υπαίθριο θέατρο [ουσ. ουδ.]

[1]

Ορισμός

Χώρος ή μόνιμη/προσωρινή θεατρική εγκατάσταση σε ανοικτό περιβάλλον, ενταγμένη σε φυσικό τοπίο ή σε χώρους ιδιαίτερης πολιτισμικής και αισθητικής αξίας, όπως πάρκα, πλατείες ή αρχαιολογικούς χώρους, όπου πραγματοποιούνται θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις, συνήθως εποχικής λειτουργίας.

Ανάπτυξη

Το υπαίθριο θέατρο έχει τις απαρχές του στην αρχαία Ελλάδα, όπου τα θέατρα κατασκευάζονταν αποκλειστικά σε εξωτερικούς χώρους. Το φυσικό τοπίο λειτουργούσε ως δυναμικό στοιχείο οπτικής και δραματουργικής σύνθεσης. Στη λεκάνη της Μεσογείου διασώζονται κατάλοιπα εκατοντάδων αρχαίων ελληνικών και ρωμαϊκών θεάτρων, με βασική κατασκευαστική διαφορά: τα ελληνικά θέατρα εντάσσονταν συνήθως στην πλαγιά λόφου ή βουνού, ενώ τα ρωμαϊκά ανεγείρονταν σε επίπεδο έδαφος, χάρη στην τεχνογνωσία των Ρωμαίων στην κατασκευή θολωτών στηριγμάτων για το κοίλο [cavea]. Εμβληματικά παραδείγματα αποτελούν το ελληνιστικό θέατρο του Ασκληπιείου της Επιδαύρου και το ρωμαϊκό θέατρο του Μαρκέλλου στη Ρώμη.

Υπαίθριες σκηνές απαντούν και στο Βυζάντιο και στη μεσαιωνική Ευρώπη. Το μεσαιωνικό θέατρο φιλοξενούνταν σε υπαίθριες, πολυτοπικές και μη μόνιμες σκηνές: σε δρόμους, πλατείες (με σταθερές κατασκευές), άμαξες διαμορφωμένες σε σκηνή ή ακόμη και σε αρχοντικά ευγενών. Σε υπαίθριους χώρους παρουσιάζονταν συχνά και παραστάσεις της κομμέντια ντελλ άρτε. Πριν από την εμφάνιση των μόνιμων υπαίθριων θεάτρων της ελισαβετιανής περιόδου, οι παραστάσεις δίνονταν είτε σε αυλές πανδοχείων ["inn-yard theatres"] είτε σε ταβέρνες με ανοικτό εσωτερικό χώρο ["inn-theatres"], όπου το κοινό περιέβαλλε τη σκηνή από όλες τις πλευρές. Κατά την Αναγέννηση εμφανίζονται τα "théâtres de verdure" [κηποθέατρα], ιδιαίτερα δημοφιλή στη Γαλλία και την Ιταλία. Αντίστοιχα, στην Ισπανία του 16ου και 17ου αιώνα αναπτύχθηκαν τα κορράλες [corrales], υπαίθρια θέατρα εγκατεστημένα συνήθως σε εσωτερικές αυλές.

Υπαίθρια θέατρα συναντώνται επίσης σε πλείστες μορφές του Ασιατικού θεάτρου, όπως στο αρχαίο Κινεζικό θέατρο, στις ινδικές αναπαραστάσεις της Natyasastra και της Mahabharata, καθώς και στην Περσία, με παραστάσεις σαλτιμπάγκων, ακροβατών/ακροβατριών, χορευτών/χορευτριών και ηθοποιών.

Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος, υπαίθρια θέατρα εμφανίζονται από το 1833, αρχικά στην Αθήνα και στη συνέχεια και σε άλλες πόλεις, ως χώροι αναψυχής για παραστάσεις θεάτρου ποικιλιών [βαριετέ], θεάτρου σκιών και παντομίμας. Σημαντικά παραδείγματα της περιόδου είναι το θέατρο του Λεωνίδα Αρνιώτη, γνωστό ως «Κήπος του Αρνιώτη», στον χώρο του οποίου οικοδομήθηκε αργότερα το αρχικό θέατρο «Ολύμπια», καθώς και το «Θέατρο των Ιλισίδων Μουσών» (μετέπειτα «Παράδεισος»), ο «Απόλλων», το θέατρο Τσόχα και το θέατρο «Ομονοίας». Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο λειτούργησαν στην Αθήνα δύο σημαντικά υπαίθρια θέατρα: το «Θέατρο Κήπου» του Νίκου Χατζίσκου και το «Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο» του Μάνου Κατράκη, με λαϊκό ρεπερτόριο.

