Thymele Logo
Search

χορογραφία [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 5
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Τέχνη της εμπρόθετης σύνθεσης της κίνησης στον χώρο και τον χρόνο, η οποία αρχικά συμπεριελάμβανε και τη γραφή του χορού, στη συνέχεια συνδέθηκε με τη δημιουργία χορών (σύνθεση) και σήμερα δηλώνει ευρύτερα την οργάνωση δομών, διαδικασιών και σχέσεων.

Ανάπτυξη

Η χορογραφία είναι η δημιουργική διαδικασία μέσω της οποίας η κίνηση οργανώνεται σε μορφή. Επιλέγονται και διατάσσονται βήματα, χειρονομίες, στάσεις, διαδρομές στον χώρο και σχέσεις ανάμεσα στα σώματα, σε συνάρτηση με τον ρυθμό, τη μουσική, τη δραματουργική πρόθεση ή και μία κινητική συνθήκη ή οδηγία. Πρόκειται για εμπρόθετη σύνθεση δράσεων, ατομική ή συλλογική, που αποσκοπεί σε κάποιο είδος επικοινωνίας με το κοινό. Οι βασικές της συντεταγμένες είναι ο χώρος (σχηματισμοί, κατευθύνσεις, επίπεδα), ο χρόνος (ρυθμός, διάρκεια, φράση) και η δυναμική (ενέργεια, ποιότητα της κίνησης). Η χορογραφία μπορεί να υπηρετεί την αφήγηση μιας ιστορίας ή την έκφραση ενός συναισθήματος και μιας ιδέας, ή να στηρίζεται σε καθαρά κινητική λογική. Η σχέση της με τη μουσική κυμαίνεται από την πιστή ακολουθία του μέτρου έως την πλήρη αυτονομία. Διακρίνεται από τον χορό ως πράξη, καθώς αποτελεί το συνθετικό επίπεδο που οργανώνει την εκτέλεση.


Ιστορικά, η έννοια της χορογραφίας είχε συνδέσει τον χορό και τη γραφή, καθώς περιελάμβανε τόσο την εκτέλεση των χορών όσο και την καταγραφή τους σε εγχειρίδια τα οποία αποτύπωναν την περιγραφή ή/και καταγραφή της κίνησης (σημειογραφία της κίνησης). Περιελάμβανε επίσης τη διδασκαλία των βημάτων και της χορογραφικής σύνθεσης από κάποιον καλλιτέχνη-δημιουργό, που συνήθως ήταν ο/η χορογράφος. Αργότερα, η χορογραφία αφορούσε τη σύνθεση ενός χορευτικού έργου, δηλαδή τη σύνθεση των βημάτων, τη διαχείριση του χώρου, τη δομή των μερών και σκηνών ενός έργου και τη σχέση με τα υπόλοιπα στοιχεία (μουσική, σκηνικά, κοστούμια).


Η λέξη αποτελεί ελληνογενή ξένο όρο. Σχηματίστηκε στα γαλλικά [chorégraphie] από το αρχαίο χορεία και το επίθημα -graphie και επανήλθε στην ελληνική ως δάνειο. Με πρόδρομο την Orchésographie [Ορχησογραφία, 1589] του Thoinot Arbeau [Τουανό Αρμπώ], ο Raoul-Auger Feuillet [Ραούλ-Ωζέ Φεγιέ] δημοσίευσε το 1700 το εγχειρίδιο Chorégraphie, ou l'art de décrire la dance [Χορογραφία, ή η τέχνη της καταγραφής του χορού]. Εκεί παρουσίασε το σύστημα σημειογραφίας που είχε επινοήσει ο Pierre Beauchamp [Πιερ Μπωσάν], χοροδιδάσκαλος του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Έως τα μέσα του 18ου αιώνα η λέξη chorégraphie δήλωνε τη γραφή του χορού και όχι τη σύνθεσή του.


Η σημασιολογική μετατόπιση προς τη σύνθεση συντελέστηκε κατά τη δεκαετία του 1760, παράλληλα με την ωρίμαση του μπαλέτου δράσης. Ο Jean-Georges Noverre [Ζαν-Ζωρζ Νοβέρ], με τις Επιστολές για τον χορό και τα μπαλέτα [Lettres sur la danse et sur les ballets, 1760], και ο Gasparo Angiolini [Γκασπάρο Αντζολίνι] στη Βιέννη διεκδίκησαν για τον χορό δραματική αυτοτέλεια, με μίμηση των παθών και συνεκτική πλοκή χωρίς λόγο. Η μετατόπιση αυτή σηματοδοτεί τη γέννηση της χορογραφίας ως αυτόνομης καλλιτεχνικής πράξης.


