Thymele Logo
Search

σουρεαλιστικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σύνολο δραματουργικών και σκηνικών πειραματισμών, κυρίως των δεκαετιών του 1920 και του 1930, οι οποίοι μετέφεραν στο θέατρο τις αρχές του σουρεαλισμού, αντικαθιστώντας τη ρεαλιστική πλοκή και την ψυχολογική συνοχή των χαρακτήρων με τη λογική του ονείρου και του ασυνειδήτου, με απρόσμενους συνειρμούς εικόνων και με έναν λόγο απαλλαγμένο από την επικοινωνιακή του λειτουργία.

Ανάπτυξη

Το σουρεαλιστικό θέατρο δεν συγκροτήθηκε ως ενιαίο ρεύμα με κοινό ύφος, αλλά ως σειρά ριζοσπαστικών πειραματισμών που επιδίωξαν να απελευθερώσουν τη σκηνή από τη λογική και τις κοινωνικές συμβάσεις. Ο όρος εμπεριέχει ένα παράδοξο: ο André Breton [Αντρέ Μπρετόν], κεντρική μορφή του σουρεαλισμού, αντιμετώπισε το θέατρο ως εμπορικό και αστικό θεσμό, ασυμβίβαστο με την καθαρότητα του κινήματος, και οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι του σουρεαλισμού στη σκηνή βρέθηκαν, αργά ή γρήγορα, εκτός της ομάδας. Γι' αυτό η μελετήτρια Βασιλική Ράπτη [Vassiliki Rapti], στη μελέτη Ludics in Surrealist Theatre and Beyond [Το παιγνιώδες στο σουρεαλιστικό θέατρο και πέραν αυτού] (2013), ορίζει το σουρεαλιστικό θέατρο ως κάθε έργο που διεκδικεί σουρεαλιστική ταυτότητα και έχει ανέβει στη σκηνή, ανεξάρτητα από την έγκριση του Breton.


Οι σουρεαλιστές αναγνώρισαν ως πρόδρομο τον Υμπύ τύραννο [Ubu Roi] (1896) του Alfred Jarry [Αλφρέντ Ζαρρύ]. Ο Guillaume Apollinaire [Γκιγιώμ Απολλιναίρ] έδωσε στους Μαστούς του Τειρεσία [Les Mamelles de Tirésias] (1917) τον υπότιτλο «σουρεαλιστικό δράμα» [«drame surréaliste»], χωρίς ακόμη το περιεχόμενο που προσέδωσε αργότερα στον όρο ο Breton. Στο κλίμα των ντανταϊστικών δράσεων του Παρισιού, ο Breton και ο Philippe Soupault [Φιλίπ Σουπώ] μετέφεραν την αυτόματη γραφή στη σκηνή με τα S'il vous plaît [Παρακαλώ] και Vous m'oublierez [Θα με ξεχάσετε] (1920). Μετά τη ρήξη με τον ντανταϊσμό (1923), η στάση του Breton απέναντι στη σκηνή σκλήρυνε.


Η σουρεαλιστική δραματουργία εγκατέλειψε τη γραμμική πλοκή και τους ψυχολογικά συγκροτημένους χαρακτήρες και υιοθέτησε τη λογική του ονείρου. Οι σκηνές διαδέχονταν συνειρμικά η μία την άλλη, τα πρόσωπα μεταμορφώνονταν απροσδόκητα και ο λόγος απεκδυόταν την επικοινωνιακή του λειτουργία, για να αποβεί αυτόνομο ηχητικό και ποιητικό υλικό. Η βία, η ερωτική επιθυμία και το μαύρο χιούμορ κυριάρχησαν ως θεματικά μοτίβα, όπως στον Πίδακα αίματος [Le Jet de sang] (1925) του Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ].


