Thymele Logo
Search

ρωσικός φορμαλισμός [ουσ. αρσ., επίθετο]

Articles Icon 1
Videos Icon 3
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Θεωρητικό κίνημα που αναπτύχθηκε στη Ρωσία και την πρώιμη Σοβιετική Ένωση κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, επικεντρωμένη στη συστηματική, επιστημονική μελέτη της λογοτεχνικότητας [литературность] και των μορφικών μηχανισμών του καλλιτεχνικού έργου, με ουσιώδη απόηχο στη θεωρία και την πρακτική των παραστατικών τεχνών.

Ανάπτυξη

Ο ρωσικός φορμαλισμός αναπτύχθηκε ως αντίδραση σε προγενέστερες προσεγγίσεις των λογοτεχνικών έργων, οι οποίες επικεντρώνονταν αποκλειστικά στο περιεχόμενο ή σε νοήματα εξαρτημένα από εξωλογοτεχνικούς παράγοντες (ψυχο-βιογραφία του συγγραφέα / της συγγραφέως, προσωπικότητα, ιστορικό πλαίσιο, κοινωνικές αξίες, αναπαριστώμενη πραγματικότητα). Βασική επιδίωξη των φορμαλιστών / φορμαλιστριών ήταν να θεμελιώσουν την επιστημονική μελέτη της λογοτεχνίας βάσει της διερεύνησης των μορφικών σχημάτων και συστατικών στοιχείων του λογοτεχνικού έργου. Οι φορμαλιστές / φορμαλίστριες διέκριναν τη λογοτεχνική ή ποιητική χρήση της γλώσσας από την καθημερινή, πρακτική χρήση της. Αντικείμενο μελέτης αποτελούσε η λογοτεχνικότητα του κειμένου: η γλωσσική, μετρική και ρυθμική συγκρότηση, τα εκφραστικά μέσα, η ρητορική οργάνωση και η εικονοποιία.


Οι απαρχές του ρωσικού φορμαλισμού εντοπίζονται στον Γλωσσολογικό Κύκλο της Μόσχας (1915–περ. 1924), κεντρική φυσιογνωμία του οποίου υπήρξε ο νεαρός τότε και μετέπειτα εξέχων γλωσσολόγος και θεωρητικός της λογοτεχνίας Ρόμαν Γιάκομπσον [Roman Jakobson], καθώς και στην Εταιρεία για τη Μελέτη της Ποιητικής Γλώσσας (ΟΠΟΪΑΖ [OPOJAZ]), την οποία ίδρυσε το 1916 στην Πετρούπολη ο Βίκτορ Σκλόφσκι [Viktor Shklovsky]. Άλλοι σημαντικοί εκπρόσωποι υπήρξαν ο Μπόρις Αϊχενμπάουμ [Boris Eichenbaum] και ο Βλάντιμιρ Προπ [Vladimir Propp], ενώ ο Μιχαήλ Μπαχτίν [Mikhail Bakhtin] ανέπτυξε κριτικό διάλογο με τον φορμαλισμό, αναζητώντας μια σύνθεση μεταξύ φορμαλιστικής ανάλυσης και κοινωνιολογικής προσέγγισης της λογοτεχνίας. Ο Σκλόφσκι εισήγαγε την έννοια της ανοικείωσης [остранение / ostranenie], δηλαδή τη λειτουργία μέσω της οποίας το λογοτεχνικό κείμενο καθιστά ανοίκεια τη συνήθη γλώσσα και την καθημερινή αντίληψη του πραγματικού, οδηγώντας τον αναγνώστη / την αναγνώστρια σε νέες αισθητικές εμπειρίες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο ρωσικός φορμαλισμός αποδοκιμάστηκε ως αποκλίνων από την ιδεολογία του σοβιετικού καθεστώτος και μη συμμορφούμενος με τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Η φορμαλιστική μελέτη της λογοτεχνίας μεταφέρθηκε στην Τσεχοσλοβακία μέσω της Σχολής της Πράγας (τσεχικός δομισμός), η οποία συνέδεσε τον φορμαλισμό με τη γλωσσολογία του Ferdinand de Saussure [Φερντινάν ντε Σωσσύρ] και καθιέρωσε τη σημειολογία του θεάτρου ως αυτοτελή επιστημονικό κλάδο.


