Thymele Logo
Search

ρομαντική όπερα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Είδος όπερας που διαμορφώθηκε στην Ευρώπη κατά τον 19ο αιώνα υπό την επίδραση του ρομαντισμού, με θεματολογία αντλημένη από τη ρομαντική λογοτεχνία, τον Μεσαίωνα, την εθνική ιστορία, τη λαϊκή παράδοση και το υπερφυσικό, με κεντρικό άξονα τον μοιραίο έρωτα και το ακραίο πάθος, και με ενισχυμένο δραματικό ρόλο της ορχήστρας και της σκηνικής εικόνας.

Ανάπτυξη

Η ρομαντική όπερα διαμορφώθηκε στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα ως η οπερατική έκφραση του ρομαντισμού. Το αισθητικό της πρόγραμμα διατύπωσε ο Ernst Theodor Amadeus Hoffmann [Ερνστ Τεόντορ Αμαντέους Χόφφμαν] στον διάλογο Der Dichter und der Komponist [Ο ποιητής και ο συνθέτης] (1813). Εκεί υποστήριξε ότι η ρομαντική όπερα είναι η μόνη αληθινή όπερα, επειδή η μουσική βρίσκει το οικείο της πεδίο στον κόσμο του θαυμαστού. Ο υπότιτλος ρομαντική όπερα [romantische Oper], τον οποίο είχε χρησιμοποιήσει ήδη ο Hoffmann το 1808, καθιερώθηκε με τον Der Freischütz [Ο ελεύθερος σκοπευτής] (1821) του Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ]. Η μουσική ιστοριογραφία επέκτεινε αργότερα τον χαρακτηρισμό σχεδόν σε ολόκληρη την οπερατική παραγωγή ανάμεσα στον κλασσικισμό και τον μοντερνισμό, γενίκευση την οποία ο Carl Dahlhaus [Καρλ Νταλχάους] (Die Musik des 19. Jahrhunderts [Η μουσική του 19ου αιώνα], 1980) θεώρησε απλουστευτική.


Τα λιμπρέτα της ρομαντικής όπερας αντλούσαν από τη ρομαντική λογοτεχνία, ιδίως από τα μυθιστορήματα του Walter Scott [Ουώλτερ Σκοτ] και τα δράματα του Victor Hugo [Βικτώρ Ουγκώ], καθώς και από τον William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Κυρίαρχα γνωρίσματα του είδους αποτελούν ο άκρατος συναισθηματισμός, η αναδρομή στον Μεσαίωνα με τα σκοτεινά δάση και τα γοτθικά κάστρα του βορρά, η φύση, το υπερφυσικό και η λαϊκή παράδοση. Η πλοκή διέπεται από το δίπτυχο «πάθος και θάνατος»: ο μοιραίος έρωτας εκτυλίσσεται συνήθως σε ερωτικό τρίγωνο, το οποίο παγιώθηκε στο φωνητικό σχήμα υψίφωνος, οξύφωνος, βαρύτονος. Οι σκηνές τρέλλας, όπως στη Lucia di Lammermoor [Λουτσία ντι Λαμμερμούρ] (1835) του Gaetano Donizzetti [Γκαετάνο Ντονιτζέττι], και η ανάμειξη του τραγικού με το κωμικό και το γκροτέσκο διεύρυναν το δραματικό φάσμα. Το πολιτικό στοιχείο, με αιτήματα ελευθερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης, εμφανιζόταν συχνά μεταμφιεσμένο σε ιστορικό θέμα, ώστε να διαφεύγει τη λογοκρισία.


Στο μουσικό επίπεδο, η ορχήστρα απέκτησε αυτοτελή δραματική λειτουργία. Το ηχόχρωμά της εμπλουτίστηκε με νέα όργανα, όπως το κόρνο με έμβολα και το μπάσο κλαρινέτο, και με την ευρύτερη χρήση του αγγλικού κόρνου, ενώ τα υπομνηστικά μοτίβα συνέδεαν μουσικές ιδέες με πρόσωπα και καταστάσεις. Η δομή των αυτοτελών αριθμών χαλάρωσε: στην ιταλική όπερα το ρετσιτατίβο και η άρια εντάχθηκαν σε ευρύτερες σκηνές, σύμφωνα με τη «συνήθη μορφή» [la solita forma]. Η γερμανική όπερα συνδύασε τους ομιλούμενους διαλόγους του ζίνγκσπιλ με ενότητες συνεχούς μουσικής, όπως το μελοντράμ της Χαράδρας του Λύκου στον Ελεύθερο σκοπευτή. Στη σκηνή, το φωταέριο, που εγκαταστάθηκε στην Όπερα του Παρισιού το 1822, επέτρεψε τη διαβάθμιση του φωτός και την απόδοση νυχτερινών τοπίων, οραμάτων και φαντασμάτων.