Ο Artaud και ο Roger Vitrac [Ροζέ Βιτράκ], τους οποίους ο Breton απέβαλε από την ομάδα μεταξύ 1925 και 1926, ίδρυσαν το 1926 με τον Robert Aron [Ρομπέρ Αρόν] το Théâtre Alfred-Jarry [Θέατρο Αλφρέντ Ζαρρύ], τη μοναδική οργανωμένη σκηνή του σουρεαλιστικού θεάτρου. Έως το 1929 το θέατρο αυτό έδωσε ελάχιστες αλλά ιστορικές παραστάσεις, ανάμεσά τους Τα μυστήρια του έρωτα [Les Mystères de l'amour] (1927) του Vitrac, που οι σουρεαλιστές υποδέχθηκαν με αποδοκιμασίες, και τον Βικτώρ ή Τα παιδιά στην εξουσία [Victor ou les Enfants au pouvoir] (1928), όπου ένα εννιάχρονο αγόρι εκθέτει την υποκρισία της αστικής οικογένειας. Το μεταγενέστερο όραμα του Artaud για ένα θέατρο της σκληρότητας διαμορφώθηκε αυτόνομα.


Εκτός Γαλλίας, ο Federico García Lorca [Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα] συνέθεσε τα «αδύνατα» έργα του Το κοινό [El público] (1930) και Σαν περάσουν πέντε χρόνια [Así que pasen cinco años] (1931). Συγγενείς αναζητήσεις εμφανίστηκαν και σε άλλες παραστατικές τέχνες: στο μπαλέτο, με τους Νεόνυμφους του πύργου του Άιφελ [Les Mariés de la tour Eiffel] (1921) του Jean Cocteau [Ζαν Κοκτώ], που προανήγγειλαν την ονειρική ποιητική του κινήματος, και στην όπερα, με τους Μαστούς του Τειρεσία (1947) του Francis Poulenc [Φρανσίς Πουλένκ]. ΟΟι πειραματισμοί του σουρεαλιστικού θεάτρου με τη γλώσσα και την πλοκή τροφοδότησαν το μεταπολεμικό θέατρο του παραλόγου των Arthur Adamov [Αρτύρ Ανταμόφ] και Eugène Ionesco [Εζέν/Ευγένιος Ιονέσκο], ενώ το 1971 ο Louis Aragon [Λουί Αραγκόν] χαιρέτισε το Deafman Glance [Το βλέμμα του κωφού] του Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον] ως πραγμάτωση του σουρεαλιστικού οράματος.


Στο νεοελληνικό θέατρο ο «υπερρεαλισμός», όπως αποδόθηκε στα ελληνικά ο σουρεαλισμός, συνδέθηκε κυρίως με το πρώιμο έργο του Βασίλη Ζιώγα (1937 – 2001), τον οποίο ο Walter Puchner [Βάλτερ Πούχνερ], στη μελέτη του για τον υπερρεαλισμό στο νεοελληνικό θέατρο (1995), θεωρεί ίσως τον χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπό του στη μεταπολεμική δραματουργία. Σε έργα όπως Το προξενιό της Αντιγόνης (1958), η ελεύθερη σύνδεση εικόνων και επεισοδίων και η αναίρεση της λογικής εξέλιξης της δράσης συνδυάζονται με στοιχεία της ελληνικής λαϊκής, ιστορικής και θρησκευτικής παράδοσης.

Αγγλικά
surrealist theatre
Γαλλικά
théâtre surréaliste, le
Γερμανικά
surrealistische Theater, das
Ιταλικά
teatro surrealista, il

Συνώνυμα

υπερρεαλιστικό θέατρο

Σχετικοί όροι

παταφυσική, συμβολισμός, ψυχαναλυτική θεωρία στις Παραστατικές Τέχνες, ανοικείωση, χάπενινγκ, μοντερνισμός, μεταδραματικό θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"The term “surrealist theatre,” as distinct from “surrealist drama”—in the sense that it goes beyond the limits of the page and reaches the stage—needs further elucidation. What is “surrealist theatre” and what are its characteristics? Where and when did it make its appearance and for what time span? These issues will be addressed here, starting with an attempt to define the term “surrealist theatre.” By this term, I refer to any theatrical work that claims to be surrealist, and which has been put on stage (thus going beyond the limits of the page), independently of the consent of the leader of Surrealism, André Breton. For if Breton’s approval must be necessary for any theatrical work to be considered surrealist, then such a theatre would indeed not exist, given Breton’s overall hostile attitude toward theatre (despite his own early theatrical attempts during his Dadaist phase). Finally, if there is a theatrical work that does not make any overt claim of connection to Surrealism, yet arguably bears traces of it, I prefer to classify it as an epigone to surrealist theatre. As such, one should talk about the influence of surrealist theatre, one that has indeed exceeded both the national borders of the parent country of Surrealism—France—and the temporal borders of the movement’s historical moment, which officially expired in 1968, two years after André Breton’s death."


