ιμπρεσιονισμός [ουσ. αρσ.]

Ο ιμπρεσιονισμός αναδύθηκε στο Παρίσι κατά τις δεκαετίες 1860-1870 ως αντίδραση στην ακαδημαϊκή ζωγραφική και τον ρεαλισμό. Ο όρος προήλθε από τον πίνακα Impression, Soleil Levant [Εντύπωση, Ανατέλλων Ήλιος] (1872) του Claude Monet [Κλωντ Μονέ] και χρησιμοποιήθηκε ειρωνικά, για πρώτη φορά, από τον κριτικό τέχνης Louis Leroy [Λουί Λερουά], σε κριτική εναντίον της ομάδας καλλιτεχνών που εξέθεταν τα έργα τους εκτός του επίσημου Salon des Beaux-Arts. Οι ιμπρεσιονιστές υιοθέτησαν την ονομασία, καθώς αυτή εξέφραζε ακριβώς την πρόθεσή τους: την αποτύπωση της άμεσης εμπειρίας, της στιγμιαίας «εντύπωσης». Εγκαταλείποντας τα ατελιέ, ζωγράφισαν στην ύπαιθρο [en plein air], επικεντρώθηκαν σε καθημερινά θέματα, σκηνές αστικής ζωής και τοπία, χρησιμοποιώντας ανοικτά χρώματα, γρήγορες και ευδιάκριτες πινελιές, αποφεύγοντας το μαύρο και τις απόλυτες γραμμές. Η απόδοση του μεταβαλλόμενου φωτός υπερείχε κάθε αφηγηματικής ή αναπαραστατικής πρόθεσης. Ζωγράφοι όπως οι Pierre-Auguste Renoir [Πιερ-Ωγκύστ Ρενουάρ], Edgar Degas [Εντγκάρ Ντεγκά] και Camille Pissarro [Καμίλ Πισσαρό] τροφοδότησαν μεταγενέστερα κινήματα: τον νεοϊμπρεσιονισμό και την τεχνική της στιγματογραφίας [pointillisme] του Georges Seurat [Ζωρζ Σερά], τον μεταϊμπρεσιονισμό των Paul Cézanne [Πωλ Σεζάν], Paul Gauguin [Πωλ Γκωγκέν] και Vincent van Gogh [Βίνσεντ βαν Γκογκ], καθώς και τον εξπρεσιονισμό.

Ο ιμπρεσιονισμός διαφοροποιήθηκε σαφώς τόσο από τον συμβολισμό όσο και από τον αισθητισμό, αισθητικά ρεύματα με τα οποία συχνά συγχέεται λόγω χρονικής συνάφειας. Σε αντίθεση με τον συμβολισμό, ο οποίος αναζήτησε μεταφυσικές αλήθειες μέσω υποβολής και υπαινιγμού και τον αισθητισμό, ο οποίος λάτρεψε τη μορφική τελειότητα ως αυτοσκοπό, ο ιμπρεσιονισμός παρέμεινε προσηλωμένος στην αισθητηριακή εμπειρία του φυσικού κόσμου, χωρίς μεταφυσικές ή ηθικές φιλοδοξίες.

Στη μουσική, ο ιμπρεσιονισμός άσκησε τη μεγαλύτερη επίδρασή του εκτός των εικαστικών τεχνών. Ο Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ] θεωρείται ο κύριος εκπρόσωπος της ιμπρεσιονιστικής μουσικής, αν και ο ίδιος αρνήθηκε τον χαρακτηρισμό, θεωρώντας τον υπερβολικά δεσμευτικό. Σε επιστολή του προς τον συνθέτη Paul Dukas [Πωλ Ντυκά] (1901), ο Debussy δήλωσε ότι σκοπός της μουσικής δεν είναι να κάνει κάποιον να σκέφτεται, αλλά να τον αναγκάζει να ακούει. Μαζί με τον Maurice Ravel [Μωρίς Ραβέλ], χρησιμοποίησαν ασυνήθιστες κλίμακες (πεντατονική, ολοτονική), ατμοσφαιρικές αρμονίες και ρευστές μελωδικές γραμμές. Η μοναδική ολοκληρωμένη όπερα του Debussy, Pelléas et Mélisande [Πελλέας και Μελισάνθη] (1902), βασισμένη στο ομώνυμο δράμα του συμβολιστή Maurice Maeterlinck [Μωρίς Μαίτερλινκ], αποτέλεσε σημείο σύγκλισης: ιμπρεσιονιστική ως προς τον μουσικό χειρισμό, συμβολιστική ως προς το λιμπρέτο. Ο ιμπρεσιονισμός εκφράστηκε στη μουσική και μέσω παραγωγών των Ρωσικών Μπαλέτων [Ballets Russes]: στο Prélude à l'après-midi d'un faune [Πρελούδιο στο απομεσήμερο ενός φαύνου] (1912, μουσ. Debussy, χορ. Βάτσλαφ Νιζίνσκι [Vaslav Nijinsky]) η ιμπρεσιονιστική μουσική γλώσσα, με τη χαρακτηριστική θερινή ραστώνη και τις ατμοσφαιρικές αρμονικές διαβαθμίσεις, συνυπήρξε με χορογραφικά στοιχεία συμβολιστικής και αισθητιστικής προέλευσης.

Στο θέατρο, ο ιμπρεσιονισμός δεν αναπτύχθηκε ως αυτόνομο ρεύμα αλλά επηρέασε επιμέρους πτυχές της σκηνικής πρακτικής: την ανάδειξη της ατμόσφαιρας αντί λογικής πλοκής, την αφαιρετική σκηνογραφία που αντικατόπτριζε ψυχικές καταστάσεις, καθώς και την εκτεταμένη χρήση φωτισμού, όπου φως και σκιά λειτουργούσαν ως φορείς συναισθηματικών εντάσεων. Στον χορό, ο ιμπρεσιονισμός εκφράστηκε μέσω αφαιρετικών κινήσεων και της αντίληψης του σώματος ως «χορού του φωτός», με χαρακτηριστικό παράδειγμα το έργο της Isadora Duncan [Ισιδώρα Ντάνκαν], η οποία αναζήτησε τη φυσική, αυθόρμητη κίνηση ως αισθητηριακή απόκριση στη μουσική και το φυσικό φως.