Thymele Logo
Search

ραδιοφωνικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Είδος δραματικού ακροάματος που μεταδίδεται μέσω ραδιοφώνου και περιλαμβάνει ραδιοφωνικές διασκευές θεατρικών έργων με ειδική ραδιοσκηνοθεσία ή πρωτότυπα ραδιοφωνικά δράματα γραμμένα ειδικά για το μέσο. Βασίζεται αποκλειστικά στον ήχο (διάλογοι, αφήγηση, μουσική, ηχητικά εφέ) προκειμένου το ακροατήριο να αναδημιουργήσει την παράσταση με την ενεργοποίηση της φαντασίας.

Ανάπτυξη

Στο ραδιοφωνικό θέατρο όλα τα οπτικά στοιχεία της παράστασης (σκηνογραφία, κοστούμια, μιμική, κίνηση κ.λπ.) μεταγράφονται στο λεκτικό ή ηχητικό τους αντίστοιχο. Η φωνή του/της ηθοποιού και ο λόγος του κειμένου διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο. Τα πρόσωπα υπάρχουν μέσω της φωνής τους, που πρέπει να είναι χαρακτηριστική και σαφώς διακριτή. Για τον λόγο αυτό η επιλογή των ηθοποιών αποτελεί τη βασικότερη μέριμνα της ραδιοσκηνοθεσίας. Οι τύποι των ραδιοφωνικών δραμάτων ποικίλλουν: από την απευθείας μετάδοση μιας θεατρικής παράστασης και καταλήγοντας μέσω της ποικίλης χρήσης των ηλεκτρονικών μέσων έως τη δημιουργία ηχοτοπίων με ηλεκτρονικά μέσα.


Οι απαρχές του είδους εντοπίζονται στη Βρετανία και τη Γερμανία του Μεσοπολέμου και συνδέονται με την παράδοση της μετάδοσης λογοτεχνικών κειμένων από το ραδιόφωνο με τη συμμετοχή γνωστών λογοτεχνών και ανθρώπων του θεάτρου. Επί παραδείγματι, ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην προώθηση του ραδιοφωνικού θεάτρου, διασκευάζοντας για τη Funk-Stunde του Βερολίνου τον Μάκβεθ [Macbeth, 1927], σε ραδιοσκηνοθεσία του Alfred Braun, και τον Άμλετ [Hamlet, 1931]. Στην Αγγλία, οι ραδιοφωνικές διασκευές σαιξπηρικών έργων γνώρισαν ιδιαίτερη απήχηση, εγκαινιάζοντας ένα ευρύ πεδίο προβληματισμού για τη σχέση ραδιοφωνικής και δραματικής γραφής. Σημαντική συμβολή στην καθιέρωση του είδους είχε ο βρετανικός ραδιοσταθμός BBC, ο οποίος ενέταξε συστηματικά στον προγραμματισμό του το ραδιοφωνικό θέατρο και συνεχίζει την πρακτική αυτή μέχρι και σήμερα, πλέον όμως με μια διευρυμένη αντίληψη. Ξεχωριστή περίπτωση συγγραφέα που πειραματίστηκε δημιουργικά με το μέσο του ραδιοφώνου και συνέγραψε θέατρο ειδικά για ακροαματική μετάδοση αποτελεί ο Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ], με τα έργα του Κατερραγμένοι [All That Fall] (1957), Στάχτες [Embers] (1959), Λέξεις και μουσική [Words and Music] (1962) και Cascando [Φθίνοντας] (1963).


Η αναζήτηση τρόπων αξιοποίησης της ραδιοφωνικής γλώσσας έχει απασχολήσει σημαντικούς θεωρητικούς. Ο Walter Benjamin στο "Theater und Rundfunk" [«Θέατρο και ραδιόφωνο», 1932] προτάσσει τη διαπαιδαγώγηση και την ανάπτυξη κριτικής σκέψης ως κύριους στόχους του ραδιοφωνικού θεάτρου, ενθαρρύνοντας παράλληλα την ενεργή συμμετοχή των ακροατών/ακροατριών.


