Thymele Logo
Search

σκηνικά παραπετάσματα [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Στοιχείο σκηνογραφίας που συνίσταται σε φορητά, αυτοστηριζόμενα και πτυσσόμενα τελάρα ενιαίου ύψους, τα οποία, με τη μετακίνηση και την αναδιάταξή τους επί σκηνής, παράγουν απεριόριστες μη αναπαραστατικές σκηνικές συνθέσεις· επινοήθηκαν και κατοχυρώθηκαν με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από τον Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] το 1910.

Ανάπτυξη

Τα σκηνικά παραπετάσματα αποτελούν σκηνογραφική επινόηση του σκηνοθέτη, σκηνογράφου και θεωρητικού του θεάτρου Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ], ο οποίος τα κατοχύρωσε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας το 1910. Πρόκειται για πτυσσόμενα φύλλα ενιαίου ύψους και μεταβλητού πλάτους, κατασκευασμένα από μονόχρωμους καμβάδες τεντωμένους σε ξύλινα πλαίσια ή από λεπτό συμπαγές ξύλο. Ο Craig τα σχεδίασε αυτοστηριζόμενα, με διπλούς μεντεσέδες και ανασυρόμενους τροχούς, ώστε να αναδιατάσσονται με ταχύτητα και να διαιρούν τη σκηνή σε διακριτές περιοχές δράσης. Η ονομασία screens καθιερώθηκε από τον ίδιο, ο οποίος τα παρουσίασε ως μηχανισμό ικανό να παραγάγει χίλιες σκηνές μέσα σε μία.


Η επινόηση προέκυψε από τον πειραματισμό του Craig με την ιδέα μιας αφαιρετικής κινητικής σκηνής, εμπνευσμένης από την αναγεννησιακή πραγματεία του Sebastiano Serlio [Σεμπαστιάνο Σέρλιο] περί θεατρικής αρχιτεκτονικής. Ο Craig εγκατέλειψε τα ζωγραφικά σκηνικά και την περιγραφικότητα του νατουραλισμού και έστρεψε το ενδιαφέρον του στη γεωμετρική οργάνωση του σκηνικού χώρου. Η ποιητική ατμόσφαιρα προέκυπτε από την αλληλεπίδραση των όγκων, των επιπέδων, του φωτός, του ήχου και της σιωπής. Ο σκηνικός χώρος έπαυε έτσι να λειτουργεί διακοσμητικά και μετατρεπόταν σε συντελεστή της δράσης.


Ο σχεδιασμός των παραπετασμάτων συνδέθηκε εξαρχής με τη ριζοσπαστική αντίληψη του Craig για τον ηθοποιό. Τα πρώτα σχέδια εργασίας, ορισμένα από τα οποία δημοσιεύθηκαν στο Scene [Σκηνή] (1923), δεν περιλαμβάνουν ανθρώπινες μορφές και εκφράζουν την ακραία αφαιρετική τάση που διατύπωσε και η θεωρία της υπερ-μαριονέτας, με το αίτημα εξοβελισμού των ζωντανών ερμηνευτών και ερμηνευτριών από τη σκηνή. Σταδιακά ο Craig ενσωμάτωσε στις σκηνογραφικές μακέτες του ανθρώπινα ομοιώματα, τις γνωστές «μαύρες φιγούρες» [black figures], χάρτινες, ξύλινες ή ζωγραφιστές μορφές σε φυσικό μέγεθος, οι οποίες λειτουργούσαν ως δείκτες κλίμακας και ως αφηρημένα ισοδύναμα του σώματος.


Η λειτουργία των παραπετασμάτων στηρίζεται στην αρχή της υποβολής και όχι της αναπαράστασης. Τα ουδέτερα φύλλα δεν εικονογραφούν τόπο, αλλά υποδηλώνουν το ύφος του έργου και τη σκηνική διάθεση, ενώ η επιφάνεια και ο χειρισμός τους αναδεικνύουν την πλαστική και συμβολική αξία του φωτισμού. Η πρόταση αντιστρέφει την κυρίαρχη πρακτική της εποχής, όπου η προοπτική και η φωτοσκίαση των ζωγραφισμένων σκηνικών παρήγαγαν την ψευδαίσθηση του πραγματικού χώρου. Η ευκινησία των φύλλων επέτρεπε επιπλέον τη μεταβολή του σκηνικού περιβάλλοντος χωρίς παρεμβολή αυλαίας, προσφέροντας στη σκηνοθεσία τη δυνατότητα να τροποποιεί τον χώρο κατά τη διάρκεια των δοκιμών.