Η πρακτική των υπαίθριων παραστάσεων αρχαίου δράματος στην Ελλάδα κατά τις αρχές του 20ού αιώνα συνδέθηκε στενά με το ευρύτερο κίνημα του υπαίθριου θεάματος [théâtre en plein air/open-air theatre movement] στην Ευρώπη και την Αμερική. Πρωτοπόρες μορφές της παγκόσμιας θεατρικής σκηνής, όπως οι Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] ("The open-air theatres", 1909), Jacques Copeau [Ζακ Κοπώ] (πειραματισμοί στο φυσικό περιβάλλον με την ομάδα "Les Copiaus", 1924-1929) και, κυρίως, ο Max Reinhardt [Μαξ Ράινχαρντ] –πρωτεργάτης των Festspiele, δηλαδή των υπαίθριων φεστιβάλ– συνέβαλαν καθοριστικά στην καθιέρωση των παραστάσεων σε υπαίθρια θέατρα. Στην Ελλάδα, εμβληματικά παραδείγματα υπαίθριων πολιτιστικών διοργανώσεων αποτελούν οι Δελφικές Εορτές, καθώς και το Φεστιβάλ Επιδαύρου, το οποίο εγκαινιάστηκε από το Εθνικό Θέατρο [National Theatre of Greece] το 1955. Την ίδια περίοδο, το «Φυσικό Θέατρο» του Πέλου Κατσέλη εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ρεύμα αναζήτησης της «επιστροφής στη φύση» και της ανανέωσης της θεατρικής πράξης μέσα από την αποδέσμευσή της από την κλειστή Ιταλική σκηνή.

Στη σύγχρονη εποχή, τα υπαίθρια θέατρα παραμένουν ιδιαίτερα δημοφιλή, κυρίως στο πλαίσιο φεστιβάλ και πολιτιστικών εκδηλώσεων κατά την εαρινή και θερινή περίοδο. Ο αρχιτεκτονικός τους σχεδιασμός έχει εξελιχθεί σημαντικά, ιδίως ως προς την κατασκευή πτυσσόμενων καθισμάτων και σύγχρονων τεχνολογικών υποδομών. Τα υπαίθρια θέατρα αποτελούν ένα κατεξοχήν πεδίο συνάντησης της θεατρικής παράδοσης με τις σύγχρονες τοποσυναφείς πρακτικές. Μέσα από αυτή τη σχέση αναδεικνύεται μια αντίληψη του θεάτρου όπου ο τόπος δεν φιλοξενεί απλώς την παράσταση, αλλά την καθορίζει, τη νοηματοδοτεί και τη μετασχηματίζει. Ανάμεσα στα σημαντικότερα σύγχρονα υπαίθρια θέατρα διεθνώς συγκαταλέγονται το ανακατασκευασμένο The Globe Theatre στο Λονδίνο και το Minack Theatre στην Κορνουάλη, χτισμένο σε βράχο με θέα τον Ατλαντικό ωκεανό.

Αγγλικά

open-air theatre, outdoor theatre

Γαλλικά

théâtre en plein air, le

Γερμανικά

Freilufttheater, das

Ιταλικά

teatro all'aperto, il

Συνώνυμα

ανοικτό θέατρο

Σχετικοί όροι

κηποθέατρο, κλειστή σκηνή

Μη προτεινόμενοι όροι

θέατρο εξωτερικού χώρου, θερινό θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

«Με έμπνευση από την πρακτική του υπαίθριου θεάτρου παλαιότερων εποχών, το πλαίσιο της παράστασης μεταφέρθηκε εκτός της κυρίαρχης –αλλά έντονα αμφισβητούμενης πλέον– ιταλικής σκηνής και τοποθετήθηκε στο ύπαιθρο, υπό το φως του ηλίου, σε μια πλειάδα από υπαίθριους χώρους, είτε φυσικούς είτε αρχιτεκτονημένους: αυθεντικά αρχαία αμφιθέατρα και σύγχρονες εκδοχές τους, υπαίθριες σκηνές του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, θεατρικές σκηνές σε φυσικό περιβάλλον [nature theatres] ή κηποθέατρα [garden theatres] είναι τα δείγματα που εντοπίζει ο Sheldon Cheney στο βασικό σύγγραμμα για το open-air theatre movement στην Αμερική.»

Η Παναγιώτα Κωνσταντινάκου αναφέρεται στο κίνημα του υπαίθριου θεάματος στην Αμερική κατά τις αρχές του 20ού αιώνα.

Κωνσταντινάκου, Π. (2014). Υπαίθριες σκηνές της «αναβίωσης» του αρχαίου δράματος στην Ελλάδα ως το 1940: Η περιπέτεια του χώρου. Σκηνή, 6, σσ. 2–48. Βλ. σ. 3.

