Το ορατόριο ως εκτενής μουσικοδραματική σύνθεση χαρακτηρίζεται από στοιχεία όπως η δραματική πλοκή, τα δραματικά πρόσωπα και η εναλλαγή μονολόγων και διαλόγων. Διαφοροποιείται από την όπερα, επειδή, κατά κανόνα, δεν πραγματώνεται σκηνικά, αλλά εκτελείται συναυλιακά σε στατική μορφή. Άλλα διακριτά στοιχεία του ορατορίου είναι το αφηγηματικό και φιλοσοφικό κείμενό του, η συχνή εμφάνιση του ρόλου του Αφηγητή και η ιδιαίτερη έμφαση στα χορωδιακά μέρη. Ωστόσο, δεν είναι σπάνιο, ιδίως στις μέρες μας, τα ορατόρια να παρουσιάζονται επί σκηνής, με σκηνικά και αναπαραστατικά στοιχεία αν όχι με πλήρη σκηνική δράση.
Ο όρος ορατόριο προέρχεται από την λατινική λέξη oratorium [= προσευχητήριον, χώρος προσευχής], απώτερα από το λατινικό ρήμα orare [προσεύχομαι] και αναφέρεται αρχικά σε κάποιον χώρο προσευχής σε εκκλησίες και μοναστήρια. Στα μέσα του 16ου αι., στο πλαίσιο της αναγέννησης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ο Filippo Neri [Φιλίππο Νέρι] καθιέρωσε το oratorio ως χώρο όπου εκτελούνταν πνευματικές ασκήσεις λαϊκού χαρακτήρα [esercizi spirituali], με τη συμμετοχή λαϊκών και κληρικών. Ο Neri δημιούργησε επίσης το θρησκευτικό τάγμα των Oratoriani, που οργάνωνε αυτές τις συναντήσεις, οι οποίες περιλάμβαναν ανάγνωση από τις Γραφές, κήρυγμα, θρησκευτικό διαλογισμό και υμνητικά άσματα [laude], μελοποιημένα θρησκευτικά ποιήματα σε διαλογική μορφή (π.χ. μεταξύ Θεού και Ψυχής) που άδονταν από διαφορετικές ομάδες πιστών, που ενδεχομένως φορούσαν ιδιαίτερα ενδύματα ανάλογα με τον χαρακτήρα που αναπαριστούσαν. Από αυτές τις θρησκευτικές πρακτικές προέκυψε το ορατόριο ως μουσικό είδος.
Οι εκλαϊκευτικές αυτές τάσεις της Αντιμεταρρύθμισης σε συνδυασμό με τους πειραματισμούς των μελών της Φλωρεντινής Καμεράτας στο μονωδιακό ύφος τραγουδιού, προλείαναν το έδαφος για την εξέλιξη του ορατορίου. Πρώιμες μορφές ορατορίου, μεταξύ άλλων, αποτελούν η θρησκευτική όπερα του Emilio de Cavalieri [Εμίλιο ντε Καβαλιέρι] Η αναπαράσταση της Ψυχής και του Σώματος [Rappresentazione di Anima et di Corpo], το Μουσικό Πνευματικό Θέατρο [Teatro Armonico Spirituale] του Giovanni Francesco Anerio [Τζοβάννι Φραντσέσκο Ανέριο] και το Ορατόριο της Καθαρτήριας Τελετής [Oratorio della Purificazione] του Pietro Della Valle [Πιέτρο ντέλλα Βάλλε].
Από τον 17ο αιώνα και έπειτα, οι εξελίξεις στην όπερα επηρέασαν καταλυτικά τη μορφή και το περιεχόμενο του ορατορίου, καθώς πολλοί από τους συνθέτες που καταπιάστηκαν με το είδος έγραφαν παράλληλα και όπερες. Ανάλογα με την ιστορική περίοδο και τη γεωγραφική περιοχή, τα χαρακτηριστικά του ορατορίου, και δη όσον αφορά στη σκηνική ή μη σκηνική παρουσίασή του, διαφοροποιούνταν. Ως εκ τούτου, κατά περιόδους έχουν χρησιμοποιηθεί ως συνώνυμοι του ορατορίου όροι όπως opera spirituale, opera sacra, dramma sacro, drama tragicum, azione sacra, geistliche Oper κ.ά. Ειδικότερα, την περίοδο του Μπαρόκ απαντούν δύο τύποι ορατορίου, το oratorio latino (σε λατινικό κείμενο) και το oratorio volgare (σε ιταλικό κείμενο). Το oratorio latino εμφανίστηκε κυρίως τον 17ο αι. με βασικό εκπρόσωπο τον Giacomo Carissimi [Τζάκομο Καρίσσιμι], του οποίου τα έργα απευθύνονταν σε ένα περισσότερο καλλιεργημένο κοινό. Το πιο διαδεδομένο oratorio volgare αναπτύχθηκε παράλληλα και σε αλληλεπίδραση με την όπερα. Τα ορατόρια αυτού του είδους αποτελούνταν από δύο μέρη, πιθανόν με παρεμβολή κηρύγματος ανάμεσά τους. Η Βιέννη με το sepolcro –δραματική αναπαράσταση του θείου Πάθους με υποκριτική, σκηνικά και κοστούμια– αποτέλεσε στα τέλη του 17ου αι. γόνιμο έδαφος για τη σύνθεση ορατορίου κυρίως από Ιταλούς συνθέτες όπως οι Alessandro Caldara [Αλεσσάντρο Καλντάρα] και Antonio Draghi [Αντόνιο Ντράγκι]. Εκεί διαμορφώθηκε το Santo-Sepolcro-Oratorium, ένα είδος ορατορίου που εκτελούνταν τη Μεγάλη Εβδομάδα. Την ίδια εποχή ο όρος ορατόριο εμφανίζεται στη Γερμανία και λαμβάνει διάφορες μορφές με κορωνίδα το Passion-oratorium [Ορατόριο του θείου Πάθους ή Πάθη].