Η ιστορία της πρακτικής συνέπλευσε με τις αλλαγές και τις ρήξεις στην ιστορία του χορού. Ο Beauchamp συνέθεσε χορούς με άξονα τον αυλικό χορό και τη γεωμετρική διάταξη των σχηματισμών. Το μπαλέτο δράσης του Noverre μετέφερε το κέντρο βάρους στην αφήγηση, πρακτική που συνεχίστηκε κατά το ρομαντικό μπαλέτο. Στην Πετρούπολη ο Marius Petipa [Μαριούς Πετιπά] ολοκλήρωσε την κλασσική κωδικοποίηση στη δομή των έργων και οργάνωσε τη χορογραφία σε σταθερή αρχιτεκτονική από grand pas [μεγάλη χορευτική σουίτα], μέρη για τους/τις σολίστ και μέρη για το σώμα του μπαλέτου.


Ο 20ός αιώνας απελευθέρωσε τη χορογραφία από τον κανόνα του μπαλέτου. Τα Ρωσικά Μπαλέτα του Σεργκέι Ντιάγκιλεφ [Sergei Diaghilev] επιδίωξαν μέσα από την εκφραστική ενότητα κίνησης, μουσικής και σκηνογραφίας την ανατροπή του κλασσικού κώδικα, οδηγώντας εν τέλει στη δημιουργία του νεοκλασσικού μπαλέτου, δηλαδή ενός έργου καθαρά κινητικού. Παράλληλα, ο μοντέρνος χορός αναζήτησε τη δημιουργία μιας νέας εκφραστικής κινησιολογίας που βασιζόταν στην εσωτερική ανάγκη και «αλήθεια» της κίνησης, δηλαδή σε μια συνθήκη την οποία η χορογραφία δεν θα απεικονίζει κάτι που υπάρχει έξω από αυτή. Το βασικότερο βιβλίο χορογραφίας της περιόδου αυτής είναι το έργο The art of making dances [Η τέχνη του να φτιάχνεις χορούς] (1959) της Doris Humphrey [Ντόρις Χάμφρεϋ], αμερικανίδας χορογράφου του μοντέρνου χορού.


Σταδιακά η χορογραφία έθεσε υπό αμφισβήτηση τις ίδιες τις προϋποθέσεις της. Ο Merce Cunningham [Μερς Κάννινγκχαμ] αποδέσμευσε την κίνηση από τη μουσική και εισήγαγε τυχαίες διαδικασίες στη σύνθεση. Τη δεκαετία του 1960 το Judson Dance Theater και ο μεταμοντέρνος χορός απέρριψαν τη δεξιοτεχνία και στράφηκαν στην καθημερινή κίνηση, ενώ παράλληλα με την εισαγωγή των παρτιτουρών οδηγιών [scores] απέκοψαν το τελικό αποτέλεσμα της σύνθεσης από τις επιλογές του/της χορογράφου, εξελίσσοντας τη φιλοσοφία του Cunningham. Το χοροθέατρο επανέφερε την αφήγηση στη χορογραφία, αλλά με αποσπασματικό τρόπο, ενώ ο εννοιακός χορός μετατόπισε το βάρος στον αναστοχασμό πάνω στις συμβάσεις του ίδιου του χορού.


Σε θεωρητικό επίπεδο, η χορογραφία εξετάζεται ως γραφή, ως σύνθεση και ως πολιτική πράξη. Ως σύνθεση διακρίνεται σε κλειστή, που ορίζει με ακρίβεια το περιεχόμενο της εκτέλεσης, και σε ανοικτή, που στηρίζεται σε παρτιτούρες οδηγιών και σε δομημένο αυτοσχεδιασμό. Ο André Lepecki [Αντρέ Λεπέκι] αξιοποιεί τη διατύπωση του William Forsythe [Ουίλλιαμ Φορσάιθ] για μια «τέχνη της εντολής» και εξετάζει τη χορογραφία ως σύστημα εντολών και υπακοής. Η Susan Leigh Foster [Σούζαν Λη Φόστερ] ανασυνθέτει τη γενεαλογία του όρου σε συνάρτηση με την κιναισθησία και την ενσυναίσθηση. Ως έργο τέχνης, η χορογραφία αντλεί το νόημά της από τη σχέση της με την ιστορία των τεχνών, από το κοινωνικοϊστορικό της περιβάλλον και από τις αναστοχαστικές της δομές. Οι δομές αυτές ενεργοποιούνται στην παράσταση και ολοκληρώνονται στην ενεργητική πρόσληψη από το κοινό. Η χορογραφία παραδοσιακά συνδέεται με τη δημιουργικότητα ενός ανθρώπου, του/της χορογράφου, αλλά όλο και περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες αναλύεται η δημιουργική συμβολή των επιτελεστών/επιτελεστριών, ακόμα και σε περιπτώσεις όπου η χορογραφία δεν υπογράφεται ως συλλογική δημιουργία.


