βιολογικό φύλο [ουσ. ουδ.]

Στις περισσότερες κοινωνίες ο βασικός διαχωρισμός του βιολογικού φύλου γίνεται σε ανδρικό και γυναικείο, ένα δίπολο το οποίο συνδέεται με συγκεκριμένες, κατά τόπους και εποχές, αντιλήψεις περί της αρρενωπότητας [masculinity] ή/και της θηλυκότητας [feminity]. Ωστόσο, το βιολογικό φύλο [sex] δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με το κοινωνικό φύλο ή γένος [gender], το οποίο αποτελεί το σύνολο των κοινωνικά, πολιτισμικά και σεξουαλικά προσδιορισμένων χαρακτηριστικών και ρόλων που συνδέονται με το ένα ή το άλλο βιολογικό φύλο. Αντίστοιχα, το βιολογικό ή/και το κοινωνικό φύλο δεν ταυτίζονται με την ταυτότητα φύλου ή έμφυλη ταυτότητα ή ταυτότητα γένους [gender identity], που είναι η (ταυτο- ή αντι-) αντίληψη ενός ανθρώπου για το βιολογικό ή/και κοινωνικό φύλο του και ο τρόπος έμφυλου αυτοπροσδιορισμού του εντός ή εκτός του διπόλου άρρεν/θήλυ (ρευστή έμφυλη ταυτότητα, απουσία ή άρνηση έμφυλης ταυτότητας, συνδυασμός έμφυλων ταυτοτήτων κ.ά.), όπως επίσης δεν ταυτίζονται ούτε με την έκφραση φύλου [gender expression], που περιλαμβάνει όλες τις συμπεριφορές και τα χαρακτηριστικά μέσω των οποίων το άτομο βιώνει και εκφράζει ιδιωτικώς ή/και δημοσίως το φύλο του, αλλά ούτε και με τις ερωτικές προτιμήσεις και τον σεξουαλικό προσανατολισμό [sexuality] ενός ατόμου.

Το βιολογικό φύλο συνδέθηκε με τις παραστατικές τέχνες ήδη από τις αρχέγονες, προϊστορικές καταβολές τους, όπως τεκμηριώνεται από τον υπερτονισμό των έμφυλων χαρακτηριστικών (φαλλός, γένια, οπίσθια, μαστοί, αιδοίο), ως συστατικό της μεταμφίεσης κατά τις πρωτόγονες επιτελεστικές πράξεις και τελετουργίες –στοιχείο το οποίο επιβιώνει μέχρι και σήμερα στα λαϊκά δρώμενα, όπως λόγου χάρη τα δρώμενα των απόκρεω. Οι κοινωνικές, πολιτιστικές και πολιτικές συμβάσεις που απαγόρευσαν επί αιώνες τη συμμετοχή των γυναικών στις παραστατικές τέχνες τροφοδότησαν την αναντιστοιχία μεταξύ του πραγματικού ανδρικού φύλου των ερμηνευτών και του μυθοπλαστικού φύλου των γυναικείων ρόλων, αρχίζοντας από το αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό θέατρο και φτάνοντας μέχρι την όψιμη Αναγέννηση και το πρώιμο μπαρόκ, μέχρις ότου, στα μέσα του 16ου αιώνα, η ανδροκρατούμενη αυτή παράδοση καταλύεται από δύο νέα ιταλικά παραστατικά είδη, τα οποία εγκαινιάζουν τη γυναικεία παρουσία στην επαγγελματική σκηνή: την κομμέντια ντελλ άρτε [commedia dell’arte] και το λυρικό θέατρο, τότε δράμα προς μελοποίηση [dramma per musica] και στη συνέχεια όπερα [opera].

Η Margaret Mead [Μάργκαρετ Μηντ] πραγματεύτηκε το ερώτημα, εάν το βιολογικό φύλο αποτελεί την μοναδική αιτία για τις έμφυλες κοινωνικές ανισότητες, πεποίθηση που ίσχυε έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η Mead προσπάθησε να ερμηνεύσει την ποικιλία και διαφορετικότητα των ορισμών σχετικά με το ανδρικό και το γυναικείο φύλο που απαντώνται σε πολλούς πολιτισμούς. Κατά Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ], το βιολογικό φύλο αποτελεί κανόνα μόνο και μόνο επειδή θεμελιώθηκε ως τέτοιος και επιβλήθηκε με βίαιο τρόπο, προκειμένου να ενισχυθεί η πεποίθηση περί υποχρεωτικής ετεροφυλοφιλίας. Η Patricia J. Turner [Πατρίτσια Τζ. Τέρνερ], μελετώντας τους όρους «βιολογικό» και «κοινωνικό» φύλο, ανέφερε πως το βιολογικό φύλο καθορίζεται με βάση τα χρωμοσώματα Χ και Υ και είναι διακριτό ήδη από τη γέννηση με βάση τα εξωτερικά γεννητικά όργανα.

