Thymele Logo
Search

χάπενινγκ [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Υβριδικό επιτελεστικό είδος που άκμασε στη Νέα Υόρκη στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960, στο μεταίχμιο μεταξύ εικαστικών τεχνών και επιτελεστικού γεγονότος. Πρόκειται για εφήμερες δράσεις, διαρκώς μεταβαλλόμενες, χωρίς συμβατική θεατρική δομή ή προκαθορισμένο κείμενο, που συχνά πραγματοποιούνται σε μη θεατρικούς χώρους και βασίζονται στη συμμετοχή του κοινού, στην τυχαιότητα και στον αυτοσχεδιασμό, επιδιώκοντας να καταργήσουν τη διάκριση μεταξύ δημιουργών και κοινού και να μετατρέψουν την καλλιτεχνική εμπειρία σε συλλογικό και απρόβλεπτο συμβάν.

Ανάπτυξη

Τον όρο χάπενινγκ (από το αγγλικό ρήμα to happen: διαδραματίζεται, συμβαίνει) καθιέρωσε ο ζωγράφος και θεωρητικός της τέχνης Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου] στα τέλη της δεκαετίας του 1950 για να περιγράψει μια μορφή επιτελεστικής δράσης που παρουσίαζε σε ειδικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα, όπου συνδυάζονταν εικαστικά στοιχεία, θεατρικές πρακτικές και διάδραση με αντικείμενα και χώρους. Ωστόσο, οι ιστορικές καταβολές του είδους μπορούν να ανιχνευθούν ήδη στον ντανταϊσμό και τον σουρεαλισμό, κινήματα στα οποία η καλλιτεχνική πράξη μεταφερόταν σε αντισυμβατικούς χώρους – όπως καφέ, μπαρ ή δημόσιες τοποθεσίες – και συνδυαζόταν με απαγγελίες ποίησης, αυτοσχεδιασμούς και απρόβλεπτες δράσεις. Παράλληλα, το χάπενινγκ παρουσιάζει στενή συνάφεια με τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό και ιδιαίτερα με τη ζωγραφική δράσης, καθώς και τα δύο μετέθεταν την πρόσληψη της τέχνης από την απλή οπτική παρατήρηση σε μια ενσώματη, πολυαισθητηριακή εμπειρία.


Το χάπενινγκ συνιστά επινοημένη δράση που πραγματοποιείται σε προεπιλεγμένο χώρο, χωρίς να ακολουθεί γραμμική αφήγηση ή να επιδιώκει έναν σαφώς προκαθορισμένο διδακτικό σκοπό. Συνήθως οργανώνεται σε σπονδυλωτά μέρη χωρίς καμία λογική σχέση μεταξύ τους και χωρίς σαφώς οριοθετημένη αρχή, μέση και τέλος, ενώ η εξέλιξή του βασίζεται στον αυτοσχεδιασμό, την τυχαιότητα και το απροσδόκητο. Κεντρικές του επιδιώξεις είναι η ενεργοποίηση και η άμεση εμπλοκή του κοινού, το οποίο λειτουργεί ως συνδημιουργός, καθώς και ο σχολιασμός κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων. Τα χάπενινγκ μπορούν να πραγματοποιηθούν σε ποικίλους χώρους, όπως γκαλερί, θέατρα, βιομηχανικά κτίρια, υπαίθριους χώρους ή ακόμη και ιδιωτικές κατοικίες. Συνενώνουν στοιχεία από το θέατρο, τις εικαστικές τέχνες, τη μουσική, τον χορό και τις καθημερινές δραστηριότητες, ενώ στις τεχνικές του είδους συγκαταλέγονται η χρήση φωτός, ήχου, προβολών, καθώς και νέων ψηφιακών μέσων.