Στις παραστατικές τέχνες, οι αρχές του ρωσικού φορμαλισμού επηρέασαν καθοριστικά το πειραματικό θέατρο της εποχής. Ο Βσέβολοντ Μέγερχολντ [Vsevolod Meyerhold] υιοθέτησε τη φορμαλιστική έμφαση στη μορφή και την τεχνική, αντιμετωπίζοντας το θέατρο ως κιναισθητικό θέαμα που προέτασσε την εικαστική διάσταση, τον χορό, τη χειρονομία και τη χρήση μάσκας έναντι του ψυχολογικού ρεαλισμού. Η βιο-μηχανική του αποτέλεσε εφαρμογή της φορμαλιστικής αρχής ότι η τεχνική δεν υπηρετεί το περιεχόμενο αλλά το συγκροτεί. Ο Νικολάι Ακίμοφ [Nikolay Akimov] εφάρμοσε επίσης φορμαλιστικές αρχές στις σκηνοθεσίες του, αναδεικνύοντας τη θεατρικότητα και τους μηχανισμούς της σκηνικής κατασκευής. Ο Σκλόφσκι συνεργάστηκε στενά με θεατρικούς δημιουργούς, ενώ η έννοια της ανοικείωσης βρήκε εφαρμογή στο θέατρο μέσω του [#Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ]#]]. Ο Jan Mukařovský [Γιαν Μουκαρζόφσκι], κεντρική μορφή της Σχολής της Πράγας, ανέλυσε τη θεατρική παράσταση ως σύστημα σημείων, όπου κάθε στοιχείο (φωνή, χειρονομία, σκηνικό, φωτισμός) λειτουργεί ως μορφικός φορέας νοήματος. Το έργο του Προπ για τη μορφολογία του παραμυθιού επηρέασε τη δραματολογική ανάλυση και τη δομή της αφήγησης στο θέατρο, ενώ ο Γιάκομπσον, με τη θεωρία του για τις λειτουργίες της γλώσσας και την ποιητική λειτουργία, προσέφερε εργαλεία ανάλυσης του θεατρικού λόγου και της σκηνικής επικοινωνίας.


Ο ρωσικός φορμαλισμός συνδέθηκε θεωρητικά με την αμερικανική Νέα Κριτική [New Criticism] και άσκησε ουσιώδη επιρροή σε ρεύματα της λογοτεχνικής θεωρίας του 20ού αιώνα, κυρίως στον γαλλικό δομισμό, μέσω του έργου του Γιάκομπσον και του Τσβέταν Τοντόροφ [Tzvetan Todorov].

Αγγλικά
Russian formalism
Γαλλικά
formalisme russe, le
Γερμανικά
russischer Formalismus, der
Ιταλικά
formalismo russo, il

Σχετικοί όροι

δομισμός, μαρξιστική λογοτεχνική κριτική, μοντερνισμός, σημειολογία του θεάτρου, θεατρικός κώδικας

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"Sklovskij's able apologia for poetry had a considerable influence on subsequent Formalist theorizing. His key terms, e.g., 'making it strange', 'automatization', 'perceptibility', received wide curency in the writings of the Russian Formalists. But; on the whole, Sklovskij's argument was more typical of Formalism as a rationale for poetic experimentation than as a systematic methodology of literary scholarship. The formalists' attempt to solve the fundamental problems of literary theory in close alliance with modern linguistics and semiotics found its most succinct expression in the studies of Roman Jakobson. "The function of poetry", wrote Jakobson in 1933, "is to point out that the sign is not identical with its referent. Why do we need this reminder?" "Because", continued Jakobson, "along with the awareness of the identity of the sign and the referent (A is A1), we need the consciousness of the inadequacy of this identity (A is not A1); this antinomy is essential, since without it the connection between the sign and the object becomes automatized and the perception of reality withers away." Jakobson's tersely abstract definition of the poetic quality paralleled in many respects Sklovskij's eulogy of the creative act. Both critics credited poetry with enhancing our mental health by counteracting the pernicious tendency toward the 'automatization' of our responses. But Jakobson's emphasis is somewhat different from Sklovskij's. To Jakobson, the immediate critical problem is not the interaction between the perceiving subject and the object perceived, but the relationship between the 'sign' and the 'referent'; not the reader's attitude toward reality, but the poet's attitude toward language."