«Ο όρος “σουρεαλιστικό θέατρο”, ως διακριτός από τον όρο “σουρεαλιστικό δράμα” – με την έννοια ότι υπερβαίνει τα όρια της σελίδας και φτάνει έως τη σκηνή –, χρειάζεται περαιτέρω αποσαφήνιση. Τι είναι το “σουρεαλιστικό θέατρο” και ποια είναι τα χαρακτηριστικά του; Πού και πότε εμφανίστηκε και για πόσο χρονικό διάστημα; Τα ζητήματα αυτά θα εξεταστούν εδώ, με αφετηρία μια απόπειρα ορισμού του όρου “σουρεαλιστικό θέατρο”. Με τον όρο αυτό αναφέρομαι σε κάθε θεατρικό έργο που διεκδικεί σουρεαλιστική ταυτότητα και έχει ανέβει στη σκηνή (υπερβαίνοντας έτσι τα όρια της σελίδας), ανεξάρτητα από τη συναίνεση του ηγέτη του σουρεαλισμού André Breton. Διότι, αν η έγκριση του Breton ήταν απαραίτητη για να θεωρηθεί σουρεαλιστικό ένα θεατρικό έργο, τότε ένα τέτοιο θέατρο πράγματι δεν θα υπήρχε, δεδομένης της εν γένει εχθρικής στάσης του Breton απέναντι στο θέατρο (παρά τις δικές του πρώιμες θεατρικές απόπειρες κατά την ντανταϊστική του περίοδο). Τέλος, αν ένα θεατρικό έργο δεν διεκδικεί ρητά κάποια σύνδεση με τον σουρεαλισμό, μπορεί όμως εύλογα να υποστηριχθεί ότι φέρει ίχνη του, προτιμώ να το κατατάσσω στους επιγόνους του σουρεαλιστικού θεάτρου. Υπό αυτή την έννοια, θα πρέπει κανείς να αναφέρεται στην επίδραση του σουρεαλιστικού θεάτρου, η οποία πράγματι υπερέβη τόσο τα εθνικά σύνορα της μητέρας πατρίδας του σουρεαλισμού, της Γαλλίας, όσο και τα χρονικά όρια της ιστορικής στιγμής του κινήματος, η οποία έληξε επισήμως το 1968, δύο χρόνια μετά τον θάνατο του André Breton.»

Ευτύχης Πυροβολάκης, Μετ.

Η μελετήτρια Βασιλική Ράπτη [Vassiliki Rapti] διακρίνει το σουρεαλιστικό θέατρο από το «σουρεαλιστικό δράμα» και το ορίζει ως κάθε θεατρικό έργο που διεκδικεί σουρεαλιστική ταυτότητα και έχει ανέβει στη σκηνή, ανεξάρτητα από την έγκριση του André Breton [Αντρέ Μπρετόν]. Επειδή ο Breton στάθηκε εχθρικός απέναντι στο θέατρο, η συναίνεσή του ως προϋπόθεση θα καθιστούσε το σουρεαλιστικό θέατρο ανύπαρκτο. Με την έννοια του «επιγόνου» η Ράπτη εντάσσει στο πεδίο και έργα που φέρουν ίχνη του σουρεαλιστικού θεάτρου χωρίς να το επικαλούνται, επεκτείνοντας την επίδρασή του πέρα από τη Γαλλία και το ιστορικό όριο του 1968.

Rapti, V. (2013). Ludics in Surrealist Theatre and Beyond. Farnham: Ashgate. Βλ. σ. 2.

Quote Icon

"By 1924, the friendly group had dissolved. Surrealism had clearly separated itself from dada and was entering the period of numerous arguments regarding philosophy and political action. By 1924, most of the plays that the members of the surrealist group were to write had been written, and the group had ceased to function as an acting-producing unit. After 1924, those surrealist plays produced were done by avant-garde theatres outside the periphery of the group, by professional actors, and often with the group’s outspoken disapproval. Aragon’s Au pied du mur, scheduled for production at the Vieux-Colombier in June of 1925, was successfully sabotaged by the surrealists, and the author’s L'Armoire à glace un beau soir was performed at the Théâtre Art et Action in March, 1926 after Aragon had denied permission for its presentation. Vitrac’s Les Mystères de l’Amour opened the Théâtre Alfred Jarry in 1927 to the hoots and catcalls of the surrealists, while Vitrac himself, along with Artaud, had already been banished from the surrealist circle for yielding to what Breton considered commercial instincts in wanting to produce surrealist plays in the framework of a professional theatre … After 1924, however, the surrealist group was no longer performance oriented and the clique of young poets that had studied under Tzara fragmented and split."


