Ο σουρεαλισμός συγκροτήθηκε επισήμως στο Παρίσι το 1924, όταν ο ποιητής André Breton [Αντρέ Μπρετόν] δημοσίευσε το Μανιφέστο του σουρεαλισμού [Manifeste du surréalisme] και όρισε το κίνημα ως «καθαρό ψυχικό αυτοματισμό», δηλαδή ως διαδικασία δημιουργίας απαλλαγμένη από τον έλεγχο της λογικής και από κάθε ηθική ή αισθητική μέριμνα. Τον όρο είχε πλάσει το 1917 ο Guillaume Apollinaire [Γκιγιώμ Απολλιναίρ], αρχικά στο σημείωμα προγράμματος του μπαλέτου Parade [Παρέλαση] και έπειτα ως υπότιτλο («σουρεαλιστικό δράμα») του έργου του Οι μαστοί του Τειρεσία [Les Mamelles de Tirésias]. Το κίνημα αναδύθηκε από το έδαφος του ντανταϊσμού αι τροφοδοτήθηκε θεωρητικά από τις ψυχαναλυτικές θέσεις του Sigmund Freud [Ζίγκμουντ Φρόυντ] για το ασυνείδητο και το όνειρο, καθώς και από τον μαρξισμό, με τον οποίο ο Breton επιδίωξε να συνδέσει την καλλιτεχνική με την κοινωνική επανάσταση.
Η ποίηση υπήρξε το κέντρο βάρους του κινήματος. Ήδη το 1919 ο Breton και ο Philippe Soupault [Φιλίπ Σουπώ] είχαν συνθέσει τα Μαγνητικά πεδία [Les Champs magnétiques], πρώτο δείγμα αυτόματης γραφής, τεχνικής η οποία, μαζί με την καταγραφή ονείρων και το συλλογικό παίγνιο του «εκλεκτού πτώματος» [cadavre exquis], όρισε την καθημερινή πρακτική των σουρεαλιστών. Γύρω από τον Breton συσπειρώθηκαν ο Paul Éluard [Πωλ Ελυάρ], ο Louis Aragon [Λουί Αραγκόν], ο Robert Desnos [Ρομπέρ Ντεσνός] και ο Benjamin Péret [Μπενζαμέν Περέ], ενώ τα περιοδικά Littérature [Λογοτεχνία] και La Révolution surréaliste [Η σουρεαλιστική επανάσταση] λειτούργησαν ως όργανα της ομάδας. Οι σουρεαλιστές αναγνώρισαν ως προδρόμους του κινήματος τον Novalis [Νοβάλις], τον Lautréamont [Λωτρεαμόν] και τον Arthur Rimbaud [Αρτύρ Ρεμπώ]. Πέρα από την τεχνική διάσταση, ο σουρεαλισμός διεκδίκησε μια συνολική στάση ζωής, με κεντρικές έννοιες το θαυμαστό [le merveilleux], το μαύρο χιούμορ και την αντικειμενική τύχη [hasard objectif], δηλαδή την απρόβλεπτη σύμπτωση που αποκαλύπτει μια κρυφή επιθυμία. Το Δεύτερο μανιφέστο του σουρεαλισμού [Second Manifeste du surréalisme] (1929) σφράγισε την πολιτικοποίηση και τις εσωτερικές ρήξεις, με χαρακτηριστικότερη την αποχώρηση του Aragon (1932), ο οποίος προέκρινε την κομματική πειθαρχία του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος έναντι της αυτονομίας της ομάδας. Το κίνημα ακτινοβόλησε διεθνώς και παρέμεινε ενεργό ως τον θάνατο του Breton (1966), ενώ η παρισινή ομάδα διαλύθηκε επισήμως το 1969.