Τον 18ο αι. η όπερα σέρια ασκεί επιρροή στο ορατόριο, καθώς εισάγονται οι μορφές των ρετσιτατίβο secco και accompagnato, καθώς και η aria da capo. Οι λιμπρετίστες της όπερας Apostolo Zeno [Απόστολο Τζένο] και Pietro Metastasio [Πέτρος Μεταστάσιος], έγραψαν κείμενα και για ορατόρια, με εκτεταμένα ρετσιτατίβο, για να αποδώσουν τη δράση και άριες για να εκφράσουν τις διαθέσεις των δραματικών προσώπων. Στη Νάπολη συνηθιζόταν η παρουσίαση ορατορίων με πλήρη σκηνική δράση κατά κανόνα κατά την περίοδο της Σαρακοστής, αντικαθιστώντας στις μουσικοθεατρικές σκηνές όπερες μη θρησκευτικού περιεχομένου, οι οποίες δεν επιτρεπόταν να παρουσιαστούν κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.
Στη Γαλλία ο σημαντικότερος συνθέτης του μπαρόκ ορατορίου είναι ο Marc-Antoine Charpentier [Μαρκ-Αντουάν Σαρπαντιέρ], μαθητής του Carissimi, του οποίου τα έργα, γνωστά ως ιερές ιστορίες [histoires sacrées], με λατινικό κείμενο, συνδυάζουν τεχνική δεξιοτεχνία και δραματική εκφραστικότητα. Στην Αγγλία κατά τον 18ο αι., ο Georg Friedrich Händel [Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ] ανέπτυξε έναν νέο τύπο ορατορίου στην αγγλική γλώσσα, ο οποίος φαίνεται ότι προοριζόταν κυρίως για συναυλιακή παρουσίαση και πραγματευόταν όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά και κοσμικά θέματα.
Το πνεύμα του Διαφωτισμού εμπότισε το ορατόριο, τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενό του, και οδήγησε σε μία τάση εκκοσμίκευσης. Ο Haydn συνέθεσε προς τα τέλη του 18ου αι. τα έργα Η Δημιουργία [Die Schöpfung] και Εποχές [Die Jahreszeiten], με τα οποία ανανεώνει το είδος. Στην Δημιουργία ο συνθέτης χρησιμοποίησε τον μύθο της λύτρωσης της ανθρωπότητας, από τον οποίο άντλησαν υλικό οι Robert Schumann [Ρόμπερτ Σούμαν] στο ορατόριο Παράδεισος και Πέρι [Das Paradies und die Peri], και Franz List [Φραντς Λιστ] στο Ο θρύλος της Αγίας Ελισάβετ [Die Legende von der heiligen Elisabeth].
Τον 19ο αι., με την κλονισμένη απόλυτη βεβαιότητα στη χριστιανική πίστη, οι συνθέτες έγραψαν τόσο θρησκευτικά όσο και κοσμικά ορατόρια για σολίστες, μεγάλες χορωδίες και ορχήστρες, προοριζόμενα για συναυλιακές αίθουσες. Γάλλοι συνθέτες όπως ο Hector Berlioz [Εκτόρ Μπερλιόζ], ο Camille Saint-Saëns [Καμίγ Σαιν-Σανς] και ο César Franck [Σεζάρ Φρανκ] αξιοποίησαν στοιχεία της ρομαντικής ορχήστρας, όπως εξαγγελτικά μοτίβα [Leitmotiv] και μουσικούς χρωματισμούς, ενώ τα γαλλικά ορατόρια αναφέρονται συχνά ως μυστήρια [mystères] ή ιερά δράματα [drames sacrés]. Η χρήση εξαγγελτικών μοτίβων και η δημιουργία αδιάκοπης μουσικής ροής φανερώνουν τη διαρκή επίδραση της όπερας στο ορατόριο.
Στον 20ό αι., το ορατόριο παρουσιάζει μεγάλη ποικιλομορφία ως προς το περιεχόμενο και τη μορφή, με ενδεικτικά έργα τον Βασιλέα Δαβίδ [Le Roi David] του Arthur Honegger [Αρτύρ Ονεγκέρ] και το κοσμικό ορατόριο-όπερα Οιδίπους Τύραννος [Oedipus Rex] του Igor Stravinsky [Ιγκόρ Στραβίνσκι], με δυνατότητα σκηνικής παρουσίασης.
Στον ελληνικό χώρο, παρότι πρόδρομες μορφές του ορατορίου εντοπίζονται στις ιεραποστολές των Κυκλάδων και της Χίου κατά τον 17ο αιώνα, το είδος ενσωματώνεται στην ελλαδική έντεχνη μουσική δημιουργία κυρίως κατά τον 20ό αιώνα (π.χ. Ανδρέας Νεζερίτης, Προανάκρουσμα και πέντε ψαλμοί του Δαβίδ, Πέτρος Πετρίδης, Άγιος Παύλος, Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης, Ο Πρωτόκλητος, Μίκης Θεοδωράκης, Κατά Σαδδουκαίων), ενώ χαρακτηριστικός είναι και ο χαρακτηρισμός ορισμένων έργων του Θεοδωράκη ως «λαϊκά ορατόρια».