Πρωτεργάτες των χάπενινγκ υπήρξαν ο συνθέτης John Cage [Τζων Κέιτζ] και ο χορογράφος Merce Cunningham [Μερς Κάννινγκχαμ], οι οποίοι συνέβαλαν καθοριστικά στη διεύρυνση των ορίων μεταξύ μουσικής, χορού και εικαστικών τεχνών, καθώς και οι Robert Rauschenberg [Ρόμπερτ Ράουσενμπεργκ] και Yves Klein [Υβ Κλάιν]. Παράλληλα, καλλιτέχνες της διεθνούς ομάδας Φλούξους [Fluxus], όπως ο Joseph Beuys [Γιόζεφ Μπόυς], καθώς και της ιαπωνικής ομάδας Γκουτάι, ανέπτυξαν παρόμοιες πρακτικές, ενώ στον χώρο του θεάτρου ο Tadeusz Kantor [Ταντέους Κάντορ] υπήρξε από τους πρωτοπόρους δημιουργούς χάπενινγκ, τα οποία ενέπνευσαν καταλυτικά και τα σκηνικά του έργα.


Εμβληματικό σημείο αναφοράς στην ιστορία του είδους αποτελεί το έργο του Kaprow 18 χάπενινγκ σε 6 μέρη [18 Happenings in 6 Parts], το οποίο παρουσιάστηκε το 1959 στη Reuben Gallery της Νέας Υόρκης. Ο χώρος χωρίστηκε σε τρία τμήματα, όπου οι επιτελεστές και οι επιτελέστριες εκτελούσαν ταυτόχρονες, συχνά ασύνδετες δράσεις, υποχρεώνοντας το κοινό να μετακινείται συνεχώς από το ένα σημείο στο άλλο, στοιχείο που ανέδειξε τη θραυσματική φύση της εμπειρίας και την υποκειμενικότητα της πρόσληψης. Το έργο αυτό συχνά αναφέρεται ως εναρκτήριο σημείο για την τέχνη της επιτέλεσης.


Στη σύγχρονη γλωσσική χρήση, ο όρος χάπενινγκ απαντά συχνά με τρόπο καταχρηστικό, για να δηλώσει μια προγραμματισμένη έκπληξη, ένα εντυπωσιακό απρόοπτο ή ένα σκηνοθετημένο κοινωνικό επεισόδιο, όπως σε δεξιώσεις ή επιδείξεις μόδας. Η χρήση αυτή απομακρύνεται από το αρχικό, ριζοσπαστικό και πειραματικό καλλιτεχνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε η συγκεκριμένη επιτελεστική πρακτική, η οποία στόχευε κυρίως στη ρήξη με τις καθιερωμένες εμπορικές μορφές τέχνης και στη μετατροπή της καλλιτεχνικής εμπειρίας σε ζωντανό, συλλογικό γεγονός.

Αγγλικά
happening
Γαλλικά
happening, le
Γερμανικά
Happening, das
Ιταλικά
happening, il

Σχετικοί όροι

εγκατάσταση, δραστισμός, σωματική τέχνη, θέατρο των καταπιεσμένων, συμμετοχική τέχνη, τέχνη της συναρμογής, θέατρο ευρεθέντος χώρου

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Οὔτε κωμικό, οὔτε τραγικό, οὔτε ἀφηρημένο, οὔτε εἰκονικό, τὸ Χάπενινγκ ἐπινοεῖ ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τὸν ἑαυτό του, σὲ κάθε εὐκαιρία. Κάθε ἄτομο ποὺ παρευρίσκεται σ' ἕνα χάπενινγκ, συμμετέχει σ' αὐτό. Δὲν ὑπάρχει πιὰ κοινὸ καὶ ἠθοποιοί, ἐπιδειξίες καὶ ἠδονοβλεψίες, ὅλοι μποροῦν ν' ἀλλάξουν κατάσταση κατὰ πῶς θέλουν. [...] Μποροῦμε νὰ ὁρίσουμε τὸ Χάπενινγκ σὰν μιὰ εἰδικὴ “νοοτροπία”. Ξεκόβει ὄχι μονάχα ἀπὸ τὴν ἀντίληψη, ἀλλὰ καὶ ἀπ' τὴν πρακτικὴ τῆς βιομηχανικῆς κουλτούρας. Τὸ χάπενινγκ ἀπαιτεῖ μιὰ ὁλοκληρωτικὴ ἀνανέωση τῆς εὐαισθησίας, μιὰ ἐλευθερωμένη ψυχικὴ κατάσταση.»

