θέαμα ετερόμορφων [ουσ. ουδ.]

Το θέαμα ετερόμορφων συνιστά τη θεσμοποιημένη, εμπορική εκδοχή μιας πολύ παλαιότερης πρακτικής: της δημόσιας έκθεσης σωμάτων που αποκλίνουν από το κυρίαρχο μορφολογικό πρότυπο. Η αρχαιότητα διέθετε δικό της εννοιολογικό εξοπλισμό για τη διαχείριση του αποκλίνοντος σώματος. Το τέρας δήλωνε πρωτίστως το σημείο, δηλαδή τη θεόσταλτη ένδειξη, και η τερατεία την επίδειξη και τη διήγηση θαυμαστών, με απαξιωτική χροιά. Ο Αριστοτέλης απέκλεισε ρητά το τερατῶδες από την τραγωδία: όσοι παράγουν μέσω της όψεως όχι το φοβερό αλλά μόνο το τερατώδες δεν μετέχουν, κατά τη διατύπωσή του, στο τραγικό είδος. Η διάκριση θεμελίωσε αισθητική ιεραρχία η οποία τοποθέτησε το θέαμα του αποκλίνοντος σώματος έξω από τα έντεχνα είδη και το παρέπεμψε στα λαϊκά και τα πανηγυριώτικα. Ο Μεσαίωνας ανέλαβε τη θεολογική ανάγνωση του σημείου, ενώ οι ευρωπαϊκές αυλές συντηρούσαν νάνους, τρελλούς και ανάπηρα, δύσμορφα και αποκλίνοντα σώματα, ως ζωντανά τεκμήρια κύρους και ως πηγή διασκέδασης.

Η εμπορευματοποίηση προηγήθηκε της επιστημονικοποίησης: τα ετερόμορφα σώματα διοχετεύθηκαν στην αγορά μέσα από δημόσιες εμποροπανηγύρεις, όπως το περίφημο Bartholomew Fair του Λονδίνου, και μέσα από τους πλανόδιους «εμπόρους τεράτων», οι οποίοι εισέπρατταν αντίτιμο για την επίδειξη και πουλούσαν φυλλάδια, τις λεγόμενες μπαλάντες των τεράτων, με ηθικά διδάγματα αντλημένα από τα θαυμαστά σώματα. Το πρόγραμμα του πανηγυριού περιελάμβανε φάρσες, σχοινοβασία, επιδείξεις δεξιοτεχνίας, «θαυμαστά και τερατώδη πλάσματα», εξημερωμένα θηρία, γίγαντες και νάνους. Ο William Wordsworth [Ουίλλιαμ Γουώρντσγουωρθ] το ονόμασε «Κοινοβούλιο των τεράτων», ενώ ο Ben Jonson [Μπεν Τζώνσον] είχε ήδη εισαγάγει στην κωμωδία του Bartholomew Fair [Το πανηγύρι του Αγίου Βαρθολομαίου] του 1614 τη φιγούρα του «ανθρώπου με τα τέρατα», δηλαδή του επιχειρηματία του θεάματος. Το πανηγύρι καταργήθηκε το 1855, τη στιγμή που το είδος μεταφερόταν σε νέα, αστικά περιβάλλοντα.

Ο όρος freak, ο οποίος δήλωνε αρχικά την ιδιοτροπία, απέκτησε τη σημασία του αποκλίνοντος σώματος στα μέσα του 19ου αιώνα μέσω της φράσης freak of nature [παίγνιο της φύσης, κατά το λατινικό lusus naturae]· ο σύνθετος όρος freak show μαρτυρείται από το 1887. Η «χρυσή εποχή» του είδους εγκαινιάστηκε με το American Museum, το οποίο ο Phineas Taylor Barnum [Φινέας Τέιλορ Μπάρνουμ] ίδρυσε στη Νέα Υόρκη το 1841, και διήρκεσε έως τις δεκαετίες 1930-1940. Ο Μπάρνουμ συνδύασε τη θεαματικότητα με την επιθετική διαφήμιση και τον ψευδοεπιστημονικό λόγο. Τα νούμερα ήταν επιτελεστικά και όχι απλώς εκθεσιακά: ο Charles Sherwood Stratton [Τσαρλς Σέργουντ Στράττον], που έγινε αστέρας ως «Στρατηγός Αντίχειρας», χόρευε, τραγουδούσε, έλεγε αστεία και μιμούνταν μυθολογικές και ιστορικές μορφές, όπως τον Ηρακλή, τον Έρωτα, τον Σαμψών ή τον Ναπολέοντα. Τα θεάματα φιλοξενούνταν σε παράπλευρα θεάματα τσίρκων [sideshows], σε λαϊκά μουσεία αξιοπερίεργων [dime museums] και σε βιτρίνες καταστημάτων, σε πενταροθέατρα [penny gaffs], σε μιούζικ χωλ και σε περιοδεύοντα πανηγύρια. Στη Βρετανία ο Tom Norman [Τομ Νόρμαν], «ο Αργυρός Βασιλιάς», υπήρξε ο αντίστοιχος του Barnum και εξέθεσε το 1884 στο Whitechapel του Λονδίνου τον Joseph Merrick [Τζόζεφ Μέρρικ], τον αποκαλούμενο «Άνθρωπο Ελέφαντα».