Η χορογραφία διατρέχει επιπλέον το σύνολο των παραστατικών τεχνών. Στην όπερα ο χορός υπήρξε υποχρεωτικό συστατικό της γαλλικής παράδοσης, από τη λυρική τραγωδία έως τη γκραντ-οπερά, και σήμερα χορογράφοι αναλαμβάνουν συχνά και τη σκηνοθεσία λυρικών έργων. Ειδική εφαρμογή αποτελεί η σκηνική μάχη, την οποία συνθέτει ο/η σκηνοθέτης/σκηνοθέτρια μάχης, με γνώμονα τον συγχρονισμό, τη δραματική αληθοφάνεια και την ασφάλεια των ερμηνευτών και των ερμηνευτριών. Στο μιούζικαλ η χορογραφία αναδείχθηκε σε αφηγηματικό εργαλείο. Ορόσημα αυτής της εξέλιξης υπήρξαν το ονειρικό μπαλέτο της Agnes de Mille [Άγκνες ντε Μιλ] στο Oklahoma! [Οκλαχόμα!, 1943], το West Side Story [Ιστορία της δυτικής πλευράς, 1957] του Jerome Robbins [Τζέρομ Ρόμπινς] και το στυλιζάρισμα του Bob Fosse [Μπομπ Φόσσι]. Το μουσικό βίντεο ενέταξε τη χορογραφία στη μαζική κουλτούρα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το "Thriller" [«Θρίλερ», 1983] του Michael Jackson [Μάικλ Τζάκσον] σε χορογραφία του Michael Peters [Μάικλ Πήτερς]. Στο θέατρο πρόζας η χορογραφία, συχνά με την ονομασία κινησιολογία ή επιμέλεια κίνησης, οργανώνει τη σκηνική συμπεριφορά των ηθοποιών. Στο νέο τσίρκο συνδέει τα ακροβατικά νούμερα σε ενιαία δραματουργία.


Στην Ελλάδα η χορογραφία αναπτύχθηκε αρχικά μέσα από την αναβίωση του αρχαίου δράματος και το ζήτημα της διαχείρισης του Χορού. Η Εύα Πάλμερ-Σικελιανού [Eva Palmer-Sikelianos] συνέθεσε για τις Δελφικές Εορτές του 1927 και του 1930 την κίνηση του Χορού στον Προμηθέα δεσμώτη και στις Ικέτιδες, με βάση τις στάσεις της αρχαίας αγγειογραφίας, ενώ η Κούλα Πράτσικα και οι μαθήτριές της συνέχισαν τη χορογραφική σύμπραξη με θεατρικούς οργανισμούς και σκηνοθέτες. Ταυτόχρονα, τόσο η ίδια όσο και άλλοι/ες χορογράφοι, όπως η Ραλλού Μάνου, η Ζουζού Νικολούδη, ο Χάρης Μανταφούνης και ο Γιάννης Μέτσης, συνέβαλαν στην αυτονόμηση της χορογραφίας ως τέχνης του χορού. Σήμερα οι χορογραφικές πρακτικές στην Ελλάδα στέκονται επάξια δίπλα στις διεθνείς δημιουργίες και έχουν ένα εύρος ιδιωμάτων και αισθητικών.


Η χορογραφία στην εποχή μας έχει αποκτήσει μια διευρυμένη έννοια και δεν αφορά μόνο τον χορό, αλλά συνδέθηκε με την έννοια της δομής, του πρωτοκόλλου και της στρατηγικής που μπορεί να έχει οποιαδήποτε εξωτερική μορφή (εικαστικά, φωνή κτλ.). Με τον τρόπο αυτό η χορογραφία αποκόπτεται από την αποκλειστική της σχέση με την κίνηση αλλά και από έννοιες όπως η ενσώματη υποκειμενική έκφραση ενός/μιας δημιουργού, την αναπαράσταση ή το στυλ. Έτσι η έννοια και το νόημα της χορογραφίας μετατοπίζεται προς ένα ανοικτό σύμπλεγμα εργαλείων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν με διάφορους τρόπους.

