άρθρωση [ουσ. θηλ.]

Κατά τη φυσική διαδικασία της άρθρωσης, ο εισερχόμενος στους πνεύμονες αέρας περνά από τον λάρυγγα κατά την εκπνοή (η οποία ρυθμίζεται από το διάφραγμα) και διαμορφώνεται σε λόγο ή τραγούδι μέσω των φωνητηρίων οργάνων (χείλη, δόντια, γλώσσα, σκληρός και μαλακός ουρανίσκος, φάρυγγας, σταφυλή, φωνητικές χορδές και ρινική κοιλότητα).

Η άρθρωση στο θέατρο και το λυρικό θέατρο είναι η τεχνική της εκφοράς του λόγου και των φωνητικών ήχων από τους/τις ηθοποιούς ή τους/τις αοιδούς. Εστιάζει στην καθαρότητα και στην ευκρίνεια των λέξεων, οι οποίες επιτυγχάνονται με τη βοήθεια τεχνικών ασκήσεων για την προφορά, τον τονισμό, τη συνεκφορά/συνάρθρωση φωνηέντων και συμφώνων, την ενδυνάμωση και σωστή θέση της γνάθου, της γλώσσας και των χειλιών. Η χρήση του φωνητικού συστήματος με την τεχνική της διαφραγματικής αναπνοής, τον ορθό τονισμό, τον έλεγχο της έντασης και της ποιότητας της φωνής, καθώς και η γνώση της λειτουργίας των αντηχείων ως ενισχυτών της φωνής, αποτελούν αντικείμενο της φωνητικής. Ο συνδυασμός της άρθρωσης και της φωνητικής αποτελεί αντικείμενο της ορθοφωνίας, η οποία εστιάζει στη σωστή και καλλιεργημένη εκφορά των λέξεων και συμβάλλει στη φυσιολογική και υγιή χρήση της φωνής ώστε να αποφεύγεται η καταπόνηση και οι βλάβες.

Ο συνδυασμός ασκήσεων για την προφορά των φωνηέντων και των συμφώνων με στόχο τη σαφήνεια των φωνητικών φράσεων και την πλήρη εκφορά των φωνηέντων στην ιταλική γλώσσα αποτελεί αντικείμενο των ασκήσεων άρθρωσης που ακολουθούνται από την τεχνική του μπελκάντο [bel canto]. Η Γερμανική Σχολή επικεντρώνεται στη σωστή άρθρωση των φωνηέντων και συμφώνων της γερμανικής γλώσσας, η Γαλλική Σχολή στη σωστή εκφορά των φωνηέντων με έμφαση στην παραγωγή έρρινων φωνηεντικών φθόγγων και η Ρωσική Σχολή στην εκφορά των φωνηέντων και συμφώνων της ρωσικής γλώσσας.

Κατ' επέκταση, ο όρος άρθρωση χρησιμοποιείται και από τους/τις μουσικούς για να περιγράψει την επέμβαση και την επιμέλεια που εφαρμόζουν κατά την απόδοση της μουσικής. Η μουσική άρθρωση διατυπώνεται με διάφορες εκφάνσεις που καλούν τους/τις ερμηνευτές/ερμηνεύτριες να επεξεργαστούν τη διάρκεια, την έμφαση και γενικότερα την προσωδιακή διάσταση του μουσικού κειμένου, αποδίδοντας τη μελωδία και τους φθόγγους με σαφώς διακριτές προσεγγίσεις που διατυπώνονται με όρους όπως λεγκάτο [legato = ενωμένα], στακκάτο [staccato = διακεκομμένα], τενούτο [tenuto = κρατημένα] κ.ά.