Στη Γερμανία το είδος κορυφώθηκε με τις τρεις όπερες τις οποίες ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] χαρακτήρισε ρητά ρομαντικές όπερες: Der fliegende Holländer [Ο ιπτάμενος Ολλανδός] (1843), Tannhäuser [Ταννχώυζερ] (1845) και Lohengrin [Λόενγκριν] (1850). Αμέσως μετά ο Wagner στράφηκε στο μουσικό δράμα. Στη Γαλλία, τα ρομαντικά γνωρίσματα διαχύθηκαν στην οπερά-κωμίκ και στην γκραντ-οπερά, με εμβληματικό έργο τον Robert le diable [Ροβέρτος ο διάβολος] (1831) του Giacomo Meyerbeer [Τζάκομο Μέγιερμπερ]. Στην Ιταλία, ο Vincenzo Bellini [Βιντσέντσο Μπελλίνι] και ο Donizetti συνδύασαν τη ρομαντική θεματολογία με το ιδεώδες του μπελκάντο. Τα πρώιμα έργα του Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι], όπως η La battaglia di Legnano [Η μάχη του Λενιάνο] (1849), συνδέθηκαν με το Risorgimento [Ριζορτζιμέντο]. Η ρομαντική όπερα τροφοδότησε επίσης τις εθνικές όπερες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης.


Στον ελληνικό χώρο, η ρομαντική όπερα καλλιεργήθηκε κυρίως στα Επτάνησα από τα μέσα του 19ου αιώνα, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον Παύλο Καρρέρ [Pavlos Carrer]. Οι Επτανήσιοι συνθέτες ακολούθησαν τα πρότυπα των Bellini, Donizetti και Verdi και της γκραντ-οπερά και άντλησαν από τη ρομαντική πεζογραφία, όπως ο Καρρέρ στη Fior di Maria [Μαριάνθη] (1868), βασισμένη στα Les Mystères de Paris [Τα μυστήρια των Παρισίων] του Eugène Sue [Ευγένιου Σύη]. Ο Μάρκος Βότζαρης (1861) και η Κυρά Φροσύνη (1868) του Καρρέρ συνέδεσαν το είδος με την πρόσφατη εθνική ιστορία και τη δημοτική παράδοση. Ρομαντικά στοιχεία επιβίωσαν και στην Εθνική Μουσική Σχολή του Μανώλη Καλομοίρη, η οποία ενσωμάτωσε τη δημοτική και τη βυζαντινή παράδοση στο πρότυπο του μουσικού δράματος του Wagner.

Αγγλικά
romantic opera
Γαλλικά
opéra romantique, l'[e]
Γερμανικά
romantische Oper, die
Ιταλικά
opera romantica, l'[a]

Σχετικοί όροι

μελόδραμα, ρομαντικό δράμα, ρομαντικό μπαλέτο, εξαγγελτικό μοτίβο, φαντασμαγορία, βερισμός, ζωγραφικό σκηνικό

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Ferdinand: Du nimmst also ausschließlich die romantische Oper mit ihren Feen, Geistern, Wundern und Verwandlungen in Schutz?

Ludwig: Allerdings halte ich die romantische Oper für die einzig wahrhafte, denn nur im Reich der Romantik ist die Musik zu Hause. [...] Eine wahrhaft romantische Oper dichtet nur der geniale, begeisterte Dichter, denn nur dieser führt die wunderbaren Erscheinungen des Geisterreichs ins Leben; auf seinem Fittich schwingen wir uns über die Kluft, die uns sonst davon trennte, und einheimisch geworden in dem fremden Lande, glauben wir an die Wunder, die als notwendige Folgen der Einwirkung höherer Naturen auf unser Sein sichtbarlich geschehen [...]."


