

Parker, A., & Sedgwick, E. K. (Eds.). (1995). Performativity and performance. New York: Routledge.

Sampatakakis, G. (2006). Biology is not destiny: Mask and gender construction in Greek theatre. Focus: Quarterly Magazine on Literature, Culture and the Arts in Cyprus, 3(3), 99–107.

Schechner, R. (1985). Between theater and anthropology. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Schechner, R. (2003). Performance theory (Rev. ed.). London: Routledge. Στα ελληνικά: Schechner, R. (2011). Η θεωρία της επιτέλεσης (Ν. Κουβαράκου, Μετ.). Αθήνα: Τελέθριον.

Sedgwick, E. K. (1993). Queer performativity: Henry James's The Art of the Novel. GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies, 1(1), 1–16.

Γκότση, Γλ. (2013). Πολιτική του σώματος και φεμινισμός: Ο ρόλος της γυναικείας performance τη δεκαετία του '70. Στο Α. Αυγητίδου & Ι. Βαμβακίδου (Επιμ.), Performance now v.1: Επιτελεστικές πρακτικές στην τέχνη και δράσεις in situ (σσ. 71–88). Αθήνα: Ίων.

Χρυσόπουλος, Χ. (2016). Ο δανεισμένος λόγος: Δοκίμιο για την επιτελεστικότητα της λογοτεχνίας. Αθήνα: Οκτώ.

συμπληρωματική

Carlson, M. (2004). Performance: A critical introduction (2nd ed.). New York: Routledge. Στα ελληνικά: Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ.). Αθήνα: Παπαζήσης.

Davis, T. C. (Ed.). (2008). The Cambridge companion to performance studies. Cambridge: Cambridge University Press.

Evans, M. (2003). Gender and social theory. Buckingham: Open University Press. Στα ελληνικά: Evans, M. (2003). Φύλο και κοινωνική θεωρία (Α. Κιουπκιολής, Μετ.). Αθήνα: Μεταίχμιο.

Goldberg, R. (2001). Performance art: From futurism to the present (Rev. and expanded ed.). London: Thames & Hudson.

Kitsi-Mitakou, K., Ristani, M., Misiou, V., & Mytakou, T. (2023). Navigating gender: Cross-currents in literature, theatre, translation, and education. Kallipos, Open Academic Editions. doi.org...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θεωρία της επιτελεστικότητας. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεωρία-της-επιτελεστικότητας

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θεωρία της επιτελεστικότητας». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεωρία-της-επιτελεστικότητας.

MLA

«θεωρία της επιτελεστικότητας». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θεωρία-της-επιτελεστικότητας.

1326