«Έως το 1924 η ομάδα των φίλων είχε διαλυθεί. Ο σουρεαλισμός είχε διαχωριστεί σαφώς από τον ντανταϊσμό και εισερχόταν σε μια περίοδο πολυάριθμων αντιπαραθέσεων για τη φιλοσοφία και την πολιτική δράση. Έως το 1924 είχαν ήδη γραφτεί τα περισσότερα από τα θεατρικά έργα που επρόκειτο να γράψουν τα μέλη της σουρεαλιστικής ομάδας, και η ομάδα είχε πάψει να λειτουργεί ως σχήμα που ερμήνευε και ανέβαζε παραστάσεις. Μετά το 1924 τα σουρεαλιστικά έργα που ανέβηκαν παρουσιάστηκαν από πρωτοποριακά θέατρα έξω από την περιφέρεια της ομάδας, με επαγγελματίες ηθοποιούς και συχνά με τη ρητή αποδοκιμασία της ομάδας. Το Au pied du mur [Με την πλάτη στον τοίχο] του Aragon, που είχε προγραμματιστεί να ανέβει στο Vieux-Colombier τον Ιούνιο του 1925, υπονομεύθηκε με επιτυχία από τους σουρεαλιστές, ενώ το L'Armoire à glace un beau soir [Η ντουλάπα με τον καθρέφτη ένα ωραίο βράδυ] του ίδιου συγγραφέα παρουσιάστηκε στο Théâtre Art et Action τον Μάρτιο του 1926, αφού ο Aragon είχε αρνηθεί να δώσει την άδειά του. Τα Les Mystères de l'Amour [Τα μυστήρια του έρωτα] του Vitrac εγκαινίασαν το Théâtre Alfred Jarry το 1927 μέσα στις αποδοκιμασίες και τα γιουχαΐσματα των σουρεαλιστών, ενώ ο ίδιος ο Vitrac, μαζί με τον Artaud, είχε ήδη αποπεμφθεί από τον σουρεαλιστικό κύκλο, επειδή είχε υποκύψει σε ό,τι ο Breton θεωρούσε εμπορικά ένστικτα, δηλαδή στην επιθυμία να ανεβάσει σουρεαλιστικά έργα στο πλαίσιο ενός επαγγελματικού θεάτρου […]. Μετά το 1924, ωστόσο, η σουρεαλιστική ομάδα δεν ήταν πλέον προσανατολισμένη στην παράσταση, και ο κύκλος των νεαρών ποιητών που είχαν μαθητεύσει κοντά στον Tzara κατακερματίστηκε και διασπάστηκε.»


Ευτύχης Πυροβολάκης, Μετ.

Η ιστορικός του θεάτρου Annabelle Henkin Melzer [Ανναμπέλ Χένκιν Μέλζερ] τοποθετεί στο 1924 την καμπή κατά την οποία η σουρεαλιστική ομάδα έπαψε να ερμηνεύει και να ανεβάζει η ίδια έργα, με αποτέλεσμα το σουρεαλιστικό θέατρο να μεταφερθεί σε πρωτοποριακές σκηνές εκτός του κύκλου του André Breton [Αντρέ Μπρετόν], συχνά με τη ρητή αποδοκιμασία του. Ως χαρακτηριστικές περιπτώσεις καταγράφει την υπονόμευση των έργων του Louis Aragon [Λουί Αραγκόν], τις αποδοκιμασίες στην πρώτη παράσταση του Théâtre Alfred-Jarry και την αποπομπή των Roger Vitrac [Ροζέ Βιτράκ] και Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ] για «εμπορικά ένστικτα». Το απόσπασμα αναδεικνύει την ένταση ανάμεσα στο σουρεαλιστικό δόγμα και την επαγγελματική σκηνή, η οποία διέτρεξε την ιστορία του σουρεαλιστικού θεάτρου.