«Φερδινάνδος: Υπερασπίζεσαι λοιπόν αποκλειστικά τη ρομαντική όπερα, με τις νεράιδες, τα πνεύματα, τα θαύματα και τις μεταμορφώσεις της;

Λουδοβίκος: Βεβαίως θεωρώ τη ρομαντική όπερα τη μόνη αληθινή, διότι μόνο στο βασίλειο του ρομαντισμού η μουσική βρίσκεται στο οικείο της πεδίο. [...] Γνήσια ρομαντική όπερα μπορεί να πλάσει μόνο ο ιδιοφυής, ο εμπνευσμένος ποιητής, διότι μόνον αυτός ζωντανεύει τα θαυμαστά φαινόμενα του βασιλείου των πνευμάτων· πάνω στη φτερούγα του υψωνόμαστε πέρα από την άβυσσο που άλλοτε μας χώριζε από αυτό και, αφού εγκλιματιστούμε στην ξένη χώρα, πιστεύουμε στα θαύματα, τα οποία συντελούνται ορατά ως αναγκαίες συνέπειες της επίδρασης ανώτερων φύσεων πάνω στην ύπαρξή μας [...].»

Ο συγγραφέας και συνθέτης Ernst Theodor Amadeus Hoffmann [Ερνστ Τεόντορ Αμαντέους Χόφφμαν] διατυπώνει, μέσω του συνθέτη Λουδοβίκου, το αισθητικό πρόγραμμα της ρομαντικής όπερας: η μουσική βρίσκει το οικείο της πεδίο στο θαυμαστό και στον κόσμο των πνευμάτων. Ο διάλογος δημοσιεύθηκε το 1813 και προετοίμασε το έδαφος για τον Der Freischütz [Ο ελεύθερος σκοπευτής] (1821) του Carl Maria von Weber [Καρλ Μαρία φον Βέμπερ]. Επί σκηνής, η θέση αυτή αποδόθηκε με νεράιδες, φαντάσματα και μαγικές μεταμορφώσεις, που απαιτούσαν νέα μέσα σκηνικής τεχνικής.

Hoffmann, E. T. A. (χ.χ.). Der Dichter und der Komponist. Στο Die Serapionsbrüder (τ. 1). Zeno.org. www.zeno.org... (Πρωτότυπη έκδοση 1813).

Quote Icon

«Wagner brought German Romantic opera to its ultimate form in the same way Verdi had for Italian Romantic opera. Wagner, one of the towering figures of the 19th century, wrote voluptuous yet mystical Romantic operas [...]. For Wagner, the music served the drama, and he wrote all of the librettos of his operas (though not the stories), himself. Staying in the Romantic mainstream, his 1843 opera Der fliegende Holländer (The Flying Dutchman) is based on the legend of a man doomed to sail the world until he finds a woman who will give up everything to love him. His three-act opera Lohengrin (1850) retells a medieval legend of the son of Parsifal (who also inspired an eponymous opera), and is considered the last important German Romantic opera.»


«Ο Βάγκνερ οδήγησε τη γερμανική ρομαντική όπερα στην πληρέστερη μορφή της, όπως ο Βέρντι την ιταλική ρομαντική όπερα. Ο Βάγκνερ, μία από τις δεσπόζουσες μορφές του 19ου αιώνα, συνέθεσε αισθησιακές και συνάμα μυστικιστικές ρομαντικές όπερες [...]. Για τον Βάγκνερ η μουσική υπηρετούσε το δράμα· ο ίδιος έγραψε τα λιμπρέτα όλων των όπερών του (όχι όμως και τις ιστορίες τους). Παραμένοντας στην κύρια ρομαντική παράδοση, η όπερά του Ο ιπτάμενος Ολλανδός (1843) βασίζεται στον θρύλο ενός άνδρα καταδικασμένου να περιπλανάται στις θάλασσες, έως ότου βρει μια γυναίκα που θα θυσιάσει τα πάντα για να τον αγαπήσει. Η τρίπρακτη όπερα Λόενγκριν (1850) αναπλάθει έναν μεσαιωνικό θρύλο για τον γιο του Πάρσιφαλ (ο οποίος ενέπνευσε επίσης ομότιτλη όπερα) και θεωρείται η τελευταία σημαντική γερμανική ρομαντική όπερα.»

Η συλλογική ιστορία της μουσικής των εκδόσεων Dorling Kindersley αναγνωρίζει στον Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] την ολοκλήρωση της γερμανικής ρομαντικής όπερας, όπως στον Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι] την ολοκλήρωση της ιταλικής. Ο Ιπτάμενος Ολλανδός [Der fliegende Holländer] (1843) και ο Λόενγκριν [Lohengrin] (1850) αντλούν από θρύλους και μεσαιωνικούς μύθους, θεματολογία χαρακτηριστική του είδους. Ο Λόενγκριν θεωρείται η τελευταία σημαντική γερμανική ρομαντική όπερα, πριν από τη στροφή του Wagner στο μουσικό δράμα.