Η δοκιμή των παραπετασμάτων στην πράξη υπήρξε περιορισμένη. Ο Craig τα διέθεσε το 1911 στο Abbey Theatre του Δουβλίνου, όπου χρησιμοποιήθηκαν σε παραστάσεις έργων του William Butler Yeats [Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέιτς], και τα αξιοποίησε στον Hamlet [Άμλετ] του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας το 1911-1912, σε συνεργασία με τον Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski]. Τα τεχνικά προβλήματα σταθερότητας των μεγάλων φύλλων περιόρισαν την εφαρμογή τους, η επιρροή τους όμως υπήρξε καθοριστική. Η σύλληψη της κινητικής σκηνής, σε συνδυασμό με τις φωτιστικές αναζητήσεις του Craig, προδιέγραψε τη σκηνογραφική γλώσσα των Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ], Josef Svoboda [Γιόζεφ Σβόμποντα], Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον] και Robert Lepage [Ρομπέρ Λεπάζ].

Αγγλικά
screens
Γαλλικά
screens, les; écrans mobiles, les; paravents de scène, les
Γερμανικά
Screens, die; Stellwände, die; bewegliche Stellwände, die
Ιταλικά
screens, gli; paraventi mobili, i; schermi scenici, gli

Σχετικοί όροι

ανεικονικότητα, κουίντα, κυκλόραμα, γυμνή σκηνή, αντιρεαλισμός

Μη προτεινόμενοι όροι

σκρηνς, σκηνικά παραβάν, σκηνικά πάνελ, σκηνικά ταμπλώ, σκηνικές οθόνες

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

“The object of my invention is to produce a device which shall present the aesthetic advantages of the plain curtain but shall further be capable of a multitude of effects which although not intended to produce an illusion shall nevertheless assist the imagination of the spectator by suggestion. My device is further intended to combine the artistic variety and mechanical advantages of painted scenery with the portable nature of the curtain... The screens may be used as background and in addition... may be arranged as to project into the foreground at various angles of perspective so as to suggest various physical conditions, such as, for example, the corner of a street, or the interior of a building; by this means suggestion, not representation, is relied upon and nevertheless variety is obtainable”.

«Ο σκοπός της εφεύρεσής μου είναι να δημιουργήσω μια διάταξη η οποία θα παρουσιάζει τα αισθητικά πλεονεκτήματα της απλής αυλαίας, θα προσφέρει όμως επιπλέον πλήθος εφέ, τα οποία, αν και δεν προορίζονται για τη δημιουργία ψευδαίσθησης, θα συνδράμουν εντούτοις τη φαντασία του θεατή μέσω της υποβολής. Η εφεύρεσή μου αποσκοπεί περαιτέρω στο να συνδυάσει την καλλιτεχνική ποικιλότητα και τα μηχανικά πλεονεκτήματα των ζωγραφικών σκηνικών με τη φορητότητα της αυλαίας… Τα σκηνικά παραπετάσματα [screens] μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως φόντο και επιπλέον… μπορούν να διαταχθούν κατά τρόπο ώστε να προβάλλονται στο προσκήνιο σε διάφορες προοπτικές γωνίες, υποδηλώνοντας έτσι ποικίλες φυσικές συνθήκες, όπως, για παράδειγμα, τη γωνία ενός δρόμου ή το εσωτερικό ενός κτιρίου. Με αυτόν τον τρόπο βασιζόμαστε στην υποβολή και όχι στην αναπαράσταση, και παρ' όλα αυτά επιτυγχάνεται η ποικιλότητα».