«Στον Νίκο Χατζίσκο ανήκει η τιμή για το ότι εγκαινίασε στην Αθήνα το υπαίθριο θέατρο μέσα σε πάρκο, αξιοποιώντας καλλιτεχνικά τον Εθνικό Κήπο που έμενε εντελώς αχρησιμοποίητος κι απρόσιτος στους Αθηναίους μετά τη δύση του ήλιου. Ο Χατζίσκος εργάστηκε με θάρρος, επιμονή και ευσυνειδησία και κατόρθωσε να επιβάλει τον κήπο σαν ιδεώδη τόπο θεατρικών εκδηλώσεων.»

Απόσπασμα από άρθρο του 1958 σχετικά με την ίδρυση του «Θεάτρου Κήπου» από τον Νίκο Χατζίσκο και τη συμβολή του στην ανάδειξη του Εθνικού Κήπου ως τόπου θεατρικών εκδηλώσεων.

Μανιάτης, Β. (1958, Αύγουστος). Το θέατρο. Επιθεώρηση Τέχνης, Μηνιαίο περιοδικό γραμμάτων και τεχνών, 44, σσ. 153–155. Βλ. σ. 153. askiarchives.eu...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Βίντεο στο οποίο καταγράφεται ένας άνδρας να τραγουδά αυθόρμητα όπερα (την άρια "Lascia ch’io pianga" από την όπερα Ρινάλντο [Rinaldo, 1711] του [[#Georg Friederich Händel [Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ]#]]) στην «ορχήστρα» του αρχαίου θεάτρου Φιλίππων, στην Καβάλα, αποδεικνύοντας στην πράξη την εξαιρετική ακουστική του χώρου. Το αρχαίο θέατρο κι ο ευρύτερος αρχαιολογικός χώρος ανήκουν στα προστατευόμενα μνημεία της Unesco. — Βίντεο στο οποίο καταγράφεται ένας άνδρας να τραγουδά αυθόρμητα όπερα (την άρια "Lascia ch’io pianga"…

Προωθητικό βίντεο για τις υπαίθριες εκδηλώσεις του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου το 2020, σε συνθήκες πανδημίας.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Το υπαίθριο θέατρο «Γεώργιος Παππάς», στον περιβάλλοντα χώρο του Πολιτιστικού Κέντρου Αιγίου «Αλέκος Μέγαρης». Το θέατρο μπορεί να φιλοξενήσει στα διαζώματά του περίπου 1.000 άτομα. Το όνομα του θεάτρου επελέγη για να τιμηθεί ο διεθνούς φήμης βαθύφωνος με καταγωγή από την Αιγιάλεια. — Το *υπαίθριο θέατρο* «Γεώργιος Παππάς», στον περιβάλλοντα χώρο του Πολιτιστικού Κέντρου Αιγίου «Αλέκος Μέγαρης». Το…

Κηποθέατρο [Théâtre de la Verdure] στη Marnes-la-Coquette στη Γαλλία, καρτ-ποστάλ χρονολογούμενη το 1900.

Άποψη του αρχαίου θεάτρου της Επιδαύρου με φόντο το αργολικό τοπίο.

Το αρχαίο θέατρο των Δελφών σε αρμονική ένταξη με το δελφικό τοπίο, σε στιγμιότυπο από την παράσταση Προμηθέας Δεσμώτης του [[#Αισχύλου [Aeschylus]#]], κατά τις Β' Δελφικές Εορτές, (1930). — Το αρχαίο θέατρο των Δελφών σε αρμονική ένταξη με το δελφικό τοπίο, σε στιγμιότυπο από…

βασική

Ayres, N. (2018). Creating outdoor theatre: A practical guide. London & New York: Routledge.

Barkas, N. (2008). Open‐air theatre in the centre of the city: Acoustic design and noise environment control. Journal of the Acoustical Society of America, 123/5, σ. 3354.

Cheney, S. (1918). The open-air theatre. New York: Mitchell Kennerly.

Mason, B. (1992). Street theatre and other outdoor performance. London & New York: Routledge.

Metzler, M. (2005). O teatro da natureza: História e ideias. São Paulo: Perspectiva.

Sanderson, C. C. (2003). Gorilla theater: A practical guide to performing the new outdoor theater anytime, anywhere. London & New York: Routledge.

Sear, F. (2006). Roman theatres: An architectural study. Oxford: Oxford University Press.

Valdez, M. (2005). Gorilla theatre: A practical guide to performing the new outdoor theatre anytime, anywhere (Review). Theatre Topics, 15/2, σσ. 241–242.

Waugh, F. A. (1943). Outdoor theatres: The design, construction and use of open-air auditoriums. London: The Architectural Press.

