Thymele Logo
Search

αρχειακή τέχνη [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Όρος που εμφανίζεται στα τέλη του 20ού αιώνα για να χαρακτηρίσει μία καλλιτεχνική πρακτική η οποία αξιοποιεί τα αρχεία ως υλικό έμπνευσης και δημιουργίας, ανασύροντας τεκμήρια τα οποία φυλάσσονται σε αρχειακές πηγές και μετατρέποντάς τα σε πρώτη ύλη για τη δημιουργία εκθέσεων, εγκαταστάσεων, επιτελεστικών δράσεων και παραστάσεων.

Ανάπτυξη

Η ενασχόληση της τέχνης με τα αρχεία τοποθετείται ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα και εκδηλώνεται σε έργα της ιστορικής πρωτοπορίας, αποτυπώνοντας σε αυτά τη θραυσματικότητα του αρχείου μέσα από τις τεχνικές του φωτομοντάζ και του κολλάζ. Στις πρώτες απόπειρες συγκαταλέγονται τα έργα Εικονοάτλας Μνημοσύνη [Bilderatlas Mnemosyne, 1927-1929] του ιστορικού τέχνης Aby Warburg [Άμπυ Βάρμπουργκ] και Εργασία περί στοών [Passagen-Werk, 1927-1940] του φιλοσόφου Walter Benjamin [Βάλτερ Μπένγιαμιν]. Ο Warburg αφηγείται την ιστορία της τέχνης έως τις αρχές του 20ού αιώνα, δημιουργώντας ένα μνημονικό σώμα από χίλιες σχεδόν φωτογραφίες πάνω σε 63 πινακίδες, ενώ ο Benjamin προβάλλει μέσα από μία σειρά παραθεμάτων, σχολίων και φωτογραφικού υλικού τη μοντερνιστική οπτική του αναφορικά με την ανάπτυξη των βιομηχανικών κοινωνιών, μέσα από την περιπλάνησή του στις Παρισινές στοές του 19ου αιώνα.


Η μετατροπή της τεκμηρίωσης σε μορφή τέχνης απαντάται έκτοτε στο έργο αρκετών καλλιτεχνών/καλλιτέχνιδων του 20ού και του 21ου αιώνα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα έργα της Hannah Höch [Χάννα Χαιχ] και του John Heartfield [Τζων Χάρτφηλντ], τα οποία χρησιμοποιούν την ντανταϊστική τεχνική του φωτομοντάζ, τα φωτοαρχεία του Αλεξάντρ Μιχάηλοβιτς Ροντσένκο [Aleksandr Mikhaĭlovich Rodchenko], καθώς και το έργο Άτλας [Atlas, 1962-2013] του Gerhard Richter [Γκέρχαρντ Ρίχτερ], αποτελούμενο από φύλλα χαρτονιού επί των οποίων έχουν επικολληθεί φωτογραφίες, σκίτσα και αποκόμματα εφημερίδων, που ο καλλιτέχνης συνέλεγε για πάνω από 40 χρόνια. Ο ιστορικός και κριτικός τέχνης Hal Foster [Χαλ Φόστερ], στο δοκίμιό του "An Archival Impulse" [«Μια αρχειακή παρόρμηση», 2004], εντάσσει τον Ροντσένκο και τον Heartfield στους προδρόμους της αρχειακής τέχνης. Τη μεταπολεμική της συνέχεια την εντοπίζει στην αισθητική του πίνακα ανακοινώσεων των μελών του Independent Group και στις επανεπεξεργασμένες αναπαραστάσεις από τον Robert Rauschenberg [Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ] έως τον Richard Prince [Ρίτσαρντ Πρινς]. Ως κύριους σύγχρονους εκπροσώπους της αναδεικνύει τους Thomas Hirschhorn [Τόμας Χίρσχορν], Tacita Dean [Τασίτα Ντην] και Sam Durant [Σαμ Ντουράντ].