Ο καλλιτέχνης Jean-Jacques Lebel [Ζαν-Ζακ Λεμπέλ] ορίζει το χάπενινγκ ως ειδική «νοοτροπία», που καταργεί τη διάκριση ανάμεσα σε κοινό και ηθοποιούς. Κατά τον Lebel, το χάπενινγκ απαιτεί ολοκληρωτική ανανέωση της ευαισθησίας.

Lebel, J.-J. (1974). Χάπενινγκ - ἕνας ὁρισμός. Ὁλοκληρωτικὴ ἀνανέωση τῆς εὐαισθησίας (Κ. Θωμαδάκη, Μετ.). Θέατρο, 40–42, σ. 58. Βλ. σ. 58.

Quote Icon

«Στο 18 Happenings in 6 Parts [18 χάπενινγκ σε 6 μέρη], που πραγματοποιήθηκε στην Γκαλερί Reuben στη Νέα Υόρκη, το κοινό κλήθηκε να συμμετάσχει σε μια σειρά δράσεων. Στους θεατές μοιράστηκαν προγράμματα και τρεις κάρτες στις οποίες δίνονταν οδηγίες για τη συμμετοχή τους, όπως οι εξής: “Η παράσταση χωρίζεται σε έξι μέρη… Κάθε μέρος περιέχει τρία χάπενινγκ που συμβαίνουν ταυτόχρονα. Η αρχή και το τέλος του καθενός θα σηματοδοτηθεί από ένα κουδούνι. Στο τέλος της παράστασης θα ακουστούν δύο χτυπήματα του κουδουνιού... Δεν θα υπάρχει χειροκρότημα μετά από κάθε σετ, αλλά μπορείτε να χειροκροτήσετε μετά το έκτο σετ εάν θέλετε”. Οι θεατές ακολουθούσαν τις οδηγίες μετακινούμενοι ανάμεσα στους τρεις χώρους της γκαλερί, που ήταν διαμορφωμένοι από ημιδιαφανή πλαστικά φύλλα με ζωγραφική και κολάζ από αναφορές στο προηγούμενο έργο του Kaprow, πάνελ με ζωγραφισμένες λέξεις και σειρές πλαστικών φρούτων. [...] Ο Kaprow ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα να συστηματοποιήσει τη συμμετοχή του κοινού και να προσδιορίσει αυτήν τη νέα φόρμα ως κάτι “αυθόρμητο, κάτι που τυχαίνει να συμβαίνει”, δηλώνοντας ότι από την πλευρά του (καλλιτέχνη) αυτές οι δράσεις δεν σημαίνουν τίποτα το τυποποιήσιμο (formulable) [...], καθιστώντας ήδη σαφή την πρόθεση της απόσχισής του από την ιδέα της (παραδοσιακής) φόρμας [...]. Ο αυθορμητισμός, όμως, στην περίπτωση των χάπενινγκ που οργανώνει, θα λέγαμε ότι αναφέρεται στην ενδεχομενικότητα που ενέχουν αυτές οι δράσεις και όχι στην προετοιμασία τους, καθώς για τα 18 χάπενινγκ έγιναν συστηματικές πρόβες, οι περφόρμερ είχαν απομνημονεύσει κινήσεις, ακολουθούσαν χρονικές ακολουθίες από παρτιτούρες και η ακολουθία κάθε κίνησης ήταν προσεκτικά σχεδιασμένη.»