Σε παράλληλη πορεία και συνήθως σε ώσμωση με τις εξελίξεις στον χώρο της θεωρίας και της φιλοσοφίας στις θεατρικές και παραστασιακές σπουδές, από τη δεκαετία του '60 και εξής, όχι μόνο αναπροσανατολίζονται και αναδιοργανώνονται οι θεατρικοί και δραματικοί «κανόνες» ώστε να συμπεριλάβουν έργα και παραστάσεις από μέχρι τούδε «μειονότητες» (όπως ήταν για αιώνες οι γυναίκες δημιουργοί), αλλά και πολλές παραστάσεις και επιτελεστικές δράσεις επικεντρώνονται σε θέματα φύλου, εξετάζουν τις σχέσεις βιολογικού φύλου και κοινωνικού φύλου, αξιοποιούν τη δια-φυλική διανομή για μια καίρια κριτική των έμφυλων ρόλων στο οικογενειακό, επαγγελματικό και κοινωνικό πλαίσιο, αμφισβητούν αυτή καθαυτή την έννοια του φύλου ως βάση συγκρότησης της πολυδιάστατης ανθρώπινης ταυτότητας.

Το στοιχείο της έμφυλης ρευστότητας δεσπόζει στην όπερα από τη γέννησή της έως σήμερα, λαμβάνοντας ποικίλες μορφές και εκφράσεις ανά τις εποχές. Αναφέρονται ενδεικτικά οι συντεθειμένοι ειδικά για τους καστράτους ρόλοι, οι οποίοι συνδύαζαν τη γυναικείας τονικότητας φωνή του κόντρα τενόρου με τα έντονα αρρενωπά χαρακτηριστικά ενός ήρωα (π.χ. του Αννίβα), καθώς και στοιχεία όπως η έμφυλη μεταμφίεση και παρενδυσία [en travesti], αλλά και μία πληθώρα πανσεξουαλικών, αμφισεξουαλικών και ασεξουαλικών ρόλων που άλλοτε ερμηνεύονται από ανδρικές και άλλοτε από γυναικείες φωνές. Σήμερα δεν είναι πλέον σπάνιο ανδρικοί ρόλοι να ανατίθενται σε γυναίκες και γυναικείοι σε άνδρες (δια-φυλική διανομή), ενώ το κουήρ στοιχείο ευδοκιμεί στον χώρο του λυρικού θεάτρου μετερχόμενο πολλές διαφορετικές εκφάνσεις (π.χ. μη δυικές αναγνώσεις των ηρώων και των σχέσεων, υπερτονισμός του LGBTQ+ στοιχείου και των αναπαραστάσεών του), όσο και ως αυτόνομο είδος (κουήρ όπερα).

Στο πεδίο της τέχνης του χορού, πραγματεύσεις του βιολογικού –όσο και του κοινωνικού– φύλου εμφανίζονται τόσο σε παραδοσιακές και κλασικές φόρμες, όσο και στον σύγχρονο χορό. Για παράδειγμα, μία εκδοχή του ινδικού κλασικού χορού Οντίσι ή Ορίσι [Odissi ή Orissi], χορεύεται από νεαρά αγόρια, τα Γκοτιπούα [Gotipua] που ερμηνεύουν γυναικείους ρόλους –με αντίστοιχη αμφίεση, κόμμωση και μακιγιάρισμα. Στο μπαλέτο, όπου τόσο η τεχνική και η εκπαίδευση, όσο και οι ρόλοι είναι αυστηρά διαχωρισμένοι με βάση τον (βιολογικό) έμφυλο δυϊσμό, ομάδες όπως τα Les Ballets Trockadero de Monte Carlo [Μπαλέτα του Τροκαντερό] ή το νεότερο Ballet22, αμφισβητούν τα έμφυλα στεγανά, ενώ παραστάσεις όπως η Λίμνη των κύκνων του Sir Matthew Bourne [Σερ Μάθιου Μπορν] παρουσιάζουν εναλλακτικές αφηγήσεις έργων του κλασικού ρεπερτορίου, που στηρίζονται στην ανασκευή των βιολογικών φύλων.