Βέττας, Α. (2002). Ο ανοιχτός χώρος στο νεοελληνικό θέατρο. Στο Ελληνική Σκηνογραφία – Ενδυματολογία. Πρακτικά Ημερίδας (30 Απριλίου 1999) (σσ. 85–93). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Ε.Κ.Π.Α.

Κουν, Κ. (1997). Περί ανοιχτής και κλειστής σκηνής. Στο Θ. Θ. Νιάρχος (Επιμ.), Κάρολος Κουν. Κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας (σσ. 29–30). Αθήνα: Καστανιώτης.

Κωνσταντινάκου, Π. (2014). Υπαίθριες σκηνές της «αναβίωσης» του αρχαίου δράματος στην Ελλάδα ως το 1940: Η περιπέτεια του χώρου. Σκηνή, 6, σσ. 2–48.

Φεσσά-Εμμανουήλ, Ε. (1997). Παράδοση και νεωτερικότητα στην ελληνική θεατρική αρχιτεκτονική. Στο Νεοελληνικό θέατρο (17ος-20ός αι.): Επιστημονικές επιμορφωτικές διαλέξεις: Ειδικές Μορφωτικές Εκδηλώσεις, Φεβρουάριος-Μάρτιος 1996 (σσ. 89–110). Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Φεσσά-Εμμανουήλ, Ε. (1994). Αρχιτεκτονική του νεοελληνικού θέατρου: 1720-1940 (Τόμ. 1 & 2). Αθήνα: χ.ε.

συμπληρωματική

Brigden, C., & Milner, L. (2015). Radical theatre mobility: Unity Theatre, UK, and the New Theatre, Australia. New Theatre Quarterly, 31/4, σσ. 328–342.

Conville, D. (2007). The park: The story of the open-air theatre, Regent's Park. London: Oberon.

Gaby, R. (2011). Venturing outside: The emergence of australian open-air theatre. Multicultural Shakespeare: Translation, Appropriation and Performance, 8/23, σσ. 107–124.

Leach, R. (2018). Acting in the open air playhouse. Στο An illustrated history of british theatre and performance (σσ. 174–183). London & New York: Routledge.

Oyama, H. (1986). Noh performance space as open-air theaters and open spaces. Journal of the Japanese Institute of Landscape Architects, 50/5, σσ. 221–226.

Saro, A. (2015). Mobility and theatre: Theatre makers as nomadic subjects. Nordic Theatre Studies, 27/1, σ. 90.

Schiele, J. (2006). Off-centre stages: Fringe theatre at the Open Space and the Round House, 1968-1983. Hatfield: University of Hertfordshire Press.

Vassilantonopoulos, S. L., & Mourjopoulos, J. N. (2003). A study of ancient greek and roman theater acoustics. Acta Acustica united with Acustica, 89, σσ. 123–136.

Γεωργοπούλου, Β. (2014). Θέατρο και φύση: Σκηνοθετικές καινοτομίες του Πέλου Κατσέλη τη δεκαετία του 1950. Στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο αφιερωμένο στον Νικηφόρο Παπανδρέου, Θεσσαλονίκη Σεπτ.-Οκτ. 2010 «Σκηνική πράξη στο μεταπολεμικό θέατρο: Συνέχειες και ρήξεις» (σσ. 203–212), Θεσσαλονίκη: Τμήμα Θεάτρου, Σχολή Καλών Τεχνών Α.Π.Θ.

Καγγελάρη, Δ. (2014). Ποιητική του χώρου και αρχαία τραγωδία στη νεοελληνική σκηνή. Μια περιδιάβαση. Στο Γ. Κ. Βαρζελιώτη (Επιμ.), Από τη χώρα των κειμένων στο βασίλειο της σκηνής, Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου (26-30 Ιανουαρίου 2011) (σσ. 441–454). Αθήνα: Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Ε.Κ.Π.Α.

Μαρτινίδης, Π. (1999). Μεταμορφώσεις του θεατρικού χώρου. Τυπικές φάσεις κατά την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής των θεάτρων στη Δύση. Αθήνα: Νεφέλη.

Μερκούρης, Σ. (Επιμ.). (1998). Μια σκηνή για τον Διόνυσο: Θεατρικός χώρος και αρχαίο δράμα / A stage for Dionysos: Theatrical space & ancient drama. Αθήνα: Καπόν.

Παπαδάκη, Λ. (2003). Η μόδα της αναβίωσης του υπαίθριου θεάτρου και η «Δελφική Προσπάθεια». Στο Κ. Πετράκου & Α. Μουζενίδου (Επιμ.), Ο Σικελιανός και το θέατρο (σσ. 111–126). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). υπαίθριο θέατρο. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/υπαίθριο-θέατρο

Chicago

"υπαίθριο θέατρο." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/υπαίθριο-θέατρο.

1741