Οι ιστορικοί της τέχνης Ελπίδα Καραμπά και Βάλια Παπαστάμου περιγράφουν τη δομή του 18 Happenings in 6 Parts [18 χάπενινγκ σε 6 μέρη], με τις κάρτες οδηγιών και τη μετακίνηση του κοινού ανάμεσα σε τρεις χώρους. Επισημαίνουν ότι ο αυθορμητισμός του χάπενινγκ αφορούσε την ενδεχομενικότητα της δράσης και όχι την προετοιμασία της, η οποία περιλάμβανε πρόβες και παρτιτούρες.

Καραμπά, Ε., & Παπαστάμου, Β. (2023). Μεταβάσεις: Από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη: Κριτικές θεωρήσεις. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. Βλ. σ. 127.

Quote Icon

«[...] Κι αφού δεν είμαστε ευχαριστημένοι με ό,τι μας προτείνεται μέσω της μπογιάς στις άλλες μας αισθήσεις, θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τα επιμέρους συστατικά (substances) της όρασης, του ήχου, των κινήσεων, των ανθρώπων, των οσμών, της αφής. Πράγματα κάθε είδους θα είναι τα υλικά της νέας τέχνης: μπογιά, καρέκλες, φαγητό, ηλεκτρικές λάμπες και νέον φώτα, καπνός, νερό, παλιές κάλτσες, ένας σκύλος, ταινίες και χίλια άλλα πράγματα που θα ανακαλύψει η παρούσα γενιά καλλιτεχνών. Αυτοί οι τολμηροί δημιουργοί, όχι μόνο θα μας δείξουν, σαν να ήταν η πρώτη φορά, τον κόσμο ο οποίος μας περιτριγύριζε, αλλά τον αγνοούσαμε, μα θα μας φανερώσουν επίσης εντελώς ανήκουστα χάπενινγκ και συμβάντα (events) που θα τα βρουν στον σκουπιδοτενεκέ, στα αρχεία της αστυνομίας, στην αίθουσα αναμονής ξενοδοχείων· που θα τα δουν σε προθήκες καταστημάτων ή και στον δρόμο· που θα τα αισθανθούν στα όνειρα και στα πιο φριχτά ατυχήματα. Η μυρωδιά από λιωμένες φράουλες, ένα γράμμα από κάποιον φίλο ή ένα ράφι όπου πουλιέται απορρυπαντικό (Drano)· τρία χτυπήματα στην εξώπορτα, μια γρατζουνιά, ένας αναστεναγμός ή μια φωνή που αγορεύει για ώρες, ένα εκτυφλωτικό φως που αναβοσβήνει ρυθμικά (staccato), ένα μαύρο καπέλο - όλα αυτά θα αποτελέσουν τα υλικά αυτής της νέας συγκεκριμένης τέχνης (concrete art). Οι νεαροί καλλιτέχνες του σήμερα δεν χρειάζεται πια να λένε, “Είμαι ζωγράφος” ή “Είμαι ποιητής” ή “Είμαι χορευτής”. Είναι απλώς “καλλιτέχνες”. Όλη η ζωή ανοίγεται μπροστά τους. Θα ανακαλύψουν μέσα από πράγματα συνηθισμένα, το νόημα του συνηθισμένου.»

Στο δοκίμιο "The Legacy of Jackson Pollock" [«Η κληρονομιά του Τζάκσον Πόλλοκ»] (1958), ο Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου] προαναγγέλλει μια τέχνη που αξιοποιεί ως υλικά αντικείμενα, ήχους, οσμές και καθημερινά συμβάντα. Ο όρος χάπενινγκ δηλώνει εδώ τα συμβάντα της καθημερινής ζωής που θα αποτελέσουν το υλικό της νέας τέχνης.