Melzer, A. H. (1980). Latest rage the big drum: Dada and surrealist performance. Ann Arbor, MI: UMI Research Press. Βλ. σ. xv.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Αποσπάσματα από τον Βικτώρ ή Τα παιδιά στην εξουσία [Victor ou les Enfants au…

Απόσπασμα από Το κοινό [El público] (περ. 1930) του Federico García Lorca [Φεδερίκο…

Οι Νεόνυμφοι του πύργου του Άιφελ [Les Mariés de la tour Eiffel], σε…

Η όπερα Les Mamelles de Tirésias [Οι μαστοί του Τειρεσία] (1947) του Francis…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Alfred Jarry [Αλφρέντ Ζαρρύ], Véritable portrait de Monsieur Ubu [Αληθινό πορτρέτο του κυρίου…

E. Brod, γελοιογραφία για την πρεμιέρα των Μαστών του Τειρεσία [Les Mamelles de Tirésias

Εικονογράφηση του André Masson [Αντρέ Μασσόν] για την πρώτη έκδοση των Μυστηρίων του έρωτα [

Φωτογραφία από την πρώτη πράξη του Βικτώρ ή Τα παιδιά στην εξουσία [Victor ou…

βασική

Auslander, P. (1980). Surrealism in the theatre: The plays of Roger Vitrac. Theatre Journal, 32/3, σσ. 357–369. www.jstor.org...

Béhar, H. (1966). Roger Vitrac: Un réprouvé du surréalisme. Paris: Nizet.

Béhar, H. (1967). Étude sur le théâtre dada et surréaliste. Paris: Gallimard.

Benedikt, M., & Wellwarth, G. E. (Επιμ. & Μετ.). (1964). Modern French theatre: The avant-garde, Dada, and surrealism. An anthology of plays. New York: E. P. Dutton.

Breton, A. (1983). Μανιφέστα του σουρρεαλισμού (Ε. Μοσχονά, Εισ., Μετ. & Σχόλ.). Αθήνα – Γιάννινα: Δωδώνη. (α΄ έκδ. 1972)

Matthews, J. H. (1974). Theatre in Dada and surrealism. Syracuse, NY: Syracuse University Press.

Matthews, J. H. (1975). Spectacle and poetry: Surrealism in theatre and cinema. The Journal of General Education, 27/1, σσ. 55–68. www.jstor.org...

Melzer, A. H. (1980). Latest rage the big drum: Dada and surrealist performance. Ann Arbor, MI: UMI Research Press.

Orenstein, G. F. (1975). The theater of the marvelous: Surrealism and the contemporary stage. New York: New York University Press.

Rapti, V. (2013). Ludics in surrealist theatre and beyond. Farnham: Ashgate.

Sandrow, N. (1972). Surrealism: Theater, arts, ideas. New York: Harper & Row.

Zinder, D. G. (1980). The surrealist connection: An approach to a surrealist aesthetic of theatre. Ann Arbor, MI: UMI Research Press.

Πούχνερ, Β. (1995). Ο Βασίλης Ζιώγας και ο υπερρεαλισμός στο νεοελληνικό θέατρο του 20ού αιώνα: Μια πρώτη προσέγγιση στο πρώιμο θεατρικό έργο του. Στο Φιλολογικά και θεατρολογικά ανάλεκτα (σσ. 421–446). Αθήνα: Καστανιώτης.

συμπληρωματική

Breton, A. (1983). Μανιφέστα του σουρρεαλισμού (Ε. Μοσχονά, Εισ., Μετ., Σχόλ.). Αθήνα – Γιάννινα: Δωδώνη. (α΄ έκδ. 1972)

Styan, J. L. (1981). Modern drama in theory and practice (τόμ. 2: Symbolism, surrealism and the absurd). Cambridge: Cambridge University Press.

Καραΐσκου, Β. (2009). Εικαστικές και σκηνικές πρωτοπορίες στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Αθήνα: Παπασωτηρίου.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. σουρεαλιστικό θέατρο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουρεαλιστικό-θέατρο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «σουρεαλιστικό θέατρο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουρεαλιστικό-θέατρο.

MLA

«σουρεαλιστικό θέατρο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σουρεαλιστικό-θέατρο.

1388