Thymele Logo
Search

σκηνοθήκη [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 2
Videos Icon 7
[1]

Ορισμός

Eιδικός αποθηκευτικός χώρος στα αρχαία θέατρα, προορισμένος για τη φύλαξη του κινητού εξοπλισμού, των μεγάλων ζωγραφικών σκηνικών, καθώς και μιας ευμεγέθους τροχήλατης κινητής σκηνής.

Ανάπτυξη

Η ύπαρξη της σκηνοθήκης τεκμηριώνεται αρχαιολογικά κυρίως σε θέατρα της Πελοποννήσου. Εκεί, οι αρχαιολογικές έρευνες έφεραν στο φως τέσσερα αρχαία θέατρα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία δεν απαντώνται σε καμία άλλη περιοχή της Ελλάδας. Συγκεκριμένα, στα θέατρα της Σπάρτης, της Μεγαλόπολης, της Μεσσήνης και της Θουρίας, η μία από τις δύο παρόδους δεν λειτουργούσε ως πλάγια πρόσβαση προς την ορχήστρα και τον χώρο του κοινού, καθώς είχε καταργηθεί προκειμένου να κατασκευαστεί σε όλο το μήκος της ένα μεγάλο επίμηκες κτίσμα. Από σφραγίσματα που βρέθηκαν σε κεραμίδες της στέγης στη Μεγαλόπολη και στη Σπάρτη προκύπτει ότι το κτίσμα αυτό ονομαζόταν «σκανοθήκα / σκηνοθήκη». Η ετυμολογική ανάλυση της λέξης («σκηνή» και «θήκη») υποδηλώνει ότι επρόκειτο για χώρο αποθήκευσης του κινητού εξοπλισμού και των ζωγραφικών σκηνικών μεγάλων διαστάσεων, τα οποία πιθανότατα ονομάζονταν «σκηναί». Παρόμοια αρχιτεκτονική διαρρύθμιση για τη φύλαξη σκηνικών έχει αποκαλυφθεί και στη Δήλο.


Στη σκηνοθήκη των αρχαίων θεάτρων της Σπάρτης, της Μεσσήνης και της Θουρίας φυλασσόταν επιπλέον μια ιδιότυπη κατασκευή. Αν και είχε τη μορφή της διώροφης ελληνιστικής σκηνής, με το προεξέχον προσκήνιο και το υπερυψωμένο λογείο, διαφοροποιούνταν ουσιαστικά από αυτήν. Ήταν κατασκευασμένη από ξύλο και μέταλλο, αντί για λίθο, ενώ δεν ήταν σταθερή αλλά τροχήλατη. Πριν από την έναρξη των δραματικών παραστάσεων, η κινητή αυτή σκηνή [πήγμα ή scaena ductilis] συρόταν πάνω σε τροχούς προς την ορχήστρα, ενώ μετά το πέρας του καλλιτεχνικού προγράμματος επέστρεφε στη σκηνοθήκη. Ως υποδοχές των τροχών χρησίμευαν τρεις παράλληλες λίθινες αύλακες.


Επρόκειτο για μια ογκώδη και εξαιρετικά βαριά κατασκευή, η οποία εκτιμάται ότι ζύγιζε έως και επτά τόνους. Όσον αφορά τον τρόπο μετακίνησής της πάνω στις αύλακες, θεωρείται πιθανό ότι συρόταν από υποζύγια ή δούλους. Ίσως οι αύλακες να επαλείφονταν με κάποια λιπαντική ουσία για διευκόλυνση της κίνησης, όπως διαφαίνεται από τον εντοπισμό δύο λίθινων αγγείων στον συγκεκριμένο χώρο στο θέατρο της Σπάρτης.


Οι λόγοι που οδήγησαν στην κατασκευή της σκηνοθήκης και της κινητής σκηνής σχετίζονται με την ανάγκη εξασφάλισης ενός μεγάλου, ενιαίου και ελεύθερου χώρου στο εσωτερικό του θεάτρου. Ο ανοιχτός αυτός χώρος ήταν απαραίτητος για τη διοργάνωση πολιτικών συγκεντρώσεων και ευρύτερων εορταστικών εκδηλώσεων, όπως διαγωνισμοί όρχησης και τραγουδιού από Χορούς παίδων και ανδρών, ή παρελάσεις νέων.

Αγγλικά
skenotheke
Γαλλικά
skênothêkê, la
Γερμανικά
Skenothek, die
Ιταλικά
scenoteca, la

Σχετικοί όροι

αρχιτεκτονική του θεάτρου, μέρη του αρχαίου θεάτρου, εκκύκλημα, περίακτος

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Το 177 π.Χ. μαρτυρείται επιγραφικώς η ύπαρξη μιας σκηνοθήκης στη Δήλο, η οποία δεν έχει εντοπιστεί από την αρχαιολογική σκαπάνη. Ανάλογες σκηνοθήκες υπήρχαν στα θέατρα της Μεγαλόπολης, της Σπάρτης, της Μεσσήνης και της αρχαίας Θουρίας, μόνο που εκεί ήταν χτισμένες σε μία από τις δύο παρόδους του θεάτρου. Στις σκηνοθήκες της Σπάρτης, της Μεσσήνης και της Θουρίας αποθηκευόταν μια ξύλινη σκηνή τεραστίων διαστάσεων που διέθετε τροχούς, έτσι, ώστε να μπορεί να σύρεται μπροστά από την ορχήστρα του θεάτρου, όταν δίνονταν παραστάσεις. Στη Δήλο η σκηνοθήκη κατασκευάστηκε σε μια εποχή που το σκηνικό οικοδόμημα του θεάτρου ήταν λίθινο και για αυτό τον λόγο προοριζόταν μάλλον για τη φύλαξη ενός κινητού σκηνικού εξοπλισμού που ήταν ανεξάρτητος από αυτό. Ο εν λόγω εξοπλισμός περιλάμβανε τις ζωγραφισμένες «σκηνές» και τα «παρασκήνια», τα εκκυκλήματα, τους βωμούς και μια κλίμακα, που επιδιορθώθηκαν το 274 π.Χ. "

Το απόσπασμα αναφέρεται στην ύπαρξη και τη χρήση σκηνοθηκών στα θέατρα της Μεγαλόπολης, της Σπάρτης, της Μεσσήνης, της αρχαίας Θουρίας και της Δήλου.

