Πρόκειται για δάνειο από την ιταλική γλώσσα. Ο όρος παρτιτούρα χρησιμοποιείται για να υποδείξει την πλήρη γραπτή εκδοχή του μουσικού κειμένου. Σε αυτήν αναγράφονται οι πλέον απαραίτητες πληροφορίες για την εκτέλεση ενός έργου (τίτλος, συνθέτης, τέμπο, αρίθμηση μέρους, σημεία πρόβας, αλλαγές οργάνων κλπ.), ενώ στην περίπτωση των λυρικών έργων περιλαμβάνονται όλες οι φωνές και το αντίστοιχο κείμενο για κάθε μία από αυτές. Συχνά αναφερόμαστε σε παρτιτούρα για ορχήστρα, ή παρτιτούρα για χορωδία για τα αντίστοιχα ορχηστρικά ή χορωδιακά έργα. Η ειδοποιός διαφορά του όρου από άλλα είδη γραπτών μουσικών κειμένων (π.χ. η πάρτα του πιάνου, ή η πάρτα της υψιφώνου) είναι το στοιχείο της ταυτόχρονης συμπερίληψης και εποπτείας όλων των συντελεστών του μουσικού έργου.
Η παρτιτούρα προκρίνει την κάθετη διάταξη των συστημάτων πενταγράμμου, τα οποία ομαδοποιεί πρωτίστως κατά μουσική οικογένεια (π.χ. ξύλινα πνευστά, χάλκινα, έγχορδα) και δευτερευόντως κατά οξύτητα τονικού ύψους (π.χ. βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, κοντραμπάσο). Απαραίτητο στοιχείο για την ευκρίνεια και τη λειτουργικότητα της παρτιτούρας είναι η ακριβής στοίχιση σε κάθετο άξονα των σημείων του μέτρου (χρονικών παλμών [beats]), ώστε να είναι δυνατή η εποπτεία της συνήχησης των διαφόρων συντελεστών (μουσικών οργάνων ή φωνών), καθώς και η μεταξύ τους αρμονική διάσταση.
Οι πρώτες παρτιτούρες εμφανίζονται προς το τέλος του Μεσαίωνα (περίπου τον 13ο αιώνα) ως απάντηση στις αυξανόμενες ανάγκες συγχρονισμού των διαφορετικών φωνών στις πολυφωνικές συνθέσεις. Για μεγάλο χρονικό διάστημα η παραγωγή τους ήταν περιορισμένη, διότι η δυσανάλογη έκταση των κειμένων καθιστούσε τη διαδικασία εξαιρετικά δαπανηρή και τις έκανε πρακτικά δύσχρηστες για τους/τις ερμηνευτές/ερμηνεύτριες. Οι αντιγραφείς, συνήθως κληρικοί και λόγιοι, παρήγαγαν και συντηρούσαν μεγάλες συλλογές χειρόγραφων έργων σε βιβλία, ενίοτε συγκεντρώνοντας και ενώνοντας μέρη για τη δημιουργία μιας πλήρους παρτιτούρας κάποιας σύνθεσης. Με την εφεύρεση της τυπογραφίας και την πλέον εδραιωμένη πρακτική της ταυτόχρονης σύνθεσης όλων των φωνών και τη μετέπειτα χρήση μουσικών οργάνων, οι παρτιτούρες προτιμώνται πλέον, αποτελώντας την κατεξοχήν πλήρη εκδοχή γραπτού μουσικού κειμένου, κατάλληλου για εκμάθηση, μουσική διεύθυνση και έκδοση των έργων. Οι μουσικοί αντιγραφείς συνέχισαν να είναι απαραίτητοι ως μεσάζοντες ανάμεσα στον συνθέτη/στη συνθέτρια που παράγει το πρωτότυπο μουσικό κείμενο, τον εκδοτικό οίκο που αναλαμβάνει την έκδοση των έργων και τους ερμηνευτές/τις ερμηνεύτριες που λαμβάνουν αντίστοιχα τις επιμέρους πάρτες.
Τα επιμέρους αναγραφόμενα μουσικά όργανα και οι φωνές/χορωδία διατηρούν τις όποιες ιδιαιτερότητες σημειογραφίας απαιτούνται κατά περίπτωση (π.χ. μετατονιζόμενα όργανα, χρήση διαφορετικών κλειδιών κ.ά.). Εξαίρεση αποτελεί η σύγχρονη πρακτική, κατά την οποία όλο το μουσικό κείμενο μεταφέρεται τονικά [τρανσπόρτο] στη βασική τονικότητα του έργου, προς ενδεχόμενη διευκόλυνση του αρχιμουσικού ή του αναγνώστη, παράγοντας την παρτιτούρα σε «συναυλιακή τονικότητα» [score in concert pitch]. Άλλα επιμέρους είδη παρτιτούρας περιλαμβάνουν την παρτιτούρα τσέπης [pocket/study score] που ενδείκνυται για μελέτη ορχηστρικών έργων, ενώ συγγενής είναι και ο όρος σπαρτίτο, ο οποίος αναφέρεται σε μία μορφή παρτιτούρας λυρικών έργων προοριζόμενη για πιάνο και φωνές.
Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, ποικιλία πειραματικών συστημάτων σημειογραφίας προτάθηκαν έναντι του, παραδοσιακού στον Δυτικό κόσμο, πενταγράμμου, για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες μουσικής έκφρασης διαφόρων ειδών, όπως η αλεατορική μουσική, καθώς και της μουσικής επιτέλεσης. Οι γραφικές παρτιτούρες [graphic scores], όπως αυτές του John Cage [Τζων Κέιτζ], του George Crumb [Τζωρτζ Κραμπ] και του Ιάννη Ξενάκη [Iannis Xenakis], μεταξύ άλλων, αποτελούν κάποιες από αυτές τις περιπτώσεις.
Σχεδόν δεδομένη είναι σήμερα η δημιουργία, έκδοση και ανάγνωση ψηφιακής παρτιτούρας, μέσω της αξιοποίησης λογισμικού σημειογραφίας.
Αρκετά συχνή είναι η αναφορά στη λειτουργία του δραματικού κειμένου ως “παρτιτούρα” για την παράστασή του, ιδέα την οποία ηθοποιοί και σκηνοθέτες / σκηνοθέτριες εφαρμόζουν τόσο μεταφορικά, όσο και πρακτικά. Τα δύο κείμενα, μουσικό και δραματικό, αποτελούν ουσιαστικά τις πλήρως διαμορφωμένες σε ένα συμβατικό σύστημα, λεπτομερείς οδηγίες των δημιουργών (συνθέτη/τριας, λιμπρετίστα, συγγραφέα) προς τους / τις αντίστοιχους / ες συντελεστές / συντελέστριες (ερμηνευτές/τριες, αρχιμουσικό, σκηνοθέτη/τρια, ηθοποιούς κλπ.) για την παράσταση-επιτέλεση ενός έργου. Ο παράγοντας της ρυθμικής και προσωδιακής απόδοσης, όπως αποτυπώνεται στην παρτιτούρα, καθώς και η διάσταση του συγχρονισμού των επιμέρους συντελεστών, αποτελούν σημαντικά εργαλεία για την υποκριτική θεωρία και πράξη.
Ειδικότερα, το ποιητικό κείμενο του αρχαίου ελληνικού δράματος και η σκηνική απόδοση των χορικών ασμάτων, πρακτική που παραμένει επί το πλείστον άγνωστη, έχει αποτελέσει αντικείμενο πειραματισμού για τους σκηνοθέτες / τις σκηνοθέτριες που διδάσκουν τα έργα του αττικού δράματος, οι οποίοι πολλές φορές προκρίνουν την ανάγνωση και απόδοση του λόγου με τεχνικές που ομοιάζουν με το ρετσιτατίβο όπερας. Αξιοσημείωτη είναι η εφαρμογή μίας τέτοιου είδους πρακτικής από τον σκηνοθέτη Δημήτρη Ροντήρη, ο οποίος αξιοποίησε στοιχεία σημειογραφίας και συστήματα παρασημαντικής για τη ρυθμικά οργανωμένη ποιητική απαγγελία, σημειώνοντας λεπτομερώς την προσωδιακή διάσταση στο γραπτό κείμενο και δημιουργώντας «ηχητικές παρτιτούρες», χαρακτηρίζοντας πολλές φορές τους/τις ηθοποιούς ως έξοχα κατασκευασμένα μουσικά όργανα.
Παράλληλα, στο πλαίσιο της σύγχρονης σκηνικής πρακτικής, ο εξεταζόμενος όρος έχει υιοθετηθεί μεταφορικά και χρησιμοποιείται συχνά με την ευρύτερη έννοια της «σκηνικής παρτιτούρας» ή «παρτιτούρας ρόλου» (εκτός από την προαναφερόμενη φωνητική / ηχητική - vocal / sound score, απαντάται και η σωματική —physical score— «παρτιτούρα ρόλου» που σχετίζεται με τις σωματικές, κινησιολογικές ή εκφραστικές ενέργειες του δραματικού χαρακτήρα), προκειμένου να περιγράψει τη δομημένη, λεπτομερή χαρτογράφηση και ανάλυση της ερμηνείας του ρόλου ή/και των σκηνικών δράσεων από τους/τις ερμηνευτές/τριες και τους/τις σκηνοθέτες/τριες κατά την περίοδο των δοκιμών μιας παράστασης.