Στην Ελλάδα συστήθηκε το 1936 η Υπηρεσία Ραδιοφωνικών Εκπομπών (Υ.Ρ.Ε.) με υπεύθυνο των εκπομπών ραδιοφωνικού θεάτρου τον θεατρικό συγγραφέα Διονύσιο Ρώμα, ο οποίος έγραψε και παρουσίασε στις 25 Μαρτίου του 1938 το πρώτο ελληνικό ραδιοφωνικό σκετς Πώς γράφτηκε ο Εθνικός ύμνος. Η πρώτη σύνδεση με το επαγγελματικό θέατρο πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 1938, όταν οι ηθοποιοί του Εθνικού Θεάτρου [National Theatre of Greece] Ηλίας Δεστούνης και Χρήστος Ευθυμίου παρουσίασαν μια σκηνή από τον Βασιλικό του Αντωνίου Μάτεσι, έργο που την ίδια περίοδο παιζόταν στην κρατική σκηνή σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη. Δύο χρόνια αργότερα, το 1940, παρουσιάστηκε ολόκληρο έργο, το δραματικό ειδύλλιο Ο αγαπητικός της Βοσκοπούλας του Δημητρίου Κορομηλά. Με την ίδρυση το 1945 του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας (Ε.Ι.Ρ.) με πρότυπο το BBC το ραδιοφωνικό θέατρο προωθήθηκε από επιφανείς προσωπικότητες, όπως ο Πέλος Κατσέλης, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, ο Νότης Περγιάλης, ο Μάριος Πλωρίτης, ο Κάρολος Κουν [Karolos Koun], ο Αλέξης Μινωτής [Alexis Minotis], ο Αλέξης Σολομός, ο Μίνως Βολανάκης, ο Βασίλης Ζιώγας κ.ά. Από το 1948 το πρόγραμμα εμπλουτίστηκε με ξένο δραματολόγιο –κλασσικό και σύγχρονο– ενώ το 1949, η ραδιοφωνική παρουσίαση αρχαίου δράματος εγακαινιάστηκε με τους Πέρσες του Αισχύλου [Aeschylus]


Η μετάδοση έργων από το ελληνικό κρατικό ραδιόφωνο εξακολούθησε για πολλά χρόνια, ενώ ακόμη και σήμερα αναμεταδίδονται σποραδικά παραστάσεις αρχείου. Οι νέες ραδιοφωνικές παραγωγές είναι πια σπάνιες. Ωστόσο, χάρη στις τεχνολογικές εξελίξεις, το είδος εισήλθε διεθνώς σε νέα εποχή: πλέον συνυπάρχει με άλλες, σύγχρονες ακουστικές μορφές θεάτρου, όπως τα αρχεία ήχου podcast και τα δραματοποιημένα ηχητικά βιβλία, εντός της ευρύτερης κατηγορίας της λεγόμενης ηχοδραματουργίας (ηχητική δραματουργία) [Audio Theatre/Audio drama].


Το ραδιοφωνικό θέατρο αποτελεί σημαντική πηγή για την ιστορία του θεάτρου: παρουσίασε έργα που δεν ανέβηκαν στη σκηνή, ανέδειξε πρωτοπαρουσιαζόμενους συγγραφείς και εκοικείωσ το κοινό με την ευρωπαϊκή πρωτοπορία.