Στη ζωγραφική η εξερεύνηση του ασυνειδήτου ακολούθησε δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη, του αυτοματισμού, οδήγησε τον André Masson [Αντρέ Μασσόν] και τον Joan Miró [Χοάν Μιρό] σε αφαιρετικές, οργανικές φόρμες. Η δεύτερη, της ονειρικής αναπαράστασης, ώθησε τον Salvador Dalí [Σαλβαδόρ Νταλί], τον René Magritte [Ρενέ Μαγκρίτ] και τον Max Ernst [Μαξ Ερνστ] να αποδίδουν με σχολαστικό ρεαλισμό παράλογες σκηνές που προκαλούν ανοικείωση. Καθοριστική επίδραση στην κατεύθυνση αυτή άσκησε η μεταφυσική ζωγραφική του Giorgio de Chirico [Τζώρτζιο ντε Κίρικο]. Στον κινηματογράφο η σουρεαλιστική ποιητική βρήκε την πληρέστερη έκφρασή της στις ταινίες Ένας ανδαλουσιανός σκύλος [Un chien andalou] (1929) και Η χρυσή εποχή [L'Âge d'or] (1930) του Luis Buñuel [Λουίς Μπουνιουέλ], σε συνεργασία με τον Dalí, όπου η διαδοχή ασύνδετων, βίαιων εικόνων υπάκουε στη λογική του ονείρου.
Στο θέατρο οι σουρεαλιστές αναγνώρισαν ως πρόδρομό τους τον Alfred Jarry [Αλφρέ Ζαρρύ] και τον Υμπύ Τύραννο [Ubu Roi] (1896), έργο που διέλυε τη λογική της γλώσσας και της σκηνικής δράσης. Το Théâtre Alfred Jarry (1926 – 1930), που ίδρυσαν ο Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ], ο Roger Vitrac [Ροζέ Βιτράκ] και ο Robert Aron [Ρομπέρ Αρόν], αποτέλεσε την οργανωμένη σκηνική στέγη της σουρεαλιστικής δραματουργίας, με κορυφαίο δείγμα το Βικτώρ ή Τα παιδιά στην εξουσία [Victor ou les Enfants au pouvoir] (1928) του Vitrac. Ο Artaud συμπορεύτηκε με την ομάδα του Breton για σύντομο διάστημα και διαγράφηκε στα τέλη του 1926· το μεταγενέστερο όραμά του για το θέατρο της σκληρότητας διαμορφώθηκε αυτόνομα. Στον χορό η σουρεαλιστική αισθητική προαναγγέλθηκε στο Relâche [Απόψε το θέατρο αργεί] (1924) του Francis Picabia [Φρανσίς Πικαμπιά], με μουσική του Erik Satie [Ερίκ Σατί] για τα Σουηδικά Μπαλέτα, και εκφράστηκε ρητά στο Bacchanale [Βακχανάλια] (1939), με λιμπρέτο, σκηνικά και κοστούμια του Dalí και χορογραφία του Λεονίντ Μασσίν [Léonide Massine]. Η μουσική έμεινε στο περιθώριο των θεωρητικών ενδιαφερόντων του Breton, ο οποίος τη θεωρούσε ακατάλληλη για την αυτόματη έκφραση. Η σουρεαλιστική αισθητική μεταγγίστηκε στο λυρικό θέατρο με την όπερα Julietta (1938) του Bohuslav Martinů [Μπόχουσλαβ Μαρτινού], βασισμένη στο θεατρικό Juliette ou la Clé des songes [Ζυλιέτ ή Το κλειδί των ονείρων] (1930) του Georges Neveux [Ζωρζ Νεβέ], και με τους Μαστούς του Τειρεσία (1947) του Francis Poulenc [Φρανσίς Πουλένκ].
Στην Ελλάδα ο σουρεαλισμός ρίζωσε τη δεκαετία του 1930 με την ονομασία «υπερρεαλισμός» και ανανέωσε ριζικά την ποιητική γλώσσα. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος [Andreas Embirikos] εισήγαγε την αυτόματη γραφή στα ελληνικά γράμματα με την Υψικάμινο (1935), ενώ ο Νικόλαος Κάλας [Nicolas Calas] συνομίλησε θεωρητικά με τον παρισινό πυρήνα του κινήματος. Ο Οδυσσέας Ελύτης [Odysseas Elytis], ο Νίκος Εγγονόπουλος [Nikos Engonopoulos], ποιητής και ζωγράφος, και ο Νίκος Γκάτσος [Nikos Gatsos] με την Αμοργό (1943) αφομοίωσαν δημιουργικά τις σουρεαλιστικές αρχές, συνθέτοντας μια προσωπική εκδοχή που συνδυάζει το όνειρο με την ελληνική παράδοση και ιστορία. Στο θέατρο, υπερρεαλιστικά στοιχεία διακρίνονται κυρίως στο πρώιμο έργο του Βασίλη Ζιώγα.