Ο Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] περιγράφει τους σκοπούς των σκηνικών παραπετασμάτων στο κείμενο του διπλώματος ευρεσιτεχνίας του. Το απόσπασμα συνοψίζει την κεντρική αρχή της εφεύρεσης: τα σκηνικά παραπετάσματα υποβάλλουν τον χώρο αντί να τον αναπαριστούν, συνδυάζοντας τη λιτότητα της αυλαίας με την ευελιξία των ζωγραφικών σκηνικών. Η διάκριση μεταξύ υποβολής και αναπαράστασης θεμελιώνει τη μη ψευδαισθητική λειτουργία των σκηνικών παραπετασμάτων.

Innes, Ch. (1998). Edward Gordon Craig. A Vision of Theatre. London: Gordon and Breach, σ. 143.

Quote Icon

“In a refusal of nineteenth-century naturalism and psychologism, stage reformers such as Adolphe Appia and Edward Gordon Craig understood the stage to be foremost an abstracted space for acting. This new stage did not require the imitation of landscape, exteriors or interior spaces and neither did it require props to support the production's distinct, yet abstract setting. Appia and Craig had developed specific abstracted objects (stairs, platforms, screens) to foreground the actors on a stage devoid of the usual scenery. Appia's rhythmic spaces (from 1908) and Craig's patented screens (1910) represent the development from set design as image and background to the notion of theatre as Gesamtkunstwerk and the stage as an autonomous space that is not reliant on realistic scenic detail.”


«Απορρίπτοντας τον νατουραλισμό και τον ψυχολογισμό του 19ου αιώνα, μεταρρυθμιστές της σκηνής όπως ο Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά] και ο Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] αντιλήφθηκαν τη σκηνή πρωτίστως ως αφηρημένο χώρο για την υποκριτική. Η νέα αυτή σκηνή δεν απαιτούσε τη μίμηση του τοπίου, των εξωτερικών ή των εσωτερικών χώρων, ούτε απαιτούσε σκηνικά αντικείμενα για να στηρίξει το ιδιαίτερο, αν και αφηρημένο, σκηνικό περιβάλλον της παραγωγής. Ο Appia και ο Craig είχαν αναπτύξει συγκεκριμένα αφαιρετικά αντικείμενα (σκάλες, εξέδρες, σκηνικά παραπετάσματα), ώστε να προβάλλονται οι ερμηνευτές και οι ερμηνεύτριες σε μια σκηνή απογυμνωμένη από τα συνήθη σκηνικά. Οι ρυθμικοί χώροι του Appia (από το 1908) και τα κατοχυρωμένα με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σκηνικά παραπετάσματα του Craig (1910) αντιπροσωπεύουν τη μετάβαση από τη σκηνογραφία ως εικόνα και φόντο στην αντίληψη του θεάτρου ως ολοτεχνήματος και της σκηνής ως αυτόνομου χώρου που δεν εξαρτάται από τη ρεαλιστική σκηνική λεπτομέρεια».

Η Thea Brejzek [Τέα Μπρέιτσεκ] εντάσσει τα σκηνικά παραπετάσματα στη γενικότερη απόρριψη του νατουραλισμού από τους μεταρρυθμιστές και τις μεταρρυθμίστριες της σκηνής στις αρχές του 20ού αιώνα. Το απόσπασμα συσχετίζει την εφεύρεση του Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] με τους ρυθμικούς χώρους του Adolphe Appia [Αντόλφ Αππιά] και αναδεικνύει τα σκηνικά παραπετάσματα ως μέσο απομάκρυνσης της σκηνογραφίας από τη λειτουργία της εικόνας και του φόντου. Η επισήμανση τοποθετεί τα σκηνικά παραπετάσματα στη διαδρομή προς την αντίληψη του θεάτρου ως ολοτεχνήματος και της σκηνής ως αυτόνομου, μη ψευδαισθητικού χώρου.