Η μορφή μέσω της οποίας το αρχειακό υλικό μεταφέρεται στον δημόσιο χώρο με σκοπό τη σύνδεση και την επικοινωνία του με το ευρύ κοινό σχετίζεται με το προσωπικό βίωμα και την ιδιοσυγκρασία του εκάστοτε καλλιτέχνη. Στην προπολεμική περίοδο οι καλλιτεχνικές πρακτικές που σχετίζονται με το αρχείο λειτουργούν με τρόπο μιμητικό ως προς την αισθητική του. Οι εικαστικές και παραστατικές τέχνες, όμως, στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα, συμβάλλουν στη μετατροπή-μεταμόρφωση του αρχειακού υλικού από στατικό σε διαδραστικό με την υλοποίηση εκθέσεων, εγκαταστάσεων, πρότζεκτ, επιτελεστικών δράσεων, με τη χρήση ποικίλων εκφραστικών μέσων, όπως κολλάζ, μοντάζ, φωτογραφία, φιλμ, αφήγηση, αποσκοπώντας μέσω της ερευνητικής δημιουργικής διαδικασίας στην ευαισθητοποίηση του κοινού, στην προβολή της ιστορικής μνήμης, στην επανερμηνεία και την επικαιροποίηση των τεκμηρίων.


Χαρακτηριστικό παράδειγμα αρχειακής τέχνης στον ελληνικό χώρο αποτελεί το εγχείρημα The Precarious Archive [Το επισφαλές αρχείο, 2016] του Στέφανου Τσιβόπουλου [Stefanos Tsivopoulos], το οποίο ανήκει στη συλλογή του ΕΜΣΤ και παρουσιάστηκε στην documenta 14 (Κάσελ, 2017). Πρόκειται για σώμα περίπου 900 εικόνων και αρχειακών τεκμηρίων, που σταχυολογήθηκαν μετά από δεκαετή έρευνα και πραγματεύονται τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα από το 1963 έως το 2002. Το αποτύπωμά της στην αρχειακή τέχνη μέσω του εικαστικού της έργου έχει αφήσει, επίσης, η εικαστικός και επιτελέστρια Λήδα Παπακωνσταντίνου [Leda Papaconstantinou], ενώ στο πεδίο των παραστατικών τεχνών ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η υβριδική παράσταση-εγκατάσταση Memorandum - Ένας μηχανισμός ενθύμησης (2014) της χορογράφου Τζένης Αργυρίου. Παραστάσεις, επίσης, που καθιστούν τα αρχεία ελκυστικότερα για το κοινό, καθώς ζωντανεύουν και αφηγούνται την ιστορία τους μέσω της μετατροπής τους σε δραματουργικό υλικό, έχουν παρουσιαστεί στο Ιστορικό Αρχείο του Πολιτιστικού Ιδρύματος του Ομίλου Πειραιώς σε σκηνοθεσία της Ιόλης Ανδρεάδη, Διακόσιες δέκα χιλιάδες οκάδες βαμβακιού-Μια παράσταση στο Αρχείο (2015) και Ο Έλλην βρυκόλαξ [reloaded] (2017) σε σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Ντέλλα.

Αγγλικά
archival art
Γαλλικά
art d'archive, l'[e]; art archivistique, l'[e]
Γερμανικά
Archivkunst, die; Kunst des Archivs, die
Ιταλικά
arte d'archivio, l'[a]

Σχετικοί όροι

μεταμοντερνισμός, τέχνη της επιτέλεσης, Φλούξους, εννοιακή τέχνη, ζωντανό αρχείο, θέατρο τεκμηρίωσης, τέχνη της οικειοποίησης

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Η αρχειακή τέχνη συζητήθηκε μέχρι σήμερα από θεωρητικούς, ιστορικούς τέχνης και επιμελητές κυρίως ως αρχειακή εγκατάσταση. Η σκηνοθεσία ενός αρχειακού χώρου που συγκεντρώνει το διάσπαρτο υλικό μιας έρευνας με τη μορφή συσσώρευσης αντικειμένων και ντοκουμέντων χαρακτήρισε την πλειοψηφία των αρχειακών έργων και μετά τη δεκαετία του '90. Αποκλειστικά χωρικοί όροι, όπως εγκατάσταση, αποθήκευση, συλλογή κυριάρχησαν στον λόγο της τέχνης για τις αρχειακές μεθόδους και πρακτικές δίνοντας έμφαση στο σταθερό αρχειακό περιεχόμενο και στην αφηγηματικότητά του.»