Μικεδάκη, Μ. (2023). Τα σκηνικά του θεάτρου της ελληνιστικής εποχής. Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα. Βλ. σ. 85.

Quote Icon

«Λίγα μόνο αρχαία θέατρα, όπως της Σπάρτης και της Μεγαλόπολης, δεν είχαν μόνιμη σκηνή, γιατί τα χρησιμοποιούσαν συνηθέστερα για άλλου είδους συγκεντρώσεις, πολιτικές, κοινωνικές και θρησκευτικές. Για τις θεατρικές παραστάσεις είχε προβλεφθεί ξύλινη κινητή σκηνή, η οποία βρισκόταν σε υπόστεγο (σκηνοθήκη) σε μία από τις παρόδους. Όταν δίνονταν παραστάσεις, η σκηνή αυτή συρόταν μπροστά στην ορχήστρα, επάνω σε ξύλινους τροχούς.»

Αναφορά στη χρήση της σκηνοθήκης στα αρχαία θέατρα της Σπάρτης και της Μεγαλόπολης.

Αλεξίου, Πλ. (1994, Ιούνιος). Αρχαίο θέατρο, σκηνή και «σκηνογραφικά» βοηθήματα. Αρχαιολογία και Τέχνες, 51, σσ. 68-73. Βλ. σ. 68.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Βίντεο εικονικής ξενάγησης με πλάνα από το αρχαίο θέατρο της Μεσσήνης.

Βίντεο εικονικής ξενάγησης στο αρχαίο θέατρο της Μεγαλόπολης.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Αεροφωτογραφία τμήματος του αρχαίου θεάτρου της Μεγαλόπολης, στην οποία σημαίνεται η θέση της σκηνοθήκης, ενός…

Υποθετική αναπαράσταση του κτηρίου της σκηνοθήκης στο αρχαίο θέατρο της Μεγαλόπολης, στο οποίο φυλασσόταν η…

Τρισδιάστατη απεικόνιση του αρχαίου θεάτρου της Σπάρτης, στην οποία διακρίνονται οι τρείς παράλληλες λίθινες αύλακες…

Αεροφωτογραφία του αρχαίου θεάτρου της Μεσσήνης, στην οποία διακρίνονται οι τρείς παράλληλες λίθινες αύλακες υποδοχής…

Οι λίθινες αύλακες υποδοχής των τροχών της κινητής σκηνής κατά μήκος της ανατολικής παρόδου του…

Σχεδιαστική αναπαράσταση της τροχήλατης κινητής σκηνής και της σκηνοθήκης του αρχαίου θεάτρου της Μεσσήνης.

Οι λίθινες αύλακες της κινητής σκηνής κατά μήκος της σκηνοθήκης του αρχαίου θεάτρου της Θουρίας.

βασική

Bulle, H. (1937). Das Theater zu Sparta. München: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften.

Fraisse, Ph. - Moretti, J.-Ch. (1998). Le bâtiment de scène du théâtre de Délos. RA 1, σσ. 151-163.

Lauter-Bufe, H. (2017). Megalopolis. Theater und Thersilion. Mainz am Rhein: Nünnerich-Asmus Verlag & Media.

Yoshitake, R. (2016). The movable stage in Hellenistic Greek theatres: New documentation from Messene and comparisons with Sparta and Megalopolis, Archäologischer Anzeiger, σσ. 119-133.

Θέμελης, Π. (2010). Τα θέατρα της Μεσσήνης. Αθήνα: Διάζωμα.

Μικεδάκη, Μ. (2019). Το αρχαίο θέατρο της Ορεστίας στη Μεγάλη Πόλη της Αρκαδίας. Πέλοπας, 3/1, σσ. 58‑80.

συμπληρωματική

Buckler, Ch. (1986). The myth of the movable skenai. American Journal of Archaeology, 90/4, σσ. 431-436.

Bulle, H. (1928). Untersuchungen an griechischen Theatern. München: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften.

Fiechter, E. (1931). Antike griechische Theaterbauten, Heft 4. Das Theater in Megalopolis. Stuttgart: W. Kohlhammer.

Αλεξίου, Πλ. (1994, Ιούνιος). Αρχαίο θέατρο, σκηνή και «σκηνογραφικά» βοηθήματα. Αρχαιολογία και Τέχνες, 51, σσ. 68-73.

Αραπογιάννη, Ξ. (2021). Το αρχαίο θέατρο της Θουρίας στη Mεσσηνία. Μια ανασκαφή σε εξέλιξη. Logeion, 11, σσ. 209‑234.

Μικεδάκη, Μ. (2023). Τα σκηνικά του θεάτρου της ελληνιστικής εποχής. Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σκηνοθήκη. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνοθήκη

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σκηνοθήκη». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνοθήκη.

MLA

«σκηνοθήκη». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνοθήκη.

1733