Εναλλακτικές Εκδοχές

ραδιοθέατρο
Αγγλικά
radio theatre
Γαλλικά
théâtre radiophonique, le
Γερμανικά
Hörspiel, das
Ιταλικά
teatro radiofonico, il

Σχετικοί όροι

τηλεοπτικό θέατρο, ηχητική τέχνη, σχεδιασμός ήχου, ηθοποιός φωνής, φωνητική υποκριτική, ηχογράφηση, ηχοληψία, ακουστικός περίπατος

Μη προτεινόμενοι όροι

θέατρο στο ραδιόφωνο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ἐγκαινιάζοντας τὴν σειρὰ αὐτὴ τῶν ῥεπορτάζ, ἀπὸ τὴν ὁποία θὰ παρελάσῃ ὅλος ὁ κόσμος τοῦ Ῥαδιοφωνικοῦ μας θεάτρου, ἀρχίζουμε σήμερα μὲ τὸν κορυφαῖο τοῦ Ἐθνικοῦ μας Θεάτρου, τὸν Χριστόφορο Νέζερ. Τὸν ἀκούραστο αὐτὸν μύστη τῆς Ἑλληνικῆς Σκηνῆς καὶ τοῦ Ῥαδιοφώνου»

Ο αρθρογράφος Ν. Φώσκολος εγκαινιάζει στο Ραδιοπρόγραμμα σειρά ρεπορτάζ για τους συντελεστές του ραδιοφωνικού θεάτρου. Πρώτος παρουσιάζεται ο Χριστόφορος Νέζερ, κορυφαίος ηθοποιός του Εθνικού Θεάτρου, τον οποίο το άρθρο χαρακτηρίζει «ακούραστο μύστη» της σκηνής και του ραδιοφώνου. Το απόσπασμα φανερώνει τη στενή σύνδεση της κρατικής σκηνής με το ραδιοφωνικό θέατρο.

Φώσκολος, Ν. (1953, 5–11 Ιουλίου). Θέατρο & μικρόφωνο: Γιὰ νὰ γνωρίσετε αὐτοὺς ποὺ ἀκοῦτε… Χρ. Νέζερ. Ῥαδιοπρόγραμμα, 162, σσ. 5–32. Βλ. σ. 5.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Ματωμένος γάμος [Bodas de sangre] του Federico García Lorca [Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα]

Η Μαργαρίτα Στέφα (1893) του Γρηγορίου Ξενόπουλου σε σκηνοθεσία του Βασίλη Ρίτσου, με τον

Ο ωραίος αδιάφορος [Le Bel Indifférent, 1940], μονόπρακτος μονόλογος που έγραψε ο Jean…

Απόσπασμα από τον Ιούλιο Καίσαρα [Julius Caesar] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ],…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Orson Welles [Όρσον Ουέλλς] σε συνέντευξη Τύπου μετά τη μετάδοση του The War of…

Εξώφυλλο του Ραδιοπρογράμματος, του περιοδικού του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας (Ε.Ι.Ρ.), με τη Νάνα Μούσχουρη…

Ο Ορφέας στον Άδη [Orpheus Descending] του Tennessee Williams [Τεννεσσή Ουίλλιαμς] στην εκπομπή

Οι ηθοποιοί Δημήτρης Χορν, Άννα Κυριακού και Γιάννης Βογιατζής σε ραδιοθάλαμο, σε έργο του

βασική

Benjamin, W. (1977). Theater und Rundfunk: Zur gegenseitigen Kontrolle ihrer Erziehungsarbeit. Στο R. Tiedemann & H. Schweppenhäuser (Επιμ.), Gesammelte Schriften (Τόμ. II.2, σσ. 773–776). Frankfurt am Main: Suhrkamp. (Πρωτότυπη έκδοση 1932)

Crook, T. (1999). Radio drama: Theory and practice. London: Routledge.

Drakakis, J. (Επιμ.). (1981). British radio drama. Cambridge: Cambridge University Press.

Goffman, E. (1980). The radio drama frame. Στο J. Corner & J. Hawthorn (Επιμ.), Communication studies (σσ. 192–206). London: Edward Arnold.

Huwiler, E. (2005). Storytelling by sound: A theoretical frame for radio drama analysis. The Radio Journal: International Studies in Broadcast & Audio Media, 3/1, σσ. 45–59.