Αγγλικά
choreography
Γαλλικά
chorégraphie, la
Γερμανικά
Choreografie, die; Choreographie, die
Ιταλικά
coreografia, la

Σχετικοί όροι

χορολογία, θεωρία του χορού, χορευτική εκπαίδευση, εθνοχορολογία, κοινωνική χορογραφία, ρυθμολογία

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«... le livre de la Choregraphie, composé par Mr Feüillet, qui le premier a trouvé le secret de nous décrire la Danse avec tant d’artifice ...»


«... το βιβλίο Choregraphie του κυρίου Feüillet, ο οποίος πρώτος βρήκε τον τρόπο να περιγράφει τον χορό με τόση επινοητικότητα ...»

Το ανώνυμο σχόλιο στο Mercure galant καταγράφει την πρώιμη πρόσληψη της Chorégraphie [Χορογραφία] του Raoul-Auger Feuillet [Ραούλ-Ωζέ Φεγιέ], που είχε εκδοθεί στο Παρίσι το 1700. Ο όρος «χορογραφία» δηλώνει εδώ το νέο σύστημα γραπτής καταγραφής του χορού με χαρακτήρες, σχήματα και σύμβολα, το οποίο επέτρεπε στους χοροδιδασκάλους και στους χορευτές / στις χορεύτριες να μελετούν χορούς από τυπωμένες σελίδες. Το παράθεμα τεκμηριώνει συνεπώς την αρχική, κυριολεκτική σημασία της χορογραφίας ως «γραφής» της κίνησης και όχι ως σύνθεσης χορευτικού έργου.

Mercure galant. (1700, Μάιος). «Pavane des Saisons de Pécour». Mercure galant, 5, 197–200, εδώ σ. 197.

Quote Icon

"Choreography is a negotiation with the patterns your body is thinking"


«Η χορογραφία είναι μια διαπραγμάτευση με τα μοτίβα που σκέφτεται το σώμα σας.»

Ο Jonathan Burrows [Τζόναθαν Μπάρροους] ορίζει τη χορογραφία ως διεργασία διαπραγμάτευσης ανάμεσα στη συνειδητή πρόθεση του χορογράφου / της χορογράφου και στις ενσώματες συνήθειες, μνήμες και δυνατότητες του σώματος. Ο όρος δεν αφορά, επομένως, την εξωτερική επιβολή μιας αμετάβλητης σειράς βημάτων, αλλά μια δημιουργική διαδικασία όπου η σκέψη αναπτύσσεται μέσω της κίνησης. Η διατύπωση είναι σύντομη και αφοριστική, όμως συνδέει με ακρίβεια τη χορογραφία με την κιναισθησία, τη σωματοποίηση και τον αυτοσχεδιασμό.

Burrows, J. (2010). A choreographer’s handbook. London & New York: Routledge, σ. 27.

Quote Icon

"[...] the concept and the practice of choreography implements, needs, produces, and reproduces what William Forsythe has called an “art of command” (in Franko 2007:17). Such understanding of choreography obviously implies that, as with any system of command, choreography also implements, needs, produces, and reproduces whole systems of obedience."


"[...]η έννοια και η πρακτική της χορογραφίας εφαρμόζει, χρειάζεται, παράγει και αναπαράγει αυτό που ο William Forsythe αποκάλεσε "τέχνη της εντολής" (στον Franko, 2007:17). Μια τέτοια κατανόηση της έννοιας της χορογραφίας φυσικά υπονοεί ότι, όπως με κάθε σύστημα εντολών, η χορογραφία επίσης εφαρμόζει, χρειάζεται, παράγει και αναπαράγει ένα ολόκληρο σύστημα υπακοής."

Ο θεωρητικός της επιτέλεσης André Lepecki [Αντρέ Λεπέκι] προσεγγίζει τη χορογραφία ως σύστημα που οργανώνει τη θέση, τη διαδρομή και τη δράση των σωμάτων στον χώρο. Ο όρος αποκτά εδώ πολιτική διάσταση: κάθε χορογραφική οργάνωση μπορεί να προϋποθέτει σχέσεις εντολής και υπακοής, να τις αναπαράγει ή να τις θέτει υπό κριτική διερεύνηση. Η προσέγγιση αυτή διευρύνει τη χορογραφία πέρα από τη σύνθεση του χορού και επιτρέπει την ανάλυσή της ως πρακτικής κοινωνικής οργάνωσης της κίνησης.