Blenkinsop, I., Day, K., & Grant, R. G. (2022). Music: The definitive visual history (2η έκδ.). London: Dorling Kindersley. Βλ. σ. 165.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η υψίφωνος Elisabeth Grümmer [Ελίζαμπετ Γκρύμμερ] ερμηνεύει την καβατίνα της Agathe [Αγκάτε] "Und ob die…

Η υψίφωνος Natalie Dessay [Ναταλί Ντεσέ] στον ρόλο της Amina [Αμίνα] ερμηνεύει την άρια "Ah!…

Η υψίφωνος Brenda Rae [Μπρέντα Ρέι] στη σκηνή της τρέλλας ("Il dolce suono" [«Ο γλυκός…

Σκηνή και ρετσιτατίβο της Μαριάνθης και του Ροδόλφου (αρ. 15) από τη Fior di Maria

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Carl Wilhelm Holdermann [Καρλ Βίλχελμ Χόλντερμαν], σχέδιο σκηνικού για τη Χαράδρα του Λύκου [Wolfsschlucht]…

Francesco Bagnara [Φραντσέσκο Μπανιάρα], σχέδιο σκηνικού για τη Γ΄ πράξη της Lucia di Lammermoor

Σελίδα τίτλου της πρώτης έκδοσης του Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg [Ο Ταννχώυζερ…

Η υψίφωνος Jenny Lind [Τζέννυ Λιντ] στον ρόλο της Amina [Αμίνα] από τη La sonnambula

βασική

Blenkinsop, I., Day, K., & Grant, R. G. (2022). Music: The definitive visual history (2η έκδ.). London: Dorling Kindersley.

Garlington, A. S., Jr. (1979). E. T. A. Hoffmann's "Der Dichter und der Komponist" and the creation of the German Romantic opera. The Musical Quarterly, 65/1, σσ. 22–47. doi.org...

Hoffmann, E. T. A. (χ.χ.). Der Dichter und der Komponist. Στο Die Serapionsbrüder (τ. 1). Zeno.org. www.zeno.org... (Πρωτότυπη έκδοση 1813)

Kooten, K. van. (2019). "Was deutsch und echt…": Richard Wagner and the articulation of a German opera, 1798–1876. Leiden: Brill.

Tusa, M. C. (2006). Cosmopolitanism and the national opera: Weber's Der Freischütz. The Journal of Interdisciplinary History, 36/3, σσ. 483–506. doi.org...

Warrack, J. (2001). German opera: From the beginnings to Wagner. Cambridge: Cambridge University Press.

Williams, S. (2004). Wagner and the Romantic hero. Cambridge: Cambridge University Press.

Ξεπαπαδάκου, Α. (2018). Ο Ρομαντισμός στην ελληνική όπερα του 19ου αιώνα. Στο Ι΄ Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο (Κέρκυρα, 30 Απριλίου – 4 Μαΐου 2014): Τα πρακτικά (τ. V, σσ. 143–154). Κέρκυρα: Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών.

συμπληρωματική

Dahlhaus, C. (1989). Nineteenth-century music (J. B. Robinson, Μετ.). Berkeley, CA: University of California Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1980)

Grout, D. J., & Williams, H. W. (2003). A short history of opera (4η έκδ.). New York, NY: Columbia University Press.

Kimbell, D. (1991). Italian opera. Cambridge: Cambridge University Press.

Michels, U. (1995). Άτλας της μουσικής: Τόμος ΙΙ. Ιστορικό μέρος: Από το Μπαρόκ έως σήμερα (Ινστιτούτο Έρευνας Μουσικής & Ακουστικής, Μετ.). Αθήνα: Φίλιππος Νάκας. (Πρωτότυπη έκδοση 1985)

Parker, R. (1997). "Arpa d'or dei fatidici vati": The Verdian patriotic chorus in the 1840s. Parma: Istituto Nazionale di Studi Verdiani.

Xepapadakou, A. (2018). Greek opera. Στο J. Leerssen (Επιμ.), Encyclopedia of romantic nationalism in Europe (τ. 2, σσ. 1030–1032). Amsterdam: Amsterdam University Press.

Νίκα-Σαμψών, Ε. (1999). Όπερα. Στο Εκπαιδευτική ελληνική εγκυκλοπαίδεια: Τ. 28. Θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, χορός. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Σιώψη, Α. Α. (2005). Η μουσική στην Ευρώπη του δέκατου ένατου αιώνα. Αθήνα: Τυπωθήτω

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ρομαντική όπερα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρομαντική-όπερα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ρομαντική όπερα». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρομαντική-όπερα.

MLA

«ρομαντική όπερα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρομαντική-όπερα.

1388