Αναφορά Ο Πάνος Κούρος παρατηρεί ότι η συζήτηση για την αρχειακή τέχνη εστίασε κυρίως στη χωρική της διάσταση. Κυρίαρχη μορφή της ήταν η αρχειακή εγκατάσταση, όπου τα τεκμήρια συσσωρεύονται και εκτίθενται ως σταθερό περιεχόμενο. Απέναντι σε αυτή τη στατική αντίληψη, ο συγγραφέας προτείνει την έννοια της αρχειακής επιτέλεσης, η οποία μεταφέρει το βάρος στον χρόνο, στη δράση και στη σχέση με το κοινό στον δημόσιο χώρο, και έτσι φέρνει την αρχειακή τέχνη κοντά στις παραστατικές τέχνες.

Κούρος, Π. (2012). Η δημόσια τέχνη της αρχειακής επιτέλεσης. Στο Ε. Καραμπά & Π. Κούρος (Επιμ.), Archive public: Επιτελέσεις αρχείων στη δημόσια τέχνη: Τοπικές παρεμβάσεις (σσ. 27–29). Αθήνα: Κύβος Εκδόσεις Τέχνης. Βλ. σ. 29.

Quote Icon

«Έτσι, είτε πρόκειται για έργα που αφορούν πραγματικά αρχειακό υλικό είτε για έργα τέχνης, στα οποία οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν το αρχείο ως πρώτη ύλη, η ιδέα της αρχειακής τέχνης αποτελεί μία από τις οργανωτικές δομές των εκθέσεων, των μουσείων αλλά πλέον και των επισκέψιμων αρχείων και γνωρίζει μεγάλη απήχηση.»

Η Έλενα Παπαλεξίου [Eleni Papalexiou] διακρίνει δύο εκδοχές της αρχειακής τέχνης. Στην πρώτη, το έργο αφορά το ίδιο το αρχειακό υλικό. Στη δεύτερη, ο/η καλλιτέχνης αξιοποιεί το αρχείο ως πρώτη ύλη για μια νέα δημιουργία. Η συγγραφέας επισημαίνει επίσης ότι η αρχειακή τέχνη έχει γίνει οργανωτική αρχή για εκθέσεις και μουσεία, αλλά και για τα επισκέψιμα αρχεία, που ανοίγονται πλέον στο κοινό. Έτσι τα αρχεία μετατρέπονται από χώρους φύλαξης σε πεδία καλλιτεχνικής δημιουργίας και παραστασιακών δράσεων.

Παπαλεξίου, Ε. (Eπιμ.). (2022). Δημιουργικά αρχεία ως ζωντανά τοπία μνήμης στην ψηφιακή εποχή. Αθήνα: Fagotto Books. Βλ. σ. 16.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Dietmar Elger [Ντήτμαρ Έλγκερ] και ο ιστορικός τέχνης Helmut Friedel [Χέλμουτ Φρήντελ] συζητούν για…

Η φωτογράφος Hilla Becher [Χίλλα Μπέχερ] μιλά για το έργο που δημιούργησε με τον Bernd…

Η Tacita Dean [Τασίτα Ντην], την οποία ο Hal Foster κατατάσσει στους κύριους εκπροσώπους…

«Τέχνη Αρχείου»: βίντεο του Ιστορικού Αρχείου του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ) στον Ταύρο. Καλλιτέχνες…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Aby Warburg [Άμπυ Βάρμπουργκ], Bilderatlas Mnemosyne [Εικονοάτλας Μνημοσύνη], πινακίδα 12 της πρώτης…

