κωμειδύλλιο [ουσ. ουδ.]

Το κωμειδύλλιο αναδύθηκε στην ελληνική σκηνή στα τέλη της δεκαετίας του 1880 ως είδος λαϊκής μουσικής κωμωδίας, συνδυάζοντας επιρροές από το γαλλικό βωντβίλ [vaudeville], την κωμωδία ηθών και το νατουραλιστικό δράμα με εντόπια πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Δραματοποίησε σατιρικές ιστορίες με πρωταγωνιστές αναγνωρίσιμους λαϊκούς τύπους, μεταφέροντας επί σκηνής και το γλωσσικό στοιχείο των τοπικών διαλέκτων. Καθώς η δράση αποδιδόταν στη δημοτική, το είδος ενίσχυσε την επικράτησή της σε μια εποχή κατά την οποία το γλωσσικό ζήτημα είχε αναχθεί σε εθνικό διακύβευμα.

Πρόδρομο του είδους αποτέλεσε το επτανησιακό κωμειδύλλιο, μεικτό είδος μουσικής κωμωδίας ηθών με στοιχεία πολιτικής σάτιρας, που εμφανίστηκε ήδη από το 1832 και ευδοκίμησε στην Κεφαλλονιά και τη Ζάκυνθο. Η μουσική του αντλούσε συχνά από γνωστές οπερατικές μελωδίες, ενώ ερμηνευόταν από ερασιτεχνικούς θιάσους σε θέατρα και υπαίθριες παραστάσεις καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Σε αυτή την επτανησιακή παράδοση ανάγεται και η πρώτη συνειδητή απόπειρα σύνθεσης ελληνικής οπερέττας από τον Ζακύνθιο συνθέτη Παύλο Καρρέρ [Pavlos Karrer / Paolo Carrer], ο οποίος, με λιμπρέτο του συμπατριώτη του Ιωάννη Τσακασιάνου, εργάστηκε από το 1886 έως το 1888 στο έργο Ο κόντε Σπουργίτης, που έμεινε όμως ημιτελές.

Στην αθηναϊκή σκηνή το είδος καθιερώθηκε γύρω στο 1889. Προηγήθηκαν η απόπειρα του Δημητρίου Κόκκου να προσαρμόσει το βωντβίλ στα ελληνικά δεδομένα με τα έργα Η λύσις του Ανατολικού ζητήματος και Οι Μυλωνάδες, με τους οποίους σημείωσε μεγάλη επιτυχία ο ηθοποιός Ευάγγελος Παντόπουλος, προσθέτοντας τραγούδια. Το είδος όμως παγιώθηκε και αγαπήθηκε από το κοινό με την «κωμωδία μετ' ασμάτων» Η τύχη της Μαρούλας (1889) του Δημητρίου Κορομηλά, σε στίχους τραγουδιών του Κόκκου και μουσική του Βαυαρού Andreas Seiler [Αντρέας Ζάιλερ / Σάιλερ]. Ακολούθησαν Ο μπαρμπα-Λινάρδος ή το τέλος της Μαρούλας (1890), Η λύρα του γερο-Νικόλα (1891) του Κόκκου, Ο γενικός γραμματεύς (1893) του Ηλία Καπετανάκη και Η νύμφη της Κούλουρης (1895) του Παντόπουλου.

Καθοριστικό ρόλο στη λαϊκή απήχηση του κωμειδυλλίου έπαιξε η ενσωμάτωση γνωστών ελληνικών δημοτικών χορών (καλαματιανών, νησιώτικων, συρτών) και δημοφιλών λαϊκών σκοπών στη σκηνική δράση. Οι μελωδίες και οι χορευτικοί ρυθμοί ήταν άμεσα αναγνωρίσιμοι από το κοινό, το οποίο ταυτιζόταν με το ακουστικό αυτό υλικό, γεγονός που ενίσχυσε τη δημοτικότητα του είδους και την αίσθηση συλλογικής, οικείας θέασης.

Με τα έντονα ηθογραφικά του στοιχεία το κωμειδύλλιο διαφοροποιήθηκε από το γαλλικό βωντβίλ και ανέδειξε επί σκηνής τις πολιτισμικές αντιθέσεις της υπαίθρου με την τάση εξευρωπαϊσμού της αναδυόμενης αστικής κοινωνίας. Από αυτό προήλθε το δραματικό ειδύλλιο, με χαρακτηριστικότερο δείγμα τον Αγαπητικό της βοσκοπούλας του Κορομηλά, γραμμένο την ίδια εποχή με την τύχη της Μαρούλας. Κυριαρχώντας για περίπου δύο δεκαετίες στην ελληνική παραγωγή, το κωμειδύλλιο λειτούργησε ως πεδίο άσκησης για τα δύο δημοφιλέστερα είδη του μουσικού θεάτρου που ακολούθησαν, την οπερέττα και την επιθεώρηση.