Η ταξινόμηση των συμμετεχόντων και των συμμετεχουσών ακολουθούσε σταθερές κατηγορίες: πρόσωπα με εκ γενετής ιδιαιτερότητες, όπως ο νανισμός και ο γιγαντισμός· περιπτώσεις κατασκευασμένης ετερότητας, όπως τα εκτεταμένα τατουάζ· νουμερίστες με εξειδικευμένες δεξιότητες, όπως οι γητευτές φιδιών και οι καταβροχθιστές σπαθιών· σκηνοθετημένες περιπτώσεις όπου η ετερότητα αποτελούσε προϊόν μυθοπλασίας· και πρόσωπα που παρουσιάζονταν ως εξωτικά ή πρωτόγονα στο πλαίσιο αποικιακών εκθέσεων. Το είδος παγίωσε στερεότυπα για την αναπηρία, τη φυλή και το φύλο, ενώ για ορισμένους αποτέλεσε μέσο οικονομικής ανεξαρτησίας και δημόσιας αναγνωρισιμότητας.

Η αντίδραση προήλθε από τους ίδιους τους επιτελεστές και τις επιτελέστριες. Το 1899, στο Olympia του Λονδίνου, όπου διαχείμαζε το τσίρκο Barnum & Bailey, συνήλθαν σε σύναξη με πρωτοβουλία της γενειοφόρου κυρίας Annie Jones [Άννυ Τζόουνς] και ζήτησαν να παύσουν οι υβριστικοί χαρακτηρισμοί τους. Έπειτα από εκτενή συζήτηση κρίθηκε προσφορότερος ο όρος «prodigies» [θαύματα], πρόταση του ιερομένου Albert Wilberforce του Αββαείου του Ουέστμινστερ. Αντιπροσωπεία επισκέφθηκε τον James Bailey, μόνο υπεύθυνο μετά τον θάνατο του Μπάρνουμ εννέα χρόνια πριν, ο οποίος διέταξε αμέσως την αντικατάσταση του όρου σε όλες τις πινακίδες και το διαφημιστικό υλικό, ενώ ο Τύπος διέδωσε παγκοσμίως την είδηση για την «Επανάσταση των τεράτων». Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η μεταβολή των αντιλήψεων για την αναπηρία και η ενίσχυση των κινημάτων δικαιωμάτων οδήγησαν στην παρακμή του είδους.

Στον ελληνικό χώρο δεν αναπτύχθηκε συγκροτημένη δραστηριότητα αντίστοιχη με την αγγλοαμερικανική. Ανάλογες πρακτικές εμφανίζονταν περιστασιακά σε περιοδεύοντες θιάσους των επαρχιακών πανηγυριών και ως επιμέρους νούμερα τσίρκων, ενώ η περιορισμένη τεκμηρίωση υποδηλώνει τον μη θεσμοποιημένο χαρακτήρα τους. Σήμερα η αισθητική του είδους επανέρχεται κριτικά στη μουσική, στο τσίρκο και στην τέχνη της επιτέλεσης. Το συγκρότημα The Tiger Lillies [Τάιγκερ Λίλλις] αντλεί από το γκροτέσκο και το σκοτεινό καμπαρέ ως μέσο κοινωνικής κριτικής, ενώ το μιούζικαλ The Greatest Showman [Ο μεγαλύτερος σόου μαν] του Michael Gracey [Μάικλ Γκρέισι] (2017), με τον Hugh Jackman [Χιου Τζάκμαν] στον ρόλο του Barnum, επικρίθηκε για κατάφωρη διαστρέβλωση της ιστορίας, καθώς παρουσιάζει τον Barnum ως πονόψυχο χαρακτήρα, ο οποίος επιδιώκει να αποδείξει στα ανάπηρα άτομα ότι μπορούν να έχουν αξία, εκθέτοντάς τα σε θέαμα ετερόμορφων. Η σύγχρονη καλλιτεχνική διαχείριση επιδιώκει την επανανοηματοδότηση της ετερότητας και μετατρέπει το παλαιό εμπορικό θέαμα σε κριτική εξέταση της σχέσης μεταξύ σώματος, θεάματος και βλέμματος.