αρχειακή τέχνη [ουσ. θηλ.]

Η ενασχόληση της τέχνης με τα αρχεία τοποθετείται ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα και εκδηλώνεται σε έργα της ιστορικής πρωτοπορίας, αποτυπώνοντας σε αυτά τη θραυσματικότητα του αρχείου μέσα από τις τεχνικές του φωτομοντάζ και του κολλάζ. Στις πρώτες απόπειρες συγκαταλέγονται τα έργα Εικονοάτλας Μνημοσύνη [Bilderatlas Mnemosyne, 1927-1929] του ιστορικού τέχνης Aby Warburg [Άμπι Βάρμπουργκ] και Εργασία περί στοών [Passagen-Werk, 1927-1940] του φιλοσόφου Walter Benjamin [Βάλτερ Μπένγιαμιν]. Ο Warburg αφηγείται την ιστορία της τέχνης έως τις αρχές του 20ού αιώνα, δημιουργώντας ένα μνημονικό σώμα από χίλιες τουλάχιστον φωτογραφίες πάνω σε 63 πινακίδες, ενώ ο Benjamin προβάλλει μέσα από μία σειρά παραθεμάτων, σχολίων και φωτογραφικού υλικού τη μοντερνιστική οπτική του αναφορικά με την ανάπτυξη των βιομηχανικών κοινωνιών, μέσα από την περιπλάνησή του στις Παρισινές στοές του 19ου αιώνα.

Η μετατροπή της τεκμηρίωσης σε μορφή τέχνης απαντάται έκτοτε στο έργο αρκετών καλλιτεχνών/καλλιτέχνιδων του 20ού και του 21ου αιώνα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα έργα της Hannah Höch [Χάνα Χές] και του John Heartfield [Τζον Χάρτφιλντ], τα οποία χρησιμοποιούν την ντανταϊστική τεχνική του φωτομοντάζ, τα φωτοαρχεία του Αλεξάντρ Μιχάηλοβιτς Ροντσένκο [Aleksandr Mikhaĭlovich Rodchenko], καθώς και το έργο Άτλας [Atlas, 1962-2013] του Gerhard Richter [Γκέρχαρντ Ρίχτερ], αποτελούμενο από φύλλα χαρτονιού επί των οποίων έχουν επικολληθεί φωτογραφίες, σκίτσα και αποκόμματα εφημερίδων, που ο καλλιτέχνης συνέλεγε για πάνω από 40 χρόνια. Άλλοι εκπρόσωποι της αρχειακής τέχνης, όπως χαρακτηρίζει την καλλιτεχνική τεκμηριωτική πρακτική ο ιστορικός και κριτικός τέχνης Hal Foster [Χαλ Φόστερ] στο δοκίμιό του An archival impulse, είναι οι Marcel Duchamp [Μαρσέλ Ντυσάν], Christian Boltanski [Κριστιάν Μπολτάνσκι], Robert Rauschenberg [Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ], Richard Prince [Ρίτσαρντ Πρινς], τα μέλη του κινήματος Independent Group κ.ά.

Η μορφή μέσω της οποίας το αρχειακό υλικό μεταφέρεται στον δημόσιο χώρο με σκοπό τη σύνδεση και την επικοινωνία του με το ευρύ κοινό σχετίζεται με το προσωπικό βίωμα και την ιδιοσυγκρασία του εκάστοτε καλλιτέχνη. Στην προπολεμική περίοδο οι καλλιτεχνικές πρακτικές που σχετίζονται με το αρχείο λειτουργούν με τρόπο μιμητικό ως προς την αισθητική του. Οι εικαστικές και παραστατικές τέχνες, όμως, στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα, συμβάλλουν στη μετατροπή-μεταμόρφωση του αρχειακού υλικού από στατικό σε διαδραστικό με την υλοποίηση εκθέσεων, εγκαταστάσεων, πρότζεκτ, επιτελεστικών δράσεων, με τη χρήση ποικίλων εκφραστικών μέσων, όπως κολλάζ, μοντάζ, φωτογραφία, φιλμ, αφήγηση, αποσκοπώντας μέσω της ερευνητικής δημιουργικής διαδικασίας στην ευαισθητοποίηση του κοινού, στην προβολή της ιστορικής μνήμης, στην επανερμηνεία και την επικαιροποίηση των τεκμηρίων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αρχειακής τέχνης στον ελληνικό χώρο αποτελεί το καλλιτεχνικό εγχείρημα Precarious archive (Ε.Μ.Σ.Τ., 2015) του Στέφανου Τσιβόπουλου, μια συλλογή 900 εικόνων και αρχειακών τεκμηρίων, που σταχυολογήθηκαν μετά από δεκαετή έρευνα και πραγματεύονται ορισμένες από τις σημαντικότερες πολιτικές εξελίξεις της μεταπολεμικής Ελλάδας. Το αποτύπωμά της στην αρχειακή τέχνη μέσω του εικαστικού της έργου έχει αφήσει, επίσης, η εικαστικός και επιτελέστρια Λήδα Παπακωνσταντίνου, ενώ στο πεδίο των παραστατικών τεχνών ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η υβριδική παράσταση-εγκατάσταση Memorandum - Ένας μηχανισμός υπόμνησης (2014) της χορογράφου Τζένης Αργυρίου. Παραστάσεις, επίσης, που καθιστούν τα αρχεία ελκυστικότερα για το κοινό, καθώς ζωντανεύουν και αφηγούνται την ιστορία τους μέσω της μετατροπής τους σε δραματουργικό υλικό, έχουν παρουσιαστεί στο Ιστορικό Αρχείο του Πολιτιστικού Ιδρύματος του Ομίλου Πειραιώς σε σκηνοθεσία της Ιόλης Ανδρεάδη, Διακόσιες δέκα χιλιάδες οκάδες βαμβακιού-Μια παράσταση στο Αρχείο (2015) και Ο Έλλην βρυκόλαξ [reloaded] (2017) σε σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Ντέλλα.