Οι αρθρώσεις στο ανθρώπινο σώμα επιτρέπουν την κίνηση των οστών και υποστηρίζουν τη σταθερότητα του σκελετού. Διακρίνονται σε άκαμπτες (κρανίο), μερικώς κινητές (σπονδυλική στήλη) και κινητές (γόνατο, αγκώνας, ώμος, ισχίο). Στις κούκλες οι αρθρώσεις κατασκευάζονται με τη χρήση σφαιρικών συνδέσμων στους ώμους, τους αγκώνες, τους γοφούς και τα γόνατα. Στις μαριονέτες, τα σημεία σύνδεσης βρίσκονται στους αγκώνες, τα γόνατα και τους καρπούς, ενώ στις φιγούρες του θεάτρου σκιών στα χέρια και τα πόδια. Αρθρώσεις στους αγκώνες, τους ώμους, τους καρπούς και τα γόνατα, οι οποίες συνδέονταν μεταξύ τους με κλωστές αλλά και μηχανισμούς από ξύλο ή μέταλλο, είχαν, επίσης, τα νευρόσπαστα, ένα είδος μαριονέτας ή ανδρείκελου που χρησιμοποιούνταν σε θεατρικές παραστάσεις και ιδιωτικές εκδηλώσεις στην αρχαιότητα.

Ο τρόπος χρήσης των αρθρώσεων στον χορό και στο θέατρο περιλαμβάνει τον έλεγχο του σώματος, την ακρίβεια των χορευτικών κινήσεων, τη σωματική έκφραση της εσωτερικής πολυπλοκότητας ενός χαρακτήρα, την αλληλεπίδραση με τους/τις υπόλοιπους/υπόλοιπες χορευτές και χορεύτριες ή ηθοποιούς και το σκηνικό περιβάλλον. Στην εκπαίδευση των χορευτών/χορευτριών τα παραπάνω επιτυγχάνονται με τη βοήθεια ασκήσεων ευλυγισίας, ενδυνάμωσης των μυών, του κορμού και συγκεκριμένων αρθρώσεων, όπως αυτών του αυχένα, των καρπών, των ώμων και των ποδιών.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η άρθρωση στον χειρονομιακό κώδικα της κομμέντια ντελλ άρτε [commedia dell’arte], της παντομίμας και της σωματικής δραματικής μιμικής τέχνης [corporeal dramatic mime]. Η κομμέντια ντελλ άρτε και η παντομίμα στηρίζονται σε στερεότυπους χαρακτήρες με ενισχυμένες, μεγαλοποιημένες χειρονομίες και ιδιότυπο κινησιολογικό κώδικα. Στην μέθοδο της σωματικής μιμικής δραματικής τέχνης η άρθρωση του σώματος αποτελεί το κύριο μέσο μετασχηματισμού της εσωτερικής ενέργειας και του συναισθηματικού χώρου σε αντίστοιχη χειρονομία.

Στις διαφορετικές τεχνικές του χορού, στις οποίες συγκαταλέγονται αυτές της Martha Graham [Μάρθα Γκράχαμ], του Rudolf von Laban [Ρούντολφ φον Λάμπαν], του Merce Cunningham [Μερς Κάννινγκχαμ] και του Lester Horton [Λέστερ Χόρτον], ο τρόπος χρήσης των αρθρώσεων ποικίλει. Ανάμεσα σε αυτούς που ασχολήθηκαν με την άρθρωση ως μέσο της σωματικής έκφρασης στο θέατρο είναι οι Étienne Decroux [Ετιέν Ντεκρού], Jacques Lecoq [Ζακ Λεκόκ], Jerzy Grotowski [Γέρζι Γκροτόφσκι] και Βσέβολοντ Εμίλιεβιτς Μέγιερχολντ [Vsevolod Emilyevich Meyerhold].

Η άρθρωση στο κουκλοθέατρο προϋποθέτει την ικανότητα του κουκλοπαίκτη/της κουκλοπαίκτριας να κινεί τις κούκλες με ακρίβεια και να συγχρονίζει την κίνηση με τη φωνή ώστε να επιτυγχάνεται η αληθοφάνεια και η εκφραστικότητα. Στο θέατρο σκιών οι δισδιάστατοι χαρακτήρες απαιτείται να κινούνται και να τοποθετούνται με τέτοιον τρόπο ώστε η σκιά που δημιουργείται πίσω από το πανί (μπερντέ) να είναι ευκρινής και η κίνησή τους συγχρονισμένη με την φωνή.