«Η εύγλωττη υπεράσπιση της ποίησης εκ μέρους του Σκλόφσκι άσκησε σημαντική επιρροή στις μετέπειτα θεωρήσεις του φορμαλισμού. Οι βασικοί του όροι, όπως η «ανοικείωση», η «αυτοματοποίηση» και η «αντιληπτότητα», γνώρισαν ευρεία αποδοχή στα γραπτά των Ρώσων φορμαλιστών. Σε γενικές γραμμές, όμως, το επιχείρημα του Σκλόφσκι υπήρξε πιο χαρακτηριστικό του φορμαλισμού ως αιτιολόγησης του ποιητικού πειραματισμού παρά ως συστηματικής μεθοδολογίας της λογοτεχνικής μελέτης. Η προσπάθεια των φορμαλιστών να επιλύσουν τα θεμελιώδη ζητήματα της λογοτεχνικής θεωρίας σε στενή συνάρτηση με τη σύγχρονη γλωσσολογία και τη σημειωτική βρήκε την πιο ευσύνοπτη έκφρασή της στις μελέτες του Ρόμαν Γιάκομπσον. «Η λειτουργία της ποίησης», έγραφε ο Γιάκομπσον το 1933, «είναι να επισημάνει ότι το σημείο δεν είναι ταυτόσημο με το αντικείμενο αναφοράς του. Γιατί χρειαζόμαστε αυτήν την υπενθύμιση;» «Διότι», συνέχιζε ο Γιάκομπσον, «παράλληλα με την επίγνωση της ταυτότητας του σημείου και του αντικειμένου αναφοράς (το Α είναι το Α1), έχουμε ανάγκη και την επίγνωση της ανεπάρκειας αυτής της ταυτότητας (το Α δεν είναι το Α1)· αυτή η αντινομία είναι ουσιώδης, διότι χωρίς αυτήν η σχέση σημείου και αντικειμένου αυτοματοποιείται και η αντίληψη της πραγματικότητας εξασθενεί». Ο συνοπτικά αφηρημένος ορισμός της ποιητικότητας του Γιάκομπσον παρουσιάζει, σε πολλά σημεία, αντιστοιχίες με το εγκώμιο του Σκλόφσκι για τη δημιουργική πράξη. Και οι δύο θεωρητικοί αναγνωρίζουν ότι η ποίηση βελτιώνει την πνευματική υγεία μας, καθώς αντιμάχεται την επιζήμια τάση για «αυτοματοποίηση» των αντιδράσεών μας. Αλλά η έμφαση του Γιάκομπσον διαφοροποιείται κάπως από εκείνη του Σκλόφσκι. Για τον Γιάκομπσον, το άμεσο κριτικό πρόβλημα δεν είναι η αλληλεπίδραση μεταξύ του αντιληπτικού υποκειμένου και του αντικειμένου που γίνεται αντιληπτό, αλλά η σχέση μεταξύ «σημείου» και «αντικειμένου αναφοράς»· όχι η στάση του αναγνώστη απέναντι στην πραγματικότητα, αλλά η στάση του ποιητή απέναντι στη γλώσσα.»

Οι κάπως διαφορετικές αντιλήψεις των Shklovsky και Jakobson για την ποιητικότητα και τον ποιητικό λόγο.

Erlich, V. (1980), Russian Formalism: History – Doctrine. The Hague: Mouton Publishers, σσ.180-181

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

«Russian Formalism», Yale Courses (2009): Διάλεξη του Καθηγητή Paul Fry [Πωλ Φράι] για τον ρωσικό…

«Russian Formalism and New Criticism», Cambridge University Press (2025): Σύντομη εισαγωγή στον ρωσικό φορμαλισμό και…

«Meyerhold’s Theater and Biomechanics», Contemporary Arts Media (2008): Εισαγωγικό βίντεο για το θέατρο του Vsevolod…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ρόμαν Γιάκομπσον: Κεντρική μορφή του Γλωσσολογικού Κύκλου της Μόσχας και γέφυρα μεταξύ φορμαλισμού, Σχολής της…

Βίκτορ Σκλόφσκι: Κεντρική φυσιογνωμία του κινήματος: ιδρυτής της ΟΠΟΪΑΖ και εισηγητής της ανοικείωσης

Εξώφυλλο της έκδοσης Поэтика [Ποιητική] (1919), του περιοδικού της ΟΠΟΪΑΖ [OPOJAZ], κεντρικού θεσμικού…

Σχηματική αποτύπωση αφηγηματικών λειτουργιών από το Морфология сказки [Μορφολογία του παραμυθιού] (1928) του Βλάντιμιρ Προπ…

βασική

Bakhtin, M. (2003), Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής (Γ. Σπανός, Μετ.) Αθήνα: Πλέθρον.