Lewis, P. (Επιμ.). (1981). Radio drama. London: Longman.

Pradalié, R. (1960). Ἡ ῥαδιοφωνικὴ τέχνη. Ἀθῆναι: Ε.Ι.Ρ.

Αθανασοπούλου, Ρ. (2010). Το ραδιοφωνικό θέατρο στην Ελλάδα: Αρχή και καθιέρωση (1939–1953). Βέροια: Renavox.

Βερβεροπούλου, Ζ. (1998). Η θεατρική πρόσληψη ως ακρόαση και τηλεθέαση. Θεατρογραφίες, 1, σσ. 52–57.

Καμηλάρη, Ε. (2024). Το θέατρο στο ραδιόφωνο του Ε.Ι.Ρ.: Από το 1953–1967. Αθήνα: Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη.

Κροντηράς, Κ. (1952). Πῶς παίζεται ἕνα σκέτς: Θέατρο καὶ ῥαδιόφωνο. Ῥαδιοπρόγραμμα, 96/4, σ. 28.

Πούχνερ, Β. (1984). Στόχοι και μέθοδοι διερεύνησης του ραδιοφωνικού ακροατηρίου. Στο Ευρωπαϊκή θεατρολογία (σσ. 335–373). Αθήνα: Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.

Ρώμας, Δ. (1991). Ραδιοφωνικό θέατρο: Σκετς (Φ. Κ. Μπουμπουλίδης, Επιμ.). Αθήνα: Πατάκης.

Φώσκολος, Ν. (1953, 5–11 Ιουλίου). Θέατρο & μικρόφωνο: Γιὰ νὰ γνωρίσετε αὐτοὺς ποὺ ἀκοῦτε… Χρ. Νέζερ. Ῥαδιοπρόγραμμα, 162, σσ. 5–32.

Χατζηδάκης, Γ. (Επιμ.). (1989, Οκτώβριος–Δεκέμβριος). Αφιέρωμα: Το θέατρο στο ραδιόφωνο. Θεατρικά γεγονότα και ζητήματα, 1.

συμπληρωματική

Ἀστεριάδης, Γ. (1961). Ἠθογραφικὰ ταξίδια στὴν Ἑλλάδα: Θέατρο. Ὁμιλοῦν οἱ εἰδικοί. Ἀθῆναι: Ε.Ι.Ρ.

Ἔξαρχος, Θ. (1953). Θέατρο & μικρόφωνο: Γιὰ νὰ γνωρίσετε αὐτοὺς ποὺ ἀκοῦτε… Κυβέλη. Ῥαδιοπρόγραμμα, 163, σ. 5.

Κάρτερ, Γ. (2004). Ελληνική ραδιοφωνία και τηλεόραση: Ιστορία και ιστορίες. Αθήνα: Καστανιώτης.

Μαυραζάκης, Γ. (1988). Το θέατρο στο ραδιόφωνο: Μια έρευνα για το πού και πότε και το πώς του θεάτρου στα ερτζιανά κάθε ημέρα, κάθε εβδομάδα. Εκκύκλημα, 19, σσ. 16–17.

Ξεπαπαδάκου, Α. (2008). "What cannot be spoken": Το έργο του Samuel Beckett και η μουσική. Παράβασις, 8, σσ. 215–226.

Χατζηδάκης, Γ. (2017). «Ω, άγιε αιθέρα…»: Ιστορία της ελληνικής ραδιοφωνίας. Αθήνα: Polaris.

Η εγγραφή «Εθνικόν Ίδρυμα Ραδιοφωνίας (1961)» θα ενταχθεί στη συμπληρωματική μόλις διευκρινιστεί ο τίτλος της (ερώτηση 8.4).

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ραδιοφωνικό θέατρο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ραδιοφωνικό-θέατρο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ραδιοφωνικό θέατρο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ραδιοφωνικό-θέατρο.

MLA

«ραδιοφωνικό θέατρο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ραδιοφωνικό-θέατρο.

1388