Brejzek, T. (2018). Scenery. Στο A. Aronson (Ed.), The Routledge companion to scenography (σσ. 33-41). Abingdon / New York: Routledge, σ. 34.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Michael Meredith [Μάικλ Μέρεντιθ] παρουσιάζει τα σκηνικά παραπετάσματα του Edward Gordon Craig και τη…

Οπτικοακουστική σύνθεση βασισμένη σε κείμενα, σχέδια και στην ηχογραφημένη φωνή του Edward Gordon Craig [Έντουαρντ…

Ψηφιακή προσομοίωση της λειτουργίας των σκηνικών παραπετασμάτων του Edward Gordon Craig. Η αναδιάταξη των πτυσσόμενων…

Τρισδιάστατη ψηφιακή αποκατάσταση των σκηνικών παραπετασμάτων του Edward Gordon Craig για την παράσταση The Hour-Glass

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Πρώιμο σχέδιο του Edward Gordon Craig για τα σκηνικά παραπετάσματα, 1907. Η σύνθεση αποδίδει…

Σχέδια του Edward Gordon Craig με σημειωμένες τις διαδοχικές διατάξεις των σκηνικών παραπετασμάτων, 1910.…

Ο Edward Gordon Craig μπροστά σε σκηνογραφική μακέτα με σκηνικά παραπετάσματα, Arena Goldoni, Φλωρεντία, 1912.…

Σκηνογραφική μακέτα της τελικής σκηνής του Hamlet [Άμλετ] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]…

βασική

Bablet, D. (1962). Edward Gordon Craig. Paris: L'Arche.

Bablet, D. (2008). Ιστορία σύγχρονης σκηνοθεσίας, 1ος τόμ. (1887-1914) (Δ. Κωνσταντινίδης, Μετ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Craig, E. G. (1910). Improvements in stage scenery (British Patent No. 1771). London: Patent Office.

Craig, E. G. (1913). Towards a new theatre: Forty designs for stage scenes. London: J. M. Dent & Sons.

Craig, E. G. (1915). Screens. The thousand scenes in one scene. Some notes and facts relative to the "scene" invented and patented by Edward Gordon Craig. The Mask, 7(2), 139-160.

Craig, E. G. (1919). The theatre advancing. Boston: Little, Brown and Company.

Craig, E. G. (1923). Scene. London: Oxford University Press.

Craig, E. G. (1924). On the art of the theatre. London: Heinemann.

Craig, E. A. (1968). Gordon Craig: The story of his life. New York: Knopf.

Eynat-Confino, I. (1987). Beyond the mask: Gordon Craig, movement, and the actor. Carbondale: Southern Illinois University Press.

Innes, C. (1998). Edward Gordon Craig: A vision of theatre. London: Gordon and Breach.

Marotti, F. (1961). Edward Gordon Craig. Bologna: Cappelli.

Ramos, L. F. (2014). Gordon Craig's Scene project: A history open to revision. Revista Brasileira de Estudos da Presença, 4(3), 443-462.

Walton, M. J. (Ed.) (1991). Craig on theatre. London: Methuen Drama.

συμπληρωματική

Aronson, A. (2023). Fifty key theatre designers. London / New York: Routledge.

Bablet, D. (1975). Les révolutions scéniques du XXe siècle. Paris: Société Internationale d'Art XXe Siècle.

Baugh, C. (2013). Theatre, performance and technology: The development of scenography in the twentieth century (2nd ed.). Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Craig, E. G. and the School for Art and Theatre (1913). A living theatre: The Gordon Craig School, the Arena Goldoni, the Mask. Florence: The School for Art and Theatre.

Le Bœuf, P. (2023). Gordon Craig et Peter Brook: Affinité élective et transmission entre deux grands metteurs en scène du XXe siècle. Teatro e Storia (nuova serie), 44, 171-204.

Osanai, K., & Tsubaki, A. T. (1968). Gordon Craig's production of Hamlet at the Moscow Art Theatre. Educational Theatre Journal, 20(4), 586-593.

Rood, A. (1977). Gordon Craig on movement and dance. London: Dance Books.

Βακαλό, Γ. (2005). Σύντομη ιστορία σκηνογραφίας. Αθήνα: Κέδρος.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σκηνικά παραπετάσματα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνικά-παραπετάσματα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σκηνικά παραπετάσματα». Ανακτήθηκε 30 September 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνικά-παραπετάσματα.

MLA

«σκηνικά παραπετάσματα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 30 September 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σκηνικά-παραπετάσματα.

1326