Lepecki, A. (2013). Choreopolice and Choreopolitics: or, the task of the dancer. TDR: The Drama Review, Volume 57, Number 4, Winter, σσ. 13-27, (σ. 16).

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Διάλεξη της Alena Schmakova [Αλένα Σμακόβα] για τη σημειογραφία Beauchamp–Feuillet [Μπωσάν–Φεγιέ], με παράδειγμα μινουέτου του…

Η Νατάλια Οσίποβα [Natalia Osipova] ερμηνεύει απόσπασμα από το Giselle [Ζιζέλ], εμβληματικό έργο…

Προωθητικό βίντεο της χορογραφίας Kaash [Εάν] του Akram Khan [Άκραμ Καν], έργου που…

Απόσπασμα από το ψηφιακό εκπαιδευτικό έργο Improvisation Technologies: A Tool for the Analytical Dance Eye

Απόσπασμα από το μουσικό νούμερο «Time Warp» [«Δίνη του χρόνου»] του The Rocky Horror Picture…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Εξώφυλλο του εγχειριδίου Chorégraphie, ou l’art de décrire la dance par caractères, figures et signes…

Σελίδα από τη Chorégraphie του Raoul-Auger Feuillet [Ραούλ-Ωζέ Φεγιέ], όπου η χορογραφία καταγράφεται ως πορεία…

Λιθογραφία με την Nathalie Fitzjames [Ναταλί Φιτζτζέιμς] και τον Auguste Mabille [Ωγκύστ Μαμπίγ] στο pas…

Απεικόνιση των Asamyuta Hasta [ασαμιούτα χάστα], δηλαδή των χειρονομιών με ένα χέρι, από την πραγματεία

βασική

Arbeau, T. (1589). Orchesographie. Et traicte en forme de dialogue, par lequel toutes personnes peuvent facilement apprendre & practiquer l’honneste exercice des dances. Langres: Jehan des Preyz.

Blom, L. A., & Chaplin, L. T. (1982). The intimate act of choreography. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press.

Feuillet, R.-A. (1700). Choregraphie ou l’art de decrire la dance, par caracteres, figures et signes demonstratifs. Paris: Chez l’auteur; Michel Brunet.

Foster, S. L. (2011). Choreographing empathy: Kinesthesia in performance. London & New York: Routledge.

Franko, M. (1993). Dance as text: Ideologies of the baroque body. Cambridge: Cambridge University Press.

Κουτσούμπα, Μ. (2005). Σημειογραφία της χορευτικής κίνησης: Το πέρασμα από την προϊστορία στην ιστορία του χορού. Αθήνα: Προπομπός.

Lepecki, A. (2013). Choreopolice and choreopolitics: Or, the task of the dancer. TDR: The Drama Review, 57(4), 13–27.

Noverre, J.-G. (1760). Lettres sur la danse, et sur les ballets. Lyon: Aimé Delaroche.

Nye, R. (2011). Mime, music and drama on the eighteenth-century stage: The ballet d’action. Cambridge: Cambridge University Press.

Pakes, A. (2020). Choreography invisible: The disappearing work of dance. New York, NY: Oxford University Press.

Sabee, O. (2022). Theories of ballet in the age of the Encyclopédie. Liverpool: Liverpool University Press, on behalf of the Voltaire Foundation.

συμπληρωματική

Adshead-Lansdale, J. (Επιμ.). (1986). Choreography: Principles and practice. Report of the Fourth Study of Dance Conference, University of Surrey, 4–7 April 1986. Guildford: University of Surrey.

Butterworth, J., & Wildschut, L. (Επιμ.). (2009). Contemporary choreography: A critical reader. London: Routledge.

Burrows, J. (2010). A choreographer’s handbook. London & New York: Routledge.

Craine, D., & Mackrell, J. (2010). The Oxford dictionary of dance (2η έκδ.). Oxford: Oxford University Press.

Franko, M. (Επιμ.). (2017). The Oxford handbook of dance and reenactment. New York, NY: Oxford University Press.

George-Graves, N. (Επιμ.). (2015). The Oxford handbook of dance and theater. Oxford: Oxford University Press.

Kowal, R. J., Siegmund, G., & Martin, R. (Επιμ.). (2017). The Oxford handbook of dance and politics. New York, NY: Oxford University Press.

Lepecki, A., & Joy, J. (Επιμ.). (2009). Planes of composition: Dance, theory, and the global. Calcutta: Seagull Books.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. χορογραφία. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορογραφία

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «χορογραφία». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορογραφία.

MLA

«χορογραφία». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορογραφία.

1388