Bennett, T. (1983), Φορμαλισμός και μαρξισμός (Σ. Τσακνιάς, ΜΕτ.). Αθήνα: Νεφέλη.

Erlich, V. (1980), Russian Formalism: History – Doctrine. The Hague: Mouton Publishers.

Greenberg, C. (2007). Τέχνη και πολιτισμός: Δοκίμια κριτικής (N. Δασκαλοθανάσης, Επιμ. & Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη.

Jackson, R., L., & Rudy, S. (Επιμ.) (1985), Russian Formalism: A Retrospective Glance. New Haven: Yale Center for International and Area Studies.

Jakobson, R. (2009), Δοκίμια για τη γλώσσα της λογοτεχνίας (Σ. Μπερλής, Μετ.). Αθήνα: Εστία.

Lemon, L. T., & Reis, M., J. (Επιμ.) (1965). Russian Formalist Criticism: Four Essays. Lincoln: University of Nebraska Press.

Matejka, L., & Pomorska, K. (Επιμ.) (1971), Readings in Russian Poetics: Formalist and Structuralist Views. Cambridge: MIT Press.

Pomorska, K. (1968). Russian Formalist Theory and its Poetic Ambiance. The Hague: Mouton.

Shklovsky, V. & Eichenbaum, B. (1985). Για τον φορμαλισμό: Η ανάσταση της λέξης – Η θεωρία της «φορμαλιστικής μεθόδου» (Β. Λαμπρόπουλος & Ν. Καλταμπάνος, Μετ.). Αθήνα: Έρασμος.

Steiner, P. (2016), Russian Formalism: A Metapoetics. Νέα Υόρκη: Cornell University Press.

Steiner, P. (Επιμ.) (2012). The Prague School: Selected Writings. 1929-1946. Austin: University of Texas Press.

Todorov, T. (Επιμ.) (1995). Θεωρία Λογοτεχνίας: κείμενα των Ρώσων φορμαλιστών (Η. Π. Νικολούδης, Μετ.). Αθήνα: Οδυσσέας.

Δασκαλοθανάσης, Ν. (Επιμ.). (2022). Από την μινιμαλιστική στην εννοιολογική τέχνη, μια κριτική ανθολογία (Ε. Πανάγου, Μετ.) Αθήνα: Εκδόσεις ΑΣΚΤ.

Προπ, Β. Γ. (2009). Μορφολογία του παραμυθιού: η διαμάχη με τον Κλωντ Λεβί-Στρως και άλλα κείμενα (Α. Παρίση, Μετ.). Αθήνα: Καρδαμίτσα.

συμπληρωματική

Culler, Jonathan (2000) [1997]. Λογοτεχνική θεωρία. Συνοπτική εισαγωγή (Κ. Διαμαντάκου, Μετ.). Αθήνα: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Drozd, D. (Επιμ.) (2017), Theatre Theory Reader – Prague School Writings. Chicago: University of Chicago Press.

Jestrovic, S. (2002), «Theatricality as Estrangement of Art and Life in the Russian Avant-Garde», στο SubStance, τ. 31.2/3, τχ. 98/99, σ. 42-56.

Kirby, M. (1987). A Formalist Theatre. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Πούχνερ, Βάλτερ (2010). Θεωρητικά θεάτρου. Κριτικές παρατηρήσεις στις θεωρίες του θεατρικού φαινομένου, Αθήνα: Παπαζήσης.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ρωσικός φορμαλισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρωσικός-φορμαλισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ρωσικός φορμαλισμός». Ανακτήθηκε 15 June 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρωσικός-φορμαλισμός.

MLA

«ρωσικός φορμαλισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 15 June 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρωσικός-φορμαλισμός.

1711