[#Hannah Höch [Χάννα Χαιχ]#]], Indische Tänzerin: Aus einem ethnographischen Museum [Ινδή χορεύτρια: Από ένα…

Bernd Becher [Μπερντ Μπέχερ] και Hilla Becher [Χίλλα Μπέχερ], Gas Tanks [Αεριοφυλάκια],…

Η υβριδική παράσταση-εγκατάσταση Memorandum - Ένας μηχανισμός ενθύμησης της χορογράφου Τζένης Αργυρίου, σε συνεργασία…

βασική

Becher, B., & Becher, H. (1970). Anonyme Skulpturen: Eine Typologie technischer Bauten. Düsseldorf: Art-Press Verlag.

Benjamin, W. (1983). Das Passagen-Werk (R. Tiedemann, Επιμ.; 2 τόμ.). Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Bismarck, B. von, Feldmann, H.-P., Obrist, H. U., Stoller, D., & Wuggenig, U. (Επιμ.). (2002). Interarchive: Archivarische Praktiken und Handlungsräume im zeitgenössischen Kunstfeld / Archival practices and sites in the contemporary art field. Köln: Verlag der Buchhandlung Walther König.

Buchloh, B. H. D. (1999). Gerhard Richter's "Atlas": The anomic archive. October, 88, σσ. 117–145. doi.org...

Buchloh, B. H. D. (2000). Neo-avantgarde and culture industry: Essays on European and American art from 1955 to 1975. Cambridge, MA: MIT Press.

Buck-Morss, S. (1989). The dialectics of seeing: Walter Benjamin and the Arcades Project. Cambridge, MA: MIT Press.

Foster, H. (2004). An archival impulse. October, 110, σσ. 3–22. www.jstor.org...

Krauss, R. (1999). A voyage on the North Sea: Art in the age of the post-medium condition. London: Thames & Hudson.

Rosengarten, R. (2013). Between memory and document: The archival turn in contemporary art. Lisboa: Museu Coleção Berardo.

Schaffner, I., & Winzen, M. (Επιμ.). (1998). Deep storage: Collecting, storing, and archiving in art. Munich: Prestel.

Καραμπά, Ε., & Κούρος, Π. (Επιμ.). (2012). Archive public: Επιτελέσεις αρχείων στη δημόσια τέχνη: Τοπικές παρεμβάσεις. Αθήνα: Κύβος Εκδόσεις Τέχνης.

Παναγιωτάρα, Μ., & Τσιντζιλώνη, Σ. (2015). Η μνήμη και το αρχείο επί σκηνής. Στο Χ. Κανελλοπούλου (Επιμ.), Σύγχρονη τέχνη και αρχείο: Αρχειακές συλλογές, καλλιτεχνικές πρακτικές, προβληματισμοί (σσ. 215–223). Κριτική + Τέχνη, 6. Αθήνα: AICA Hellas.

Παπαλεξίου, Ε. (Επιμ.). (2022). Δημιουργικά αρχεία ως ζωντανά τοπία μνήμης στην ψηφιακή εποχή. Αθήνα: Fagotto Books.

συμπληρωματική

Foster, H., Krauss, R., Bois, Y.-A., & Buchloh, B. H. D. (2013). Η τέχνη από το 1900: Μοντερνισμός, αντιμοντερνισμός, μεταμοντερνισμός (Ι. Τσολακίδου, Μετ.· Μ. Μ. Παπανικολάου, Επιμ.). Αθήνα: Επίκεντρο.

Δασκαλοθανάσης, Ν. (2021). Ιστορία της τέχνης 1945-1975: Από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη: Ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική. Αθήνα: Futura.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. αρχειακή τέχνη. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/αρχειακή-τέχνη

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «αρχειακή τέχνη». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/αρχειακή-τέχνη.

MLA

«αρχειακή τέχνη». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/αρχειακή-τέχνη.

1388