Thymele Logo
Search

σάτιρα [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 5
Videos Icon 2
[1]

Ορισμός

Είδος των τεχνών του λόγου ή των παραστατικών ή των εικαστικών τεχνών που συνίσταται στη χιουμοριστική, υπαινικτική και ειρωνική έως σκωπτική, γελοιογραφική και σαρκαστική παρουσίαση προσώπων, γεγονότων, καταστάσεων της πολιτικής, κοινωνικής και ευρύτερης δημόσιας σφαίρας, με στόχο την κριτική θεώρησή τους, και κατ' επέκταση έργο που συγκεντρώνει τα ως άνω χαρακτηριστικά.

Ανάπτυξη

H σάτιρα, η οποία ανιχνεύεται ήδη σε κείμενα της αρχαίας Αιγύπτου και της αρχαίας Κίνας, αποτελεί εμφανή λογοτεχνικό τρόπο και ιδεολογικό μέσο της αρχαίας αττικής «πολιτικής» κωμωδίας. Συνέχισε, ανά τους αιώνες και τους τόπους, να διατρέχει την ιστορία της λογοτεχνίας, του θεάτρου και εν γένει των παραστατικών τεχνών είτε ως επιμέρους συστατικό είτε ως αυτόνομο λογοτεχνικό είδος από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα και εξής (Quintus Horatius Flaccus [Κόιντος Οράτιος Φλάκκος], Decimus Iunius Iuvenalis‎‎ [Δέκιμος Ιούνιος Γιουβενάλης], Μένιππος [Menippus], Λουκιανός ο Σαμοσατεύς [Lucian of Samosata, Gaius Petronius [Γάιος Πετρώνιος] και πολλοί άλλοι στη συνέχεια).


Η σάτιρα (με τις αντίστοιχες μεταγραφές της στις ευρωπαϊκές γλώσσες) προέρχεται απώτερα ετυμολογικά από τη λατινική λέξη «satura» ή «σάτιρα». Ως εκ τούτου, η σάτιρα δεν πρέπει να συγχέεται με (και να γράφεται όπως) το αρχαιοελληνικό σατυρικό δράμα (< «σάτυρος», λέξη αβέβαιης ετυμολογικής προέλευσης).


Η σάτιρα συνίσταται στη χρήση του χιούμορ, του υπαινιγμού, της ειρωνείας, του σκώμματος, της γελοιογράφησης, του σαρκασμού, της υπερβολής, της υποβάθμισης και άλλων υφολογικών μέσων υπονόμευσης του αντικειμένου αναφοράς, προκειμένου να εκθέσει και να ασκήσει κριτική σε ελλείψεις και παθογένειες, που σχετίζονται με συγκεκριμένα πρόσωπα, γεγονότα και γενικότερα φαινόμενα της δημόσιας σφαίρας. Λόγω της κοινωνιοκριτικής της λειτουργίας, η σάτιρα αποτέλεσε μέσο άσκησης κριτικής σε πολιτικά καθεστώτα αλλά και στόχο απαγόρευσης από αυταρχικά καθεστώτα.


Διαφορετικά από την παρωδία, η οποία προϋποθέτει ένα ευδιάκριτο λογοτεχνικό, καλλιτεχνικό ή και ευρύτερο πολιτιστικό «υπο-κείμενο» και μπορεί να έχει μόνο μορφολογικό χαρακτήρα ή/και μόνο διακωμωδητική στόχευση, η σάτιρα έχει σοβαρή κοινωνιοκριτική πρόθεση έως αναμορφωτική/ηθικοπλαστική λειτουργία, παρά το γεγονός ότι συχνά ενσωματώνει επίσης κωμικές λεκτικές ή/και οπτικές τεχνικές (μπουρλέσκο, γκροτέσκο, καρικατούρα, κ.ά.), προκειμένου να εκθέσει τον επίμαχο στόχο της. Έτσι, οι όροι και τα είδη της σάτιρας και της παρωδίας διαχρονικά διαπλέκονται. Αντίστοιχα, όπως και η παρωδία, έτσι και η σάτιρα ενσωματώνεται σε διαφορετικά είδη λόγου και καλλιτεχνικής έκφρασης, όπως ποίηση, πεζογραφία, δραματουργία, τέχνη της επιτέλεσης, μουσική, χορός, τραγούδι, όπερα, καμπαρέ, επιθεώρηση, επιθεώρηση πίστας, ντραγκ σόου, στάντ-απ, εικαστικές τέχνες, κινηματογράφος, κόμικς, ενώ μεγάλη διάδοση έχει επίσης σε παραθεατρικά είδη και στη λαϊκή κουλτούρα (καρναβαλικά δρώμενα, πανηγύρια, και άλλες λαϊκές διασκεδάσεις).

Αγγλικά
satire
Γαλλικά
satire, la
Γερμανικά
Satire, die
Ιταλικά
satira, la

Σχετικοί όροι

παρωδία, παρωδιακός, ή, ό, μπουρλέσκο, επιθεώρηση, κωμωδία, καρικατούρα, γκροτέσκο

Μη προτεινόμενοι όροι

σάτυρα

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Η παλιότερη συνήθεια της μεταμφίεσης σε πρόσωπα που ασκούσαν εξουσία (κληρικούς, δικαστές, κ.λπ.) [...] περιορίστηκε: η νέα εξουσία του εθνικού κράτους αντιμετώπισε λιγότερο ανεκτικά την καρναβαλική σάτιρά της και απαγόρευσε στους μεταμφιεσμένους να "φέρουν σημείον ή ένδυμα δημοσίου υπαλλήλου ή τοιούτον εκκλησιαστικόν". »

Αστυνομική διαταγή, 10.02.1853 «περί των μεταμφιεζομένων ανά τας αποκρέω», εκδοθείσα από την Διεύθυνση της Διοικητικής Αστυνομίας Αθηνών και Πειραιώς.

Ποταμιάνος, Ν. (2020). Της αναιδείας θεάματα. Κοινωνική ιστορία της Αποκριάς στην Αθήνα, 1800-1940. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σσ. 78-79.

Quote Icon

«Το 1987 έκανα με τον Λάκη Λαζόπουλο το Τι είδε ο Γιαπωνέζος, γραμμένο από τον ίδιο, στο καλοκαιρινό θέατρο "Αθήναιον", με σκηνοθέτη τον Ανδρέα Βουτσινά. Ο Λαζόπουλος έγραφε και έλεγε με το στόμα τα "λαζοπουλέικα", που μέχρι σήμερα δεν τα έχει κόψει ακόμα, και μεταξύ άλλων έβριζε τον Χρήστο Σαρτζετάκη, που ήταν τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ώσπου μια Παρασκευή βράδυ ήρθαν, πήραν τον Λαζόπουλο και πάνε. Το θέατρο θα 'κλεινε. Καταστροφή! [...] Τον πήγαν στο αυτόφωρο και την επομένη, Σάββατο, θα γινόταν δικαστήριο και τίποτα, κατά τη γνώμη των νομικών και της κοινής λογικής, δεν θα μπορούσε να τον σώσει. Τότε πήρα τηλέφωνο τον Γεώργιο Β. Μαγκάκη, συνταγματολόγο και σπουδαίο νομικό, τού είπα τι είχε γίνει και ότι την επομένη το πρωί γινόταν δικαστήριο. "Δεν βλέπω φως", μού είπε. "Ωστόσο, βρες κάποια μεγάλη προσωπικότητα να 'ρθει και να καταθέσει ότι αυτό ήταν σάτιρα και ότι δεν πρέπει να φιμώνουν τη σάτιρα [...]."

[...] Στην Ευελπίδων, από πολύ πρωί, ο κόσμος άρχισε να μαζεύεται. [...] Είχαν πάει πολλοί για να τον υπερασπιστούν, έτσι από μόνοι τους, ακάλεστοι. Μεταξύ αυτών ήταν και η σπουδαία δημοσιογράφος Μαρία Ρεζάν. Η δίκη άρχισε. Ο Λαζόπουλος στο εδώλιο φοβισμένος. Ξαφνικά μπαίνει η Αλίκη Βουγιουκλάκη με τη γυναίκα μου. Σούσουρο. Ο Λαζόπουλος και ο κόσμος τα ΄χουν χαμένα. Δεν ξέρουν γιατί η Αλίκη είναι εκεί. [...] Υπέροχη και χαρισματική, καταθέτει και είναι καταπέλτης. "Εμένα είναι εχθρός μου", είπε, "είναι γνωστό σε όλους σας το πόσο άσχημα μ' έχει βρίσει, και δεν ήρθα εδώ να υπερασπιστώ αυτόν, αλλά τη σάτιρα". Είπε, είπε, είπε... και τι δεν είπε! Ο Λαζόπουλος τα 'χει χάσει, είναι συγκινημένος πολύ, κι όταν αθωώθηκε έπαθε σοκ! [...] Από εκείνη τη στιγμή [...] έβαλε κι έχει ακόμα μέχρι σήμερα στην καρδιά του την Αλίκη και πιστεύω ότι δεν θα τη βγάλει ποτέ πια.»

Σπαρταριστό δικαστικό επεισόδιο με πρωταγωνιστές την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Λάκη Λαζόπουλο και επίκεντρο τη σάτιρα, όπως το παραδίδει ο θεατρικός επιχειρηματίας Γιώργος Λεμπέσης.

Λεμπέσης, Γ. (2008). Από απόσταση αναπνοής. Το θέατρο και οι άνθρωποί του όπως τα έζησα. Αθήνα: Α.Α. Λιβάνη, σσ. 117-119.

Quote Icon

«Σε συνθήκες όπου δεν είναι βέβαιο εάν γίνονταν δημόσιες θεατρικές παραστάσεις, το έργο του Γ.Ν. Σούτσου μάλλον δεν προοριζόταν για τη σκηνή, αλλά ήταν δύσκολο επίσης να φτάσει στο τυπογραφείο: Η καταλυτική προσωπική σάτιρα, η τολμηρή γλώσσα, η αθυροστομία, η ελευθεριότητα που αγγίζει κάποια στιγμή το άσεμνο, και κυρίως οι αναφορές στις σχέσεις με την οθωμανική διοίκηση και τη διαφθορά των αξιωματούχων, όλα αυτά μάλλον απέκλειαν τη δυνατότητα έκδοσης.»

Αλεξανδροβόδας, ο ασυνείδητος: η πιο γνωστή φαναριώτικη σάτιρα, συντεθείσα το 1785 από τον Γεώργιο Ν. Σούτσο, τον επιλεγόμενο Δραγουμανάκη.

Σπάθης, Δ. (1995). Εισαγωγή. Στο Γεώργιος Ν. Σούτσος, Αλεξανδροβόδας ο ασυνείδητος. Αθήνα: Κέδρος, κβ΄

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Τζίμης Πανούσης, Νεοέλληνας. Από το άλμπουμ Vivere Pericolosamente, Warner, 1993.

Σπάνιο απόσπασμα από την παράσταση Το Μεγάλο μας τσίρκο, του Ιάκωβου Καμπανέλλη, που ανέβασαν…

Τρέιλερ από την παράσταση του έργου Ο κατά φαντασίαν ασθενής [Le malade Imaginaire] του Molière…

Trailer της παράστασης του έργου Η Άνοδος του Αρτούρο Ούι του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ]

Απόσπασμα από την κωμική όπερα Υπομονή [Patience] των Arthur Sullivan [Άρθουρ Σάλιβαν] (σύνθεση) και William…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Αφίσα για τη θεατρική σάτιρα Ο Μάγος του Οζ [The Wizard of Oz] (Boston Theatre,…

На зеркало неча пенять, коли рожа крива: Μην τα βάζεις με τον καθρέφτη αν είναι…

βασική

Elliot, R. (1960). The Power of Satire: Magic, Ritual, Art. Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Frye, N. (1957). The Anatomy of Criticism. Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Griffin, D. (1994). Satire: A Critical Reintroduction. Lexington, KY: University Press of Kentucky.

Highet, G. (1962). Anatomy of Satire. Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Knight, Ch. A. (1992). Satire, Speech, and Genre. Comparative Literature 44(1), 22–41.

Paulson, R. (Ed.) (1971). Satire: Modern Essays in Criticism. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice Hall Inc.

Κωστίου, Κ. (2005). Εισαγωγή στην ποιητική της ανατροπής. Σάτιρα-Ειρωνεία-Παρωδία-Χιούμορ. Αθήνα: Νεφέλη (β΄ έκδ. αναθ.).

συμπληρωματική

Badelon, F. (1999). Entre Satire et Humour, Shaftesbury et Le Théâtre Élisabéthain. Revue de Métaphysique et de Morale 2, 161–72.

Day, A. (2011). Satire and Dissent: Interventions in Contemporary Political Debate. Bloomington, Indiana: Indiana University Press.

Eustis, A. (1973). The Nature of Molière’s Satire. Romance Notes, 15, 5–14.

Finke, L. A. (1984). The Satire of Women Writers in The Female Wits. Restoration: Studies in English Literary Culture, 1660-1700 8(2), 64–71.

Freudenburg, K. (1993). The Walking Muse: Horace on the Theory of Satire. Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Gérin, A. (2018). Devastation and Laughter: Satire, Power, and Culture in the Early Soviet State (1920s–1930s). Toronto: University of Toronto Press.

Gray, J., et al. (Eds) (2009). Satire TV: Politics and Comedy in the Post-Network Era. New York: NYU Press.

Halliwell, St. (1984). Aristophanic Satire. The Yearbook of English Studies, 14, 6–20.

Hernández, G. E. (1991). Chicano Satire: A Study in Literary Culture. Austin: University of Texas Press.

Jossa, St. & A. Moroncini (2017). Comedy, Satire, Paradox, and the Plurality of Discourses in ‘Cinquecento’ Italy: Introduction. Renaissance and Reformation / Renaissance et Réforme, 40(1), 5–12.

Kasparek, J. L. (1977). Molière’s Tartuffe and the Traditions of Roman Satire. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press.

Keane, C. C. (2003). Theatre, Spectacle, and the Satirist in Juvenal. Phoenix, 57 (3/4), 257–75.

Leuchtenmüller, Th. (2000). Vom Modernen Theater Der Dissonanz: Satire in Experimentellen Amerikanischen Dramen Der Sechziger Jahre. Amerikastudien / American Studies, 45(2), 175–84.

Mauron, Ch. (1964). Psychocritique du Genre comique. Paris: Librairie José Corti.

Morgan, D. F. (2020). Laughing to Keep from Dying: African American Satire in the Twenty-First Century. Champaign, IL: University of Illinois Press.

Poulios, Α., Iliadis Α., Seiragakis Μ., 2022. Greek theatrical satirical songs as indices of resistance. In Music and Resistance in the 20th-Century (Contreras, I. & Martín-Nieva, H., Eds.) (pp. 259-273). Turnhout: Brepols.

Raymond, R. C. (2024). Satire, Comedy and Tragedy: Sterne’s “Handles" to Tristram Shandy. London - New York - Melbourne - Delhi: Anthem Press.

Sciama, L. D. (Ed.) (2018). Humour, Comedy and Laughter: Obscenities, Paradoxes, Insights and the Renewal of Life. vol. 8. New York - Oxford: Berghahn Books.

Vickers, M. (1997). Pericles on Stage: Political Comedy in Aristophanes’ Early Plays. Austin: University of Texas Press.

Διαμαντάκου, Κ. (2007). Η επιβίωση της παρ(ατραγ)ωδίας από την αρχαία στη νέα ελληνική δραματουργία. Στο Περί τραγωδίας και τρυγωδίας (σs. 437–552). Αθήνα: Παπαζήσης.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). σάτιρα. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σάτιρα

Chicago

"σάτιρα." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/σάτιρα.

1741