Kaprow, A. (2019). Η κληρονομιά του Jackson Pollock (Μ. Χαρβαλιά, Μετ.). Ιστορία της Τέχνης, 8, σσ. 148–155. (Πρωτότυπη έκδοση 1958). Βλ. σσ. 154–155.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Ο Jim Dine [Τζιμ Ντάιν] αναφέρεται στο χάπενινγκ που δημιούργησε με τίτλο The Smiling Workman

Χάπενινγκ του John Cage με τίτλο Water walk σε προβολή του σε τηλεοπτική εκπομπή, Η.Π.Α.,…

Ο Jim Dine αναφέρεται στο χάπενινγκ που δημιούργησε με τίτλο Car Crash, 1-6 Νοεμβρίου 1960,…

Βίντεο για τη σχέση του Tadeusz Kantor με τα χάπενινγκ και την πολιτική τέχνη, με…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Στιγμιότυπο χάπενινγκ του Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου], 18 Happenings in 6 Parts [18…

Στιγμιότυπο χάπενινγκ του Claes Oldenburg [Κλάες Όλντενμπουργκ], Snapshots from the City [Στιγμιότυπα από…

Στιγμιότυπο χάπενινγκ του Allan Kaprow [Άλλαν Κάπροου], Household [Νοικοκυριό], 1964.

Στιγμιότυπο από το The Sea Concert [Θαλασσινό κονσέρτο], μέρος του Panoramic Sea Happening

βασική

Henri, A. (1974). Environments and happenings. London: Thames & Hudson.

Kaprow, A. (1966). Assemblage, environments & happenings. New York: Abrams.

Kaprow, A. (2003). Essays on the blurring of art and life (J. Kelley, Επιμ.). Berkeley: University of California Press.

Kaprow, A. (2007). 18 happenings in 6 parts. Göttingen: Steidl.

Kaprow, A. (2019). Η κληρονομιά του Jackson Pollock (Μ. Χαρβαλιά, Μετ.). Ιστορία της Τέχνης, 8, σσ. 148–155. (Πρωτότυπη έκδοση 1958)

Kirby, M. (1966). Happenings. New York: Dutton & Co.

Kostelanetz, R. (1974). Τὸ θέατρο μικτῶν μέσων ἀπορρίπτει τὴν ἐπεξηγηματικὴ ἀλήθεια (Κ. Θωμαδάκη, Μετ.). Θέατρο, 40–42, σσ. 56–58.

Lebel, J.-J. (1974). Χάπενινγκ - ἕνας ὁρισμός. Ὁλοκληρωτικὴ ἀνανέωση τῆς εὐαισθησίας (Κ. Θωμαδάκη, Μετ.). Θέατρο, 40–42, σ. 58.

Sontag, S. (2001). Against interpretation and other essays. New York: Picador.

Vostell, W. (1974). Vostell: Environnements/happenings 1958–1974. Paris: Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris.

Wardrip-Fruin, N., & Montfort, N. (2003). The new media reader. Cambridge, MA: MIT Press.

συμπληρωματική

Dempsey, A. (2002). Styles, schools and movements: An encyclopaedic guide to modern art. London: Thames & Hudson.

Hopkins, D. (2000). After modern art: 1945–2000. Oxford: Oxford University Press.

Kobialka, M. (2009). Further on, nothing: Tadeusz Kantor's theatre. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Martel, R. (2001). Art action: 1958–1998: Happening, fluxus, intermédia, zaj, art corporel/body art, poésie action/action poetry, actionnisme viennois, viennese actionism, performance, art acción, sztuka performance, performans, akció művészet. Québec: Éditions Intervention.

Αυγητίδου, Α. (2023). Εισαγωγή στην πράξη της περφόρμανς στις εικαστικές τέχνες. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. doi.org...

Δασκαλοθανάσης, Ν. (2021). Ιστορία της τέχνης 1945–1975: Από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη: Ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική. Αθήνα: Futura.

Καραμπά, Ε., & Παπαστάμου, Β. (2023). Μεταβάσεις: Από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη: Κριτικές θεωρήσεις. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. χάπενινγκ. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χάπενινγκ

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «χάπενινγκ». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χάπενινγκ.

MLA

«χάπενινγκ